дублёр; космонавт дублёра дублёр космонавта.

лётчик; истребитель-лётчик лётчик-истребитель; космонавт-лётчик лётчик-космонавт.

с. катапульталааһын (катапультанан өрө бырахтарыы, оннук бырахтарар гына оҥоруу); катапультирование кресла пилота-космонавта космонавт-пилот кириэһилэтин катапульталааһын.

м. скафандр (водолаз эбэтэр космонавт кэтэр анал тэриллээх көстүүмэ).

1) первый; маҥнайгы курс первый курс; маҥнайгы бириис первый приз; маҥнайгы космонавт первый космонавт; 2) первый, начальный; маҥнайгы өйдөбүл первое впечатление; маҥнайгы хаар первый снег; маҥнайгы хотуур ото сено самого высшего сорта (букв. трава первой косы).

аат. Кимниин эрэ биир ааттаах киһи, түөһэ. ☉ Человек, имеющий одинаковое с кем-л. имя, тезка
Бу гостиницаҕа мин амыдайым (түөһэм) космонавт Леонид Попов олорбут. «ХС»
Теркин эттэ: «Эн, доҕоруом, Дьиҥнээх Теркин буол онно, Мин амыдай эрэ буолуум». А. Твардовскай (тылб.). [Мэхээчэ оҕонньор] улааппытым кэннэ тэҥнээҕинии атах тэпсэн олорон кэпсэтэр, «Миисэ» диирин оннугар «амыдайым» диэн сүрэхтиир буолбута. Ыҥырар ы. Тэҥн. түөһэ
п.-монг. аминдай, амидай

I
дабдыгыраа 1 диэнтэн холб. туһ. Дьон сэргэхсийэн дабдыгыраһа түстүлэр. Софр. Данилов
Саха-космонавт сырыттаҕа диэн киэн тутта дабдыгырастыбыт. Н. Габышев
II
даҕ. Сэниэлээх, түргэн улахан (куолас, саҥа). ☉ Громкий, быстрый, энергичный (о голосе, речи)
[Доодороп кулуба] урукку дабдыгырас куолаһа суох буолан, кыыкынаабытхаахынаабыт. Эрилик Эристиин
Сэбиэт Уйбаан дьиэбит иһин дабдыгырас саҥатынан толорон кэбистэ. П. Аввакумов

даҕ.
1. Сатаны түһэрэр дьоҕурдаах, аптаах. ☉ Обладающий магическим свойством вызывать бурю, холод и т. п. Саталаах таас.
□ «Сайын олус куйаас буоллаҕына, чубуку тириитин таһааран тэбээтэххэ, эмискэ тыал буолааччы
Онон, быһыыта, кини, кырдьык, саталаах кыыл», — диэн Ипсээн мин аттыбар олорон эбии эттэ. А. Софронов
2. Күүстээх тыаллаах, силлиэлээх. ☉ Сопровождаемый сильными ветрами, вихрями
Хорсун космонавт, Герой Гермаҥҥа Самаан сайыннаах, Саталаах кыһыннаах Саха кыраайыттан Урааҥхайдыы Уруй Улахана буоллун! М. Тимофеев
3. көсп. Эр санаалаах, эрдээх, күүрээннээх (хол., саҥарар саҥаҥ). ☉ Исполненный силы, смелости, мужества (напр., о речи)
[Туйаарыма Куо:] Саппаҕырбыт, санньыйбыт бэйэкэм Саталаах саҥаҕын истэммин Санньыйбытсаппаҕырбыт санаам Сайҕанарга дылы буолла. П. Ойуунускай
Сир үрдүн салгынын сабардаан, Саталаах ырыабыт ньиргийдэ! Күннүк Уурастыырап
Иһиллиэҕэ хандалылаах Сыылынай суланара, Маҥан кырыыр саталаах Манчаары андаҕара. С. Дадаскинов
4. көсп. Улахан дуорааннаах, күүркэтиилээх (хол., сурах-садьык). ☉ Имеющий громкие последствия (напр., о чьих-л. словах, слухе)
Кинилэр тугу этэллэрэ, тугу оҥороллоро барыта саталаах, барыта күүрүүлээх, барыта ыалтан ыалга, дьонтон дьоҥҥо бара турар. П. Ойуунускай

аат.
1. Муоранан устар уу аала (урут — баарыстаах, билигин — үксүн байыаннай, ону таһынан элбэх маачталаах баарыстаах суднолар тустарынан). ☉ Морское судно (первоначально — о парусных; сейчас — преимущественно о военных судах, а также о многомачтовых парусных судах с прямыми парусами), корабль
Испания хараабыллара кыра арыыга тохтообуттара. Онтон Колумб кыһыл көмүһү көрдөөн, соҕуруу аттаммыта уонна Куба, Гаити диэн улахан арыылары аспыта. АЕВ ОҮИ
Хараабыл штурмана хотулуу-илин майаак баарын көрбүт. ВНЯ М-4
Арай эмискэ хараабылга тыас-уус бөҕө буолта. Отсектарга уу тоҕо көтөн киирбитэ. ССС
2. Киһи салайан ыытар көтөр аппараата (хол., салгыҥҥа, куосумаска көтөр хараабыл). ☉ Пилотируемый летательный аппарат (напр., самолёт, космический корабль)
Маҥнайгы космическай хараабыл биһиэнэ. И. Данилов
Сыыдам түргэн сырыылаах Күүстээх «Восток» хараабылы Миинэр миҥэ оҥостон, Хоһуун мохсоҕолбут Космонавт Гагариммыт Сир саарын эргийэ көттө, Эгэлгэ дьиктини арыйда. Н. Степанов
Москва Внуково аэропордуттан 1956 сыллаахха «ТУ-104» салгын хараабыла көтүөҕүттэн ыла, биһиги дойдубутугар реактивнай сөмөлүөтүнэн тиһигин быспакка көтүү саҕаламмыта. ДьДьДь
ср. др.-тюрк., тюрк.-монг. хара, кара