I копьё; пика; уһун уктаах үҥүү копьё с длинным древком.
II 1) молитва; таҥараҕа үҥүү молитва богу; 2) поклон, просьба.
III и. д. от үҥк = I жалоба (в суд); суукка үҥүү жалоба в суд.

1) бросать, кидать; метать; ыраах бырах = кинуть что-л. далеко; үҥүүнү бырах = спорт, метнуть копьё; 2) перен. бросать, оставлять; кэргэнин бырахпыт он оставил жену; табаххын бырах = бросить курить.

аат., эргэр. 30-ча см кэриҥэ уһуннаах, быһахха майгынныыр модьу-таҕа тимирдээх, 1,5 м кэриҥэ эбэтэр өссө кылгас мас уктаах бултуурга туттуллар сэп. ☉ Короткое охотничье копье, пальма: длина широкого и толстого ножа – около 30 см, древка – около 1,5 м
Биирдэстэрэ буоллаҕына куругар батыйаны анньыммыт. Н. Неустроев
Сарсыарда туран оҕонньор уолун бэйэтин уһун батыйатыгар чиэстэннэрэн ойута оонньуур. Саха фольк. Манчаары [Чоочо сылгыларын] …… кыараҕас бүтэйгэ хаайталаан баран, батыйанан истэрин тоҕута кэйэн өлөртөөбүт. МНН

аат. Былыргы боотурдар, кыылы бултааччылар эбэтэр билигин буойуннар сэриигэ туттар сэптэрэ-сэбиргэллэрэ; саа-сэп. ☉ Личное вооружение воина, зверолова (лук со стрелами, меч, копьё или винтовка и т. п.); оружие
[Бандьыыттар үүтээҥҥэ] сэрии сэбин, буорах, сибиниэс, ботуруон, саа-саадах бөҕөнү таспыттара. Л. Попов
Аатырар булчуту бэйэтин өйдөөндьүүллээн көрдөххө, киһиттэн туох да атына суох, сылдьар сирэ-уота, көлөтөтэрилэ, саата-саадаҕа барыбытыгар баар. «Кыым»
♦ Саата-саадахта тут — саата тут диэн курдук (көр саа)
Саха суруйааччыларын аҥаарыттан ордуга аҕа дойду Улуу сэриитигэр саа-саадах тутан сэриилэспит. «ХС»

аат., эргэр. Былыр сэриигэ киһини эбэтэр булду дьөлө быраҕан өлөрөр сэп: кылгас үҥүү, эбэтэр улахан быһах. ☉ В старину: метательное оружие (боевое и охотничье) — короткое копье (дротик) или большой нож. Үрүҥ Уоланы Кустук курдук Куоһатан кэбистэ, Быыра курдук Быһыылатта, Ох курдук оҥортордо. П. Ойуунускай
Умуннум быһыылаах хабылык хабарбытын, Умуннум быһыылаах быыра быраҕарбытын. Л. Попов
Бырахпыт быыратааҕар быдан түргэнник ойон унаарытан истэ. С. Васильев
◊ Быыра быһах эргэр. — былыр булду эбэтэр өстөөҕү дьөлө быраҕан өлөрөргө туттуллар улахан быһах. ☉ В старину: большой метательный нож, применявшийся на охоте и войне. Кыыра Кыстай хатын обургу, быыра быһаххын аргыстаһан, чохороон сүгэҕин доҕордоһон — кыа хааны үктэллэнэн хара хааны моойторуктанан бэттэх көрөн мичиҥнээн көр! Саха фольк. Быыра бытык — хараҥаччы кутуругун курдук тыраҕастаан тарааммыт бытык (уот иччитэ Хатан Тэмиэрийэни ойуулуур эпиитэт). ☉ Борода, похожая на хвост ласточки (эпитет, используемый при описании духа огня Хатан Тэмиэрийэ)
Аал уот иччитэ Быыра бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Түүнүк тө-бө, күөнэ көччөҕөр, Аан уххан, тойон эһэм! — Бултуу тахсар күммэр — көрдөстүм. Саха нар. ыр. II

I
аат., эргэр. Уһун мас уктаах, 20 — 30 см уһуннаах, 4 — 5 см кэтиттээх икки өттүнэн биилээх уһуктаах тимир төбөлөөх батары анньан өлөрөр сэриилэһэр сэп. ☉ Копьё, пика
Улуу Тыгын бүтүн саха норуотун бас билээри Олоохунанан — Бүлүүнэн, Мүрүнэн — Тааттанан өргөстөөх үҥүүтэ, саабылаан батаһа кыа хаанынан суунаҕаламмыт. П. Ойуунускай
Булчут уол баабыры хонноҕун анныгар үҥүүнэн супту түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини тимир оһох иннигэр икки өттүнэн биилээх үҥүүтүн буруустаан кикирийэ олорор этэ. Л. Попов
др.-тюрк. сүҥү
II
аат.
1. Таҥараттан көрдөһөн мэлииппэ ааҕыы. ☉ Моление, обращение к богу, святым, молитва
Сарсыардааҥҥы үҥүүгэ Куолакалы оҕустулар. Н. Некрасов (тылб.)
2. Кимиэхэ, туохха эмэ сүгүрүйүү. ☉ Поклонение кому-чему-л., преклонение перед кем-л. [Чааһынай бас билии] үбү эмэгэт гынан үҥүүнү, мантан да атын сидьиҥ кэмэлдьилэри үөскэтэр. Суорун Омоллоон
П. Соколова этэринэн, эһэҕэ үҥүү, кинини төрүппүт этэ диэһин, ити гынан баран, урукку өттүгэр соҕотох Сибииринэн эрэ муҥурдаммат эбит. Багдарыын Сүлбэ
Айыыларга үҥүү биир умнуллубат суолунан оһуохай буолар. ВВЕ СТИ
III
көр үҥсүү
[Ньукулай:] Тугу истиэмий, арай аҕам оҕонньор үҥүүтүнэн бүгүн кулуба кэлэр үһү. А. Софронов
Малыкаан Сиидэрэпкэ үҥүү киллэрбит үһү диэн нэһилиэккэ сип-сап саҥа тарҕана охсор. Күндэ

туохт.
1. Кырдьан, ыалдьан тайаҕынан хаамп. ☉ Передвигаться с помощью трости, посоха (по старости, из-за болезни)
Сарсыарда олорор, күнүс сүүрэр, киэһэ тайахтанар баар үһү (тааб.: киһи улаатара). Дьөгүөрдээн мас тайахтанан, салҕаластаан сонуогар киирдэ. Амма Аччыгыйа
Ааһар сыллар тыалларыттан Маҥхайыаҕа баттаҕым, Кырдьыы кэмэ кыһарыйан Тайахтанан хаамыаҕым. М. Ефимов
△ Онно-манна бар, кэл (кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Отправляться куда-л. (о старом человеке)
Күн киириитэ, бары эрэлэ бүтэн, оҕонньор дьиэтигэр тайахтанна. Болот Боотур
Оҕонньор холкуос бырабылыанньатыттан от абаансалата тайахтанна. М. Доҕордуурап
2. Туоххунан эмэ туохха эмэ тирэн (хол., киһи илиитинэн, сөмүйэтинэн тирэнэрин этэргэ). ☉ Опираться на что-л. чем-л. (напр., рукой, пальцами)
Көлөтүн хаамтарбахтаан иһэн бинтиэпкэ тыаһа тас гына түһэр. Өс киирбэх атыыр көҕөн төбөтүнэн тайахтанар. Далан
[Тордоххо] икки киһи ааҥҥа бүктах түһэн, илиилэринэн тайахтанан, үс атах буолан туруйалаан киирэн кэллилэр. И. Данилов
Байанай тураары үнүөхтээн көрдө да, икки биилин кыаммакка кэдэрги тайахтанан олордо. П. Филиппов
△ Батаскын, батыйаҕын сиргэ тирээн тут (туттарга бэлэм буолуу, суоһурҕаныы бэлиэтэ). ☉ Держать копьё, пальму, уперев концом в землю (поза агрессивности, готовности к бою)
Хааннаах хара батаһын таҥнары тайахтанан туран, таҥнары суодуйан иҥиэттэ-иҥиэттэ саҥа саҥара, тыл этэ турар үһү. Ньургун Боотур. Хабарҕа кэрдииһин курдук тимир кирилиэс устун Ньургун Боотур батыйатын тайахтаммытынан, үҥүүтүн умсары туппутунан таҥнары лабырҕаан түһэр. П. Ойуунускай
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. И. Гоголев
Торуой уола бинчиэстэри тайахтанна. Н. Павлов
△ Туттар сэпкэ өйөнөн тур, тура түс (хол., күрдьэххэ, кыраабылга). ☉ Стоять, опираясь на какое-л. орудие труда (напр., на лопату, грабли)
Куһаҕан Ходьугур күрдьэҕинэн тайахтанан баран, сэргэни өрө көрөн турбут. Саха фольк. Марба хотоҥҥо сылдьан хам-түм күрдьэҕин тайахтанан туран: «Аа, Чыычааҕым муҥнаах …… хайдах эрэ сылдьаахтыыгын», — дии саныыра, сүрэҕэ ытырбахтыыра. Күндэ
Бааска уол тулуйбат, сотору-сотору, кыраабылынан тайахтана охсон ылаат, эргэ ырбаахытын кирдээх сиэҕинэн көлөһүнүн туора-маары соттумахтыыр. Д. Токоосоп
Дьиэ харбыыр суоккатыгар тайахтанан, Женя кыыһыран сүллэстэн турара. А. Гайдар (тылб.)

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.

1. аат.
2. миф. Сэрии, охсуһуу-иирсээн, хаан тохтуутун таҥарата; сэрии, охсуһуу, хаан тохтуутун иччитэ (былыр сэриигэ киирээри туран Илбистэн эбэтэр Илбис кыыһыттан ойуунунан көрдөһүннэрэн кыргыс сэптэригэр илбис иҥэртэрэллэрэ). ☉ Бог войны, единственный бог, имеющий одну дочь (Илбис кыыһа) и одного сына (Оһол уола); дух кровопролития, войны, раздора (в древности, готовясь к войне или сражению, якуты просили шамана, чтобы он вселил в оружие илбис, для чего шаман обращался с призывом и мольбой к богу Илбису и его дочери Илбис кыыһа)
   «Өскөтүн мин аатым ааттанар да эбит буоллаҕына - өйбүттэн аатырыа суоҕа, кыа хаан олбохтоох кыргыс илбиһэ буолан аатырыаҕа», - диэн Александр Македонскай тыл эппитэ үһү. П. Ойуунускай
   Ким түһүлгэбит ортотугар хааннаах хойгуону бырахпытай, илбиһи ыҥырбытай, Аал луук маспыт соҕуруу төрдүгэр биитэ суох, хааннаах килиин сүгэтин батары охсубутай, симэһинин сүүрпүтэй, көтөхпүт чорооммутун дьалкыһыппытай? Суорун Омоллоон
3. Охсуһуу, кыргыһыы үлүскэнэ, кыргыһыынан ииригирии; өлөрсүүгэ-хааҥҥа баҕарыы, умсугуйуу. ☉ Неистовство, исступленная жестокость, зверство, кровожадность; страсть к убийству, войне
   Гитлер сидьиҥ, эн тыыҥҥын быһар Илбиһи тарта, Эн күҥҥүн көмөр Күүстэри түмнэ. Күннүк Уурастыырап
   Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. И. Чаҕылҕан
   Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥэрдэммит Өрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев
4. көсп. Өрө күүркэйии, көх-күүрээн, үлүскэн; курдаттыы тартарыы. ☉ Одержимость чем-л., страстное влечение к чему-л.
   Айаалга Айыы Сээн өлөр монологар мин кини «Кыһыл ойуунун» уонна Пушкин «Кынчаал» диэн хоһоонун илбиһин, имэҥин киллэрэ сатаабытым. Суорун Омоллоон
   Ырыа илбиһэ киирдэҕинэ - Биһи дьоллоох оҕолорбут, Кэлэн иһэн кэҕиннэҕинэ - Утуйар уубутун умнабыт. С. Данилов
   Айымньы илбиһэ күүдэпчилэннэ, хаҥас болкуон диэки үп-үрүҥҥэ сууланан толуукан көрүҥнээх, хотун-хаан, араҥаччылыыр аанньал курдук, туналыйан олорор... Н. Лугинов
   Айар илбис ыалдьыттыырын Аны бүгүн күүтүө суохпун. В. Гольдеров. Тэҥн. имэҥ
5. даҕ. суолт. Хаанымсах, хааҥҥа баҕалаах (кыргыс сэбин туһунан). ☉ Кровожадный (употр. как эпитет, характеризующий боевое холодное оружие)
   Хааннаах халыҥ куҥнаахха Хабырынан хаахтаабытынан түһэр Хатан илбис биилээҕи Кыһыл субай хааҥҥа Кыдьыгыран кыламмытынан түһэр Кыырыктаах кылаан илбис биилээҕи, Отут биэс биис ууһугар Оҥоро олордун диэннэр Кытай Бахсылааны оҕонньору Кыырыктаах үс уус төрдө буол диэннэр Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
   ◊ Домноох илбис - тыл күүһүнэн, тыл иччитинэн алдьархайтан быыһыыр илбис. ☉ Вещие слова, отводящие беду от кого-л. своей таинственной силой, особой силой внушения
   Доом-эрэ-доом!!! Алдьархайдаах аан дайдыбар Ахтар айыым дьоно Ытыыр ынчыктыыр күнүгэр Ымыы чыычаах буолан Алдьархайтан аралдьытар Аччылаах аргыһым Дорҕоонноох тойугу туойан Домноох илбис буоллун! П. Ойуунускай. Тэҥн. хомуһун илбис. Дьалыһын илбис - бэйэтин күүстээх-уохтаах дьайыытынан угуйан, сөрөөн илдьэ бара турар илбис. ☉ Дух кровопролития, увлекающий силой своего магического действа
   Өһөгөйдөөх Өлүү Чөркөчүөх Өлүүтүн өрө көбүппүт Дьалыһын илбис, Далаҥ сайгыыр …… Улуу дойду Уоттаах уһуга диэн ол буолуохтаах. П. Ойуунускай. Идэмэрдээх илбис - иҥсэлээх, оботтоох, ымсыы илбис. ☉ Алчный, прожорливый дух кровопролития
   Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай. Тэҥн. кытыан илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Иирэр илбис - үүнэ-тэһиинэ суох кыырыктаах, наһаа суостаах илбис. ☉ Бесноватый, неистовый дух войны, кровопролития
   Уон оҕус тириитин тэлэн, иирэр илбис оҥостубуттар [урааҥхайдар]. Саха фольк. Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, Солото-сокуона суох буолбат, Соро-муҥа суох сылдьыбат... П. Ойуунускай
   Иирэр илбис идэмэрдээх Иккис Гитлери ииттэриэхпит суоҕа! Күннүк Уурастыырап. Илбис иҥэрии итэҕ. - былыр кыргыһыыга барыахтарын иннинэ биир уолу эбэтэр оҕонньору үҥүүлэринэн үөлэн уонна тобулута ытыалаан сэптэрин хаанныыллара. Ол кэннэ ойууну кыырдаран үөһэттэн Илбис кыыһын түһэртэрэллэрэ. Өлөрбүт дьоннорун сүрэхтэрин-быардарын ылан ыһаарылыыллара. Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөхтөрөн диэн өрө ыстанан бараллара, батыйаларынан тиити охсоллоро. Киһиэхэ барытыгар илбиһи иҥэрбэт этилэр, эт-хаан, күүс-күдэх өттүнэн сиппит киһиэхэ эрэ илбиһи иҥэрэллэрэ. ☉ Древний обряд: перед межродовыми или межплеменными сражениями в лагере каждой из противоборствующих сторон убивали, проткнув копьем, одного соплеменника (обычно старика или слабейшего воина)
   Копье каждого воина обильно смачивалось кровью убитого, наделяя хозяина копья воина духом кровожадности. После этого камлал шаман, взывая к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества воинам и победе над врагами. Сердце и печень принесенного в жертву соплеменника жарили. Перед самой битвой, подняв копья вверх и подпрыгивая попеременно на обеих ногах, воины танцевали танец счастья и благополучия, стуча копьями по растущему дереву. Духом кровожадности наделяли только взрослого мужчину, обладающего достаточной силой, ловкостью, способного противоборствовать врагу. Утуйа сытар ыалдьыттарын кэрээнэ суох Кэрдэрин бопсубут буруйбар Аҕам миэхэ бэрт сотору Илбиһи иҥэртэриэх буолан саанар. И. Гоголев
   Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ суолун солуоҥ, Аргыардаах дьыбар тыыннаныаҥ, Өлөр өлүүнү кытта хоонньоһон утуйуоҥ. И. Гоголев. Илбис кыыһа миф. - сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар таҥара (Илбис таҥара кыыһа); сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар иччи (сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун эрдэттэн билэн Илбис Кыыһа кыргыһыахтаах дьоҥҥо имэҥи, үлүһүйүүнү, охсуһууга-кыргыһыыга тулуйбат-тэһийбэт баҕарыыны үөскэтэр). ☉ Богиня войны; дух насильственной смерти (предвидя приближение войны или смертельной схватки, она сеет раздор, разжигает страсти). Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда, Аймалҕаннаах Алдьархайдаах сэрии буолла. Саха фольк. Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур, Илбис кыыһа элбэхтик энэлийбит Хоро сириттэн бырах оноҕостуу, Сылайан кэлэн бу эбэ хотун Дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
   Ойууннара ортолуу кыыран иһэн: - Туох үлүгэрэй! Арыылаах эбэ хотун ортотунан Илбис кыыһа ыллаан киэҥ халлаан өрөһөтүнэн төттөрү-таары битийэн ааста. Эрилик Эристиин. Илбис ыҥырыы (тардыы) итэҕ. - илбис иҥэрии сороҕо: кыргыһыыга барыах иннинэ ойуун кыыран Илбис кыыһыттан ааттаһан охсуһууга хорсун, харса-хабыра суох буоларга уонна өлөрсүү, хааҥҥа баҕарыы имэҥин иҥэрэргэ көрдөһүүтэ. ☉ Часть древнего обряда илбис иҥэрии: взывание, мольба шамана к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества в борьбе с врагами и вселении в воинов страсти к битве и убийству
   Бүтэйдээххэ тиийбитэ, хаһыы-ыһыы диэн, ойуун кутуруута диэн, өлөн эрэр сылгы саҥата диэн туох да сүрдээх үһү. Саһан көрбүтэ: икки ойуун илбис ыҥыраллар эбит. Саха сэһ. II. Имэҥнээх илбис - хааҥҥа наһаа баҕарар, хааҥҥа наһаа күүстээхтик дьулуһар, тардыһар илбис. ☉ Дух войны, одержимый страстью к убийству, жаждущий крови
   Күнүм тахсыыта, күүстэрин киллэрэн, Күлүктээҕи сүтэрэр, барыҥныыры баратар Имэҥнээх илбистэ иҥэрэн кэбиһиҥ! П. Ойуунускай
   Соххор-доҕолоҥ кулут кырыыһын Солбонутар күнүгэр субай хаанынан Имэҥнээх илбискин хаахтатан хаһыытаар. П. Ойуунускай. Кудай илбис - биир кыргыһыыттан, биирдэ хаан тахсарыттан сөп буолбат илбис. ☉ Ненасытный, алчный дух кровопролития
   [Ала Дьаргыстай обургу] Тоҕус уон тоҕус Кудай илбис Кулаҕайынан кубулҕаттаммыт Аҕыс садарах моҕой Атара тимирин [өндөтөн, аартык аанын аста] Алахчын хотун олоро түстэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. тоҥсук илбис. Күрсэр илбис - кими эмэ кытта өстөһөр-харсыһар илбис. ☉ Враждующий с кем-л. дух кровопролития
   Орто аан дойдум олоҕо Оһоллоох уйата долгуйар Хааннаах дапсыыр турдаҕына, Хаантан харбат, бөлүөхтэн бөппөт Күрсэр илбис сүлүһүннэммит, Күлэр эмэгэт күүстэммит Охсор обот уот болотунан Оонньуур болуо сүрэхтиэм дуо?! П. Ойуунускай. Кытыан илбис - саамай хаанымсах илбис; улахан охсуһууну-өлөрсүүнү, элбэх хааны сөбүлүүр илбис. ☉ Самый кровожадный дух войны; дух кровопролития с неутолимой жаждой крови
   Өстөөх-фашист үөрдэрэ …… Кытыан илбис кыттыгастаах, Кыа-хаан суунаҕалаах Кырыктаах кыргыһыы ыспыттарыгар …… Күн көкөттөрө Көмүскэлгэ турдулар. Саха нар. ыр. III. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Мэнэгэй илбис - оботтоох, хааҥҥа наһаа баҕарар илбис. ☉ Прожорливый, кровожадный дух войны
   Бэргэһэ быатын саҕа Мэнэгэй илбистэр Мэнэрийэ күөччэхтэннилэр... П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, соллоҥ илбис. Охсор илбис - өлөрөр-өһөрөр илбис. ☉ Поражающий дух войны
   Ой кыылым уорҕатын чулуутунан Охсор илбис киристэммит, Торҕо-түрбэ бэйэлээх Томоонимээн дойду Тордохтоох туоһунан тордоммут [муос саа]. П. Ойуунускай. Соллоҥ илбис - топпот, наһаа оботтоох илбис. ☉ Чрезвычайно жадный, ненасытный дух кровопролития
   Соҕуруу сорсуннаахтарын Соллоҥ илбис мэнэгэйдэрэ Сотуун өлүү курдук Салбанан түһэн Сатыылаабыт эбит. П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, мэнэгэй илбис. Сүлүһүн илбис - 1) күүстээх дьайыытынан дьаат курдук сүһүрдэр илбис. ☉ Ядовитый, отравляющий ядом дух кровопролития
   Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай; 2) сытыытык дьайар имэҥнээх илбис. ☉ Сильно воздействующий на кого-л. дух страсти, одержимости
   Сүрэҕим баҕатын толору Сүлүһүн илбискэ иҥэрэн, Мин туойар дорҕоонноох тойугум Дуорайан тиийэннэр иҥниннэр. П. Тулааһынап. Тоҥсук илбис - атынтан атын кыргыһыыныохсуһууну, бииртэн биир хааны көрдүүр илбис. ☉ Дух кровопролития, жаждущий вновь и вновь свежей крови
   Кыырыктаах биилээхтэн Кылаанын кырыйан ылан, Тоҕус уон тоҕус Тоҥсук илбис туойбут Умсулҕаннаах уһуктаахтан Уһугун чээрэтин тоноон ылан Холбоон-илбээн, Хоптоон-дьиптээн, Хахай кыыл хайҕахтаах быарын Ханныгар хатарыллыбыт [Уһун сула турба батас]. П. Ойуунускай
   Аартык иччитин аҕыс халлаан аҕыс сүүс улуу ойууттарын тоҥсук илбис тойуктара иҥмит аҕыс хос килиэпсэ тимир куйахтара сииктэринэн аппас гынна, тус-туһунан арахсан түһэ сыстылар. Д. Апросимов. Тэҥн. кудай илбис. Хааннаах илбис - хаан тохтуутун, хааҥҥа баҕарыы иччитэ, илбиһэ (илбис диэни күүһүрдэр поэт. эпиитэт). ☉ Дух кровопролития, кровавый дух войны (хааннах выступает как синоним слова илбис, усиливающий его знач. поэт. эпитет)
   Хара хапсык хаҥыл дьайын, Хааннаах илбиһин иҥэрдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
   Күн-түүн өлөрсүү сатата Өрө күүрэн өрөкүйэр, Хааннаах илбис иэнигийэн Хабыр кыргыһыы кытыастар! Күннүк Уурастыырап
   Кини - Хааннаах илбис кыыһа буолбатах, Мөҥүө модун Кыргыс эрэ кырдалынан Кынаттана кыырыгырбатах. А. Абаҕыыныскай. Ходьоҥ илбис - киһини сүгүн олорпот илбис; күүскэ баҕарыы, имэҥ илбиһэ. ☉ Страстный, беспокойный дух; дух, вселяющий в кого-л. страстное, чувственное влечение
   Үс саха төрдүн Үөскэтэргэ ыйыллыбыт, Түөрт саха төрдүн Төрөтөргө анаммыт Хороҥ айыылара холбоммут, Ходьоҥ илбис иҥиэрсийбит. П. Ойуунускай. Хомуһун илбис - аптаах тыл күүһүнэн дьиктини оҥорор күүстээх илбис. ☉ Дух, обладающий магической, чудодейственной силой слова
   Холоруктаах уот-буурҕа хоһоонноругар Коммуна олоҕун чугдаара туойаллара Хомуһун илбис буолан эппэр-хааммар иҥмитэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. домноох илбис
   ср. тюрк. иблис 'черт, дьявол'