прил. котик, буотака; котиковая шапка котик бэргэһэ.

сыһ. Элбэхтии буолбатах, соҕотохтуу; биирдиилээн. ☉ По одному
Биирдии-биирдии кэлэн, күрдьэхтэ, лаппаакыта ылыҥ. Н. Якутскай
Котиктары маһынан муннуга охсон биирдии-биирдии бултууллар эбит. «ББ»

аат., түөлбэ. Үүтүнэн иитиллэр күндү түүлээх муора кыыла. ☉ Морской котик
Б э й э т э б у о л л а ҕ ына …… муораны түгэҕин эн, Муутака [балык] курдук, Бургуйа сылдьар буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат. Килбэлдьигэс хара түүлээх, кулгаахтаах түлүөннэргэ киирсэр лапчаан атахтаах үүтүнэн иитиллэр муора кыыла. ☉ Котик (морское ластоногое млекопитающее семейства ушастых тюленей)
Дьабака бэргэһэ кэннин, сон саҕатын былыр буотака тириитинэн тигэллэр. ПЭК СЯЯ
Тириини сиир үөн уонна көйүүр ордук элбэхтик сииктээх тириини, аҕыйахтык имитиллибит (аһытан таҥастаммыт) тириини буортулууллар. Оттон хара анилинынан буотака курдук кырааскаламмыт тириини дэҥ кэриэтэ буортулуур. ТИиС
эвенк. мутэка

аат. Балык уонна муора кыыллара ууга хамсыылларыгар туһанар сарайар да, кумуйар да курдук оҥоһуулаах хатыы быһыылаах салбахтара. ☉ Плавник. Алыһар лапчааннара. Собо кутуругун лапчаана. Дельфин лапчааннара
◊ Лапчаан атахтаахтар зоол. — ууга олохтоох лапчаан курдук салбах атахтардаах үүтүнэн иитээччилэр этэрээттэрэ. ☉ Отряд ластоногих
Лапчаан атахтаах тар (түлүөннэр, моржалар, муора котиктара о. д. а.) олохторун үгүс өттүн ууга атаараллар. ББЕ З
ср. эвенк. лапча ‘хвостовой плавник рыб’

дьүһ. туохт.
1. Аат харата сапсынан көт. ☉ Лететь, вяло махая крыльями
[Анфиса] маҥан хаарга көтөөрү сапсыҥныыр тураах курдук: хара хаатыҥкалаах, дьууппалаах, плюш кылгас сонноох, котик бэргэһэлээх — барыта хара. Н. Габышев
2. Өрө-таҥнары хамсаа (киһи халтаһаларын, кыламаннарын этэргэ). ☉ Подниматься и опускаться (о веках, ресницах)
Прокопий Ионович халыҥ халтаһалара өрө-таҥнары сапсыҥнаатылар. М. Попов
Хойуу кыламана …… сапсыҥныырын көрүөҥ этэ. Н. Габышев

даҕ. Кылгас, тойтойо сылдьар (таҥас эбэтэр кутурук туһунан этэргэ). ☉ Короткий, куцый (обычно о верхней одежде или хвосте)
Кырса оҕото чоҕулуччу көрбүт харахтааҕа, тойтоҕор кутуруктааҕа. И. Федосеев
Кини тойтоҕор хара сигиэйкэ сонноох, хап-хара котик бэргэһэлээх. Н. Габышев
Куораттыы тойтоҕор бинсээктээх уол сүүрэн содьороҥнуур. А. Фадеев (тылб.)
ср. казах. той ‘нечто куцее, короткое’, тойтак ‘хромой на одну ногу’

даҕ.
1. Намыһах тулалаах, чычаас түгэхтээх (хол., иһити этэргэ). ☉ Неглубокий, с низкими широкими краями (напр., о тарелке)
Нэлэгэр тэриэлкэ.  Оҕонньорбут улахан, н э л эгэр миискэҕэ балыгын хоторор. С. Никифоров
Чоппуусканы маҥнайгы уон хонугар нэлэгэр иһиттэн аһатыллар. ЛЕВ ССКИиС
2. Киэҥник нэлэйэн көстөр (үүнээйитэ суох сири-дойдуну этэргэ). ☉ Без возвышенностей, углублений, плоский, ровный, широкий (о местности)
Нэлэгэр алаас. Нэлэгэр сыһыы.  [Чепаловтар] сөмөлүөтүнэн тайҕаны, сис хайалары, нэлэгэр туундараны быһа түһэн, анаммыт сирдэригэр кэлбиттэрэ. Н. Габышев
3. Киэҥник аһыллыбыт, аһаҕас. ☉ Ш ироко открытый, распахнутый (напр., о две ри). Нэлэгэр аанынан аастыбыт
△ Туох эмэ (хол., сон, ырбаахы) түөһүн өттө аһаҕас, нэлэркэй. ☉ Широко открытый на груди, распахнутый, расстёгнутый (об одежде)
Киниэхэ туундара оҕотун таҥаһа туох да суох. Москва оҕолорунуу нэлэгэр, тойтоҕор хара цигейка сонноох, …… хап-хара котик бэргэһэлээх. Н. Габышев
[ Кеша] сотору нэлэгэр саҕалаах кылгас сиэхтээх маҥан ырбаахылаах, өтүүктээх сиэрэй бүрүүкэлээх …… тахсан кэллэ. «ХС»
Кини уҥуо ҕунан саар тэгилэ, нэлэгэр түөстээҕэ, куппут курдук эттээҕэ-сииннээҕэ. «ХС»
ср. монг. нэлгэр ‘широкий, обширный, просторный (о чём-л.)’

I
1.
ыт I диэнтэн хай. аата. Эһэ арҕаҕыттан быган, саҥардыы ол-бу диэки көрүөлээн эрдэҕинэ, биир ытыынан суулларбыт. ПАК АаТХ
Биир ытыыга сүүрбэ тоҕус кус, син үчүгэй бултуйуу этэ. ТМН ЫМК
Аҕыс ытыы тухары тайах сууллубата, байааттаҥнаата эрэ. Кэпсээннэр
2. кэпс. Биир ботуруоҥҥа сөп буолар иитии. ☉ Заряд для одного патрона
Арамааннаах ампаардарыттан биир ытыы доруобунньугу хаспытым. Амма Аччыгыйа
«Хайа, төһө ытыы сэптээх эбиккиний?» — Бүөччээн доҕорун аттыгар кэлэн, сааны ымсыыра көрө турда. С. Никифоров
Өйүүнүгэр ампаары эҥин хаһаммын, биир үчүгэй ытыы доруобунньуктаах кэлбитим. Ф. Захаров
◊ Сыал ытыы — 1) спорт. — сыалы таба ытыыга күрэхтэһии. ☉ Спортивная стрельба. Бүгүн хамаанданан сыал ытыыта буолар
□ Сыал ытыытыгар биһиги хамаандабыт бастаан тахсыбыта. «Кыым»; 2) тугу эмэ сыал оҥорон баран, ыраахтан ыта оонньооһун, эрчиллии. ☉ Занятие стрельбой
«Сыал ытыыга мин уоннаах харчыны табарым ээ», — диэн санаалар элэҥнэһэн аастылар. Суорун Омоллоон
II
аат., түөлбэ. Буотака. ☉ Морской котик. Хоту сорох олохтоохторо буотаканы ытыы дииллэр
ср. тув. адыҕ ‘медведь’