хааллар диэнтэн хай
аата. Нуоркалары иитиигэ хаалларыы племенной үлэни ханнык хайысхалаахтык ыытартан тутулуктаах. ПГН НХҮөС
Нуучча сэриитин командованиета Севастополы хаалларыы туһунан бирикээс биэрбитэ. НАИ ЛТНСУП

прил. 1. превосх. ст. от высокий 3, 4; 2. (главный) үрдүкү, кылаабынай; высшее командование үрдүкү командование; 3. (самый совершенный) үрдүкү; высшая форма организации тэрээһин үрдүкү формата; 4. (следующий за средним) үрдүкү; высшая школа үрдүкү оскүола; # в высшей степени олус, наһаа; высшая мера наказания буруйдааһын үрдүкү миэрэтэ (ытыы).

ж. 1. (приказание) команда; стрелять по команде команданан ыт; 2. (командование) команда, салалта; отряд под командой майора майор командалыыр этэрээтэ; 3. (отряд, группа; экипаж корабля) команда; пожарная команда баһаарынай команда; команда крейсера крейсер командата; футбольная команда футбол командата.

туохт. Үлэҕэ туттуллар тэрилинэн, саанан-саадаҕынан хааччый. ☉ Снабжать, снаряжать кого-л. всем необходимым
Ол кэлээт, Самара куорат байыаннай командованиетыттан көмө көрдөөбүтүгэр, биэс сүүс кыһыл сэрииһити сэптээнсэбиргэллээн көмөҕө тимир суолунан ыыппыттар. Эрилик Эристиин

сыһ. Дьулуурдаахтык, тулуурдаахтык, санаабыты хайаан да ситиһэр курдук. ☉ Настойчиво, упорно, напряженно (действовать, трудиться и т. д. - с тем, чтобы воплотить задуманное в жизнь)
Бары өрө дьүккүөрдээхтик, күүһү-күдэҕи харыстаммакка үлэлииргэ, онон өһөгөйдөөх өстөөҕү үлтүрүтүүнү чугаһатарга бигэ санааны ылыннылар. И. Никифоров
Арҕахтаах эһэ бааһырдаҕына сырҕана сэтэриирин курдук, фашистскай Германия байыаннай командованиета Берлин куорат иһин дьүккүөрдээхтик кыргыһарга быһаарыммыта. ИИФ УоУоО

аат., түөлбэ.
1. Бурдук сирэ, бааһына. ☉ Пашня
[Дьөҥкүүдэ] эбэ уутуттан угуттанан үүнүүлээх хортуоппуй буолактара, Акана аннынан хаппыыста үүннэрэр тэпилииссэлэр дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэллэр. «ХС»
Тыаҕа ыһыы чугаһаан Буолак хаарын типтэрэ Холкуостары дьаһайа Агроном тиийдэҕэ. П. Тулааһынап
Эн тула өттүгэр көстөллөр буолактар. Ол онно өҥ үүнүү муоралыы долгуйар. И. Гоголев
2. Охсуһуу, кыргыһыы, сэрии буолар толооно, хонуута. ☉ Поле битвы, сражений
Оһол уолаттара Олгуй, хомуос тута-тута, Охсуһуулаах буолак диэки Обот-соллоҥ идэмэрдээх Отороймоторой сырыстылар. П. Ядрихинскай
Онтон сэрии буолагар охсуһуу Бухатыырдыы хабарҕалыыра. Эллэй. Кыргыһыы буолагар ньиэмэс сидьиҥнэри кыдыйыыга килбиэнин көрдөрбүтүн иһин, командование наҕараадалаата. Саллааттар с.
1967
русск. поле (изначально в сочетании чыыстай буолак)
◊ Чыыстай буолак фольк. — сорох олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһар сирдэрэ. ☉ В некоторых олонхо: место, где бьются богатыри (букв. чистое поле).

сыһ. Бука бары, биир да ордубакка бүтүннүү. ☉ Все, все без исключения; целиком
Казначейство сулууспалаахтарын үлэттэн ууратыы куорат үлэһиттэрин үс нэдиэлэ устатыгар буолбут уопсай бүттүүн забастовкалааһыннарын төрүөтэ буолбут. СБТТ
Ыам ыйын икки күнэ. Сэбиэскэй командование бары бүттүүн капитуляцияны модьуйар этиитин төлөрүппэтэҕэ. А. Данилов
Бары Сэбиэттэргэ дьокутааттара быыбардааччылар бары бүттүүн, тэҥ уонна судургу быыбардыыр быраапка олоҕуран, кистэлэҥ куоластааһынынан талаллар. СГПТ
◊ Бүттүүн орто үөрэхтээһин — биир да оҕону хаалларбакка хайаан да орто үөрэҕи бүтэртэрии. ☉ Всеобщее среднее образование. Бүттүүн орто үөрэхтээһиҥҥэ киирии
□ Биһиги бырабыыталыстыбабыт бүттүүн орто үөрэхтээһин курдук сүҥкэн суолталаах соругу норуот иннигэр туруорда. Н. Лугинов. Бүттүүн тыл — норуот бүтүннүүтэ туттар, кэпсэтэр тыла. ☉ Всенародный язык
Актыыбынай словарнай састаапка билиҥҥи кэмҥэ сурук да, кэпсэтии да тылыгар туттуллар саха бүттүүн тыллара киирэллэр. АПС СЛ

1. хомуур солб. аат. Предметтэр холбуу ылыллыбыттарын түмэн көрдөрөр тыл. ☉ Указывает на совокупность предметов, явлений и полноту охвата чего-л. (всего, весь)
   Оол иһирик ойуурдарга көтөр кынаттаах араас бииһин ууһа: курупааскылар, эрдэҕэс улардар, уһуутуур улуннар, куоҕалдьыһар кубалар, куйбалдьыйар хоптолор – бары мустубуттар. Амма Аччыгыйа
   «Дорооболоруҥ, ыалдьыттар», – диэн кини барыларын кытта дорооболостор даҕаны, кыыс диэки супту хаамта. Софр. Данилов
   Барытын өйдүүбүн: Сайыны, сайылыгы, Лыахтыын сырсар сырыыны, Өҥ сайын куйааһын, Көлүйэҕэ сөтүөлүүрү. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт. Бүтүннүүтүн хабар. ☉ Охватывающий всё, целиком
   Саха алмааһа Сэбиэскэй Сойуус уонна бары социалистическай дойдулар наадаларын толорор. И. Данилов
   Дьон аймах сүрэҕин төлөнө Сулустаах эн знамяҥ кылбайан, Бары сир үрдүнэн көһүннэ, Мин улуу хомуньуус баартыйам! Эллэй
3. аат суолт. Туох баара бүтүннүүтэ. ☉ То, что имеется, есть, наличное (всё)
   «Ээй, Нида, ити биһиги көрбүт кыталыктарбыт үҥкүүлэрэ дуо?» – диэн кыланным барыны умнан. «ХС»
   Массыына күүһэ барытын кыайар. П. Филиппов
   Оччотооҕуга барыбыт санаатын эргийэр киинэ – сэрии, фронт этэ. Софр. Данилов
   ♦ Бары барыта – сэнээн, атаҕастаан этии. ☉ Унижающие, оскорбляющие чье-л. достоинство слова; всякая всячина
   Бары барыта тойон-хотун буоллаҕай. Бары барыта сэттээх-сэлээннээх буолан истэҕэй. —Бары барыта нөҥүөһүлээх, түгэхтээх буолан истэҕэй. «ХС». Тэҥн. иттэ барыта
   ◊ Бары барыта – туохха, кимиэхэ эмэ сыһыаннаах бүтүннүүтэ. ☉ Все то, что касается кого-чего-л.
   Лаампа дьиримниир долгунугар күн кыһыл көмүс кыырпаҕын кутар. Бары барыта күлэр-үөрэр, күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
   Биһиги иннибитигэр бары барыта үчүгэйдик көстөр. Т. Сметанин
   Бары барыта кыһалҕаттан, үөрүйэхтэн, өйтөн-санааттан төрүттээх. И. Данилов
   Техниканы баһылаатахха ас-үөл, таҥас-сап, барыбарыта дэлэйиэ. С. Ефремов. Бары бүттүүн – барытын хабар. ☉ Всеобщий
   Сэбиэскэй командование бары бүттүүн капитуляцияны модьуйар этиитин төлөрүппэт. А. Данилов. Барыга барытыгар (бары) – кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннаахха бүтүннүүтүгэр. ☉ Относящийся ко всему (сказанному)
   Барыга барытыгар дьахтар киһи намчы илиитэ биллэр: ыраас, тупсаҕай, ис киирбэх. Оһуор, куруһуба. Софр. Данилов
   Бачча дэлэйтэн маппакка, Барыга бары кыттарга, – Экскурсиялаан эҥиннээн Риганан да, Таллинынан Эргийэргэ быһаардылар. Күннүк Уурастыырап. Барыны барытын (бары) – туох баары бүтүннүүтүн. ☉ Охватывая все полностью, без остатка
   Биһиги учууталларбыт этэллэринэн, киһи билбэтэ диэн туох да суох буолуохтаах, киһи барыны барытын билиэх тустаах. Суорун Омоллоон
   Кини барыны бары кэрэхсиирэ: ааспыты, аныгыны, инники кэскили. И. Данилов. Барытын (барытынан) бары – биири да ордорбокко, ымпыгар-чымпыгар тиийэ. ☉ Всё и вся, до мелочей
   Лааһар хайыы-үйэ барытын бары бэлэмнээбит, оҥорбут, атын тутан аҕалан баайбыт, ыҥыырдаабыт этэ. Далан
   Кини Лаана сөхпүт хараҕар барытынан бары дьонтон ордук ураты киһи буолан көстүбүтэ. Н. Лугинов. Бука бары (барылара) – биир да орпокко, барылара аахтара. ☉ Все до единого
   Уу иһинээҕи оттор бука барылара муус оҕуруо кыаһааннанан талбааран тураллар эбит. П. Ойуунускай
   Уота, үөрбүт курдук, уруккутунааҕар ордук күүскэ чачыгыраан умайда, дьиэ иһинээҕи дьон бука барылара сирэйдэрэ-харахтара сүрдээхтик сэргэхсийдэ. А. Софронов

1. дьөһ.
2. Төрүөт сыһыанын араас дэгэттээн көрдөрөр. ☉ Выражает причинные отношения с различными оттенками.
   △ Ким эмэ кини туһугар эппиэти сүгэр предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, состояние, в отношении которых кто-л. несет ответственность (за)
   Түүлээх иһин биһи бары тэҥҥэ эппиэттээ инибит. Н. Габышев
   Инньэ гынан, мэхэнисээтэрдэри, дьиҥинэн, үүнүү иһин эппиэттэтэр кыах суох. П. Егоров
   △ Хайааһын кини туһатыгар оҥоһуллар предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу которых совершается действие (за)
   Дьокутаакка хандьыдааттар иһин бэйэлэрин куоластарын биэрдилэр. «Кыым»
   Биһиги куруутун эһиги иһин «ыалдьыахпыт». «Кыым»
   △ Ханнык эмэ хайааһыҥҥа сылтах, олох буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, являющиеся поводом, основанием для какого-л. действия (за)
   Итиннигиҥ иһин этэллэр эбит. Эллэй
   Бу хотоҥҥо туох буруй иһин ким кинини уган кэбиспитин букатын билбэт этэ. Эрилик Эристиин. Табаарыс Аласов, бойобуой үтүөлэриҥ иһин командование аатыттан баһыыбата тут. С. Ефремов
3. Толуйар сыһыаны көрдөрөн, туох эмэ атыыта-төлөбүрэ буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (атастас, атыылаа, төлөө, биэр, ыл курдук туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражая возместительные отношения, употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу, взамен которых совершается действие (за)
   Оттон эн ол сүөгэй иһин тугу биэрдиҥ? С. Ефремов
   Айахпыт иһин тугу эмэ үлэлэтиҥ. Эрилик Эристиин
   Бэрсибит килиэбим иһин мин бэлэх эрэйбэппин. Т. Сметанин
4. Сорук сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ким-туох туһугар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на лицо, предмет, ради которых совершается действие
   Өрөгөйдөөх олох иһин, Өрө күүрэн дьулуста. Күннүк Уурастыырап
   Саҥа кыайыылар иһин иннибит диэки! Т. Сметанин
   Дьолго, көҥүлгэ туһаайар Робсон ырыатынан норуот эйэ иһин турунна. А. Абаҕыыныскай
5. Быһаарыы суолталаах тыл холбоһуктарыгар быһаарыы сыһыанын көрдөрөр, быһаарар уонна быһаарыллар тыллары холбуур. ☉ В определительных сочетаниях, выражая определительные отношения, соединяет определяющее слово с определяемым (за)
   Кыһыл буулуур атын миинэн, туундара устун Көҥүл иһин сэриигэ көтүппүтэ. Эллэй
   Инньэ гынан, ыстарааччы хамнаһа мэхэнисээтэр хамнаһыгар тэҥнэспит, хаачыстыба иһин эппиэтинэс үрдээбит. П. Егоров
   Саҥа дьоллоох, көҥүл олох иһин охсуһуу саҕана, …… саа уоһугар миигин туруора сылдьыбаттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
6. ситим т. суолт.
7. Сорук салаа этиини холбуурга туттуллар (сүнньүнэн, аат туохт., даҕ. ааттары кытта тут-лар). ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения цели к главному
   Табаарыс хамандыыр! Түргэнник дьону өрүһүйэр иһин, дьаһалла ылыахха. Эрилик Эристиин. Дьон бастыҥнара, аан дойдуга көҥүл, эйэ кыайарын иһин охсуһаллар. А. Федоров
8. Төрүөт салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения причины к главному
   Ээ, кэммитинэн олоробут, арай кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабыт. А. Софронов
   Куһаҕан сураҕы аҕалбыттарын иһин, кинилэргэ өстүйэ саныырым. И. Гоголев
   Икки сыллааҕыта уолум Эрбантей күрээн хаалбытын иһин …… тойонум Атен төбөбүн үлтү сынньан кэбиһэн, таас дьүлэй буолан хааллым. Эрилик Эристиин
   Кэргэнэ Суоппуйа, эрэ сүрэҕэ суоҕуттан уонна күнүүһүтүн иһин, биир кыыһын илдьэ арахсыбыта. М. Доҕордуурап
   △ Толуйуу суолталанар. ☉ В некоторых контекстах имеет возместительное значение
   Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин, атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
   Бэһиэлэйэ суоҕум иһин, миигин бырастыы гынар инигин. Т. Сметанин
   Сулууспалыыргыт иһин махтанабын. М. Шолохов (тылб.)
9. Төннүктүүр салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительного придаточного предложения к главному (несмотря на то, что; хотя; хоть)
   Орунбаевтар баттыгас диэн тугун тус-туспа арааран билбэтэхтэрин иһин, кинилэр өйдөрүгэр Муссерен сыспыта баар. Эрилик Эристиин
   Ээ, оттон оннугун иһин, эмээхсиэн, аныгы оҕолор, ийэ, аҕа этэрин истибэттэр. С. Ефремов
   △ Утарар-төннүктүүр суолталанар. ☉ В некоторых контекстах имеет уступительнопротивительное значение
   Харах уута тохтубутун иһин, Турар оту тосту түспэт. Эллэй
   Ону билигин кэмсиммитим, илиибин-атахпын кыраммытым иһин, аны кэлэн Аанчыгым мин үөрбүтүм иһин, күлбэт, кыыһырбытым иһин, саҥарбат, тылбын истэрэ биллибэт. Суорун Омоллоон
   Үөрбүтүн иһин, күлбэт, кыыһырбытын иһин саҥарбат, тиэтэйбитин иһин, сүүрбэт ааттаах нэс киһи. М. Доҕордуурап
   △ Үксүн ама, да, төһө да, хайдах да диэн курдук эбиискэлэри, сыһыан холбоһуктары кытта туттуллар. ☉ Часто употребляется с модальными словами, частицами типа ама, да, төһө да, хайдах да
   Учуутал тойон, эн уордьаны да ылбытыҥ иһин, аанньа ахтар үһүө. Н. Неустроев
   Ама мин бу түҥнэстибитим иһин, син дьахтар курдук этим буолбаат! А. Сыромятникова
   Маша үөрэҕэ төһө да кыратын иһин, Ламма нууччаларын кытта бииргэ орооһон үөскээбит буолан, нууччалыы балай да үчүгэйдик билэр. М. Доҕордуурап
   Хайдах да ытаабыт иһин, Хантан кэлэн харах уута халбаһы буолуой?! Т. Сметанин
10. Усулуобунай-утарар сыһыаны көрдөрөн, салаа этии хайааһына оҥоһуллуоҕун, тутаах этии ис хоһооно мэһэйдиир усулуобуйа буоларын көрдөрөргө туттуллар (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражая условно-противительные отношения, указывает, что возможному совершению действия, выражаемого сказуемым придаточного предложения, препятствует, мешает то, о чем говорится в главном предложении (чтобы - управляет прич. буд
    вр.). Бэйэбэр ымсыырыахтарын иһин, эмиэ да үөрэҕим суох, дьүһүммүнэн да соччо кыраһыабай курдук аахпаттара буолуо. П. Ойуунускай
    Доҕоор, эн көрсүөххүн баҕарбытыҥ иһин, ол киһи эйигин көрсүөн баҕарбат ээ. Софр. Данилов
    Үчүгэй үлэлээх тырахтарыыһы бириэмийэлиэҥ иһин, онуоха үбүҥ суох. П. Егоров
11. Төрүөттээх содул сыһыанын көрдөрөн, тутаах этиигэ этиллибит салаа этиигэ бэриллэр санааҕа төрүөт, содул курдук ананан буолбутун көрдөрөр (үксүгэр хомойуох иһин, сөҕүөх иһин курдук сыһыан холбоһуктар суолталарыгар чугас сыһыан дэгэттэнэр; кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Употребляется для присоединения придаточных причины или следствия к главному предложению (часто имеет модальный оттенок знач., близкий к семантике модальных сочет. хомойуох иһин, сөҕүөх иһин; управляет прич. буд
    вр.). Күлүүгэ барыан иһин, алҕас саҥаран кэбистэ.  Болугур оҕонньор дьиктиргиэн иһин, дьоно түүнү быһа соторусотору оһохторугар маһы симэн оттоллор. Н. Якутскай
    Бу айылаах буолуом иһин, атым сүтэн хаалбыт этэ. Эрилик Эристиин
    Ситэ дьулатыан иһин, ханна эрэ, кырдьык, массыына мэрилээмэхтээн баран, өрө куугунаансурулаан ааста. Н. Заболоцкай
    тюрк. үчүн, ичин