саҥа алл. Саҥарааччы курутуйуутун-хомойуутун, суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, огорчение, сетование говорящего. Абата эбит, эрдэ турбаккабын
□ «Оо, абата эбит, саалаах киһи биирдии-биирдии күөһэлитэн түһэриэн бэрт эбит», — дии санаата. В. Ойуурускай
Айбыттан, айыыттан Арахсан истэхпит Абатын эбитин! П. Ойуунускай

мочоохтоо диэнтэн холб. туһ. Дьон …… биирдии-биирдии балаҕаннарын диэки тоҥуу хаарынан мочоохтоһо турдулар. Н. Павлов
Өлөксөй Лөкүөрүйэтигэр, оҕотугар тиийэ охсуон тиэтэйэрэ да, толоон сирдэри сааскы тибии тибэн, чиҥээбит хаары кэстэрэн мочоохтоһорго күннэрэ бүппүтэ. П. Аввакумов

сыһ. Кырыктаахтык, өһү-сааһы ситиһэрдии, таҥнаран. ☉ Коварно, вероломно, предательски
Киһини итинник уодаһыннаахтык эккирэтиһии эти-хааны алларытарын дьэ өйдөөтүм. И. Федосеев
Гитлеровецтар Венгрияҕа ордук уодаһыннаахтык утарыласпыттара. Е. Васильев
Дворяннар, бааһынайдар этэрээттэригэр уодаһыннаахтык саба түһэн, биирдии-биирдии үлтүрүтэн барбыттара. АЕВ ОҮИ

туохт. Кэһиллибэт бигэ тылгын биэр. ☉ Дать клятвенное обещание
Араҥастаах уҥуох Амырыыннаах андаҕарынан Андаҕайдаҕым буоллун, Кэниэрдээх кэндэгэринэн Кэндэгэйдэҕим буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Чэ, этиэм суоҕа диэн ыл андаҕай, оччоҕо эрэ итэҕэйиэм», — диэбит Манчаары. МНН
Оҕолор Кымов тутан турар былааҕар биирдии-биирдии тахсан андаҕайдылар. Софр. Данилов
п.-монг. андаҕай, др.-тюрк. антыҕ

1. кымырдаҕастаа диэнтэн холб. туһ.
2. көсп. Биирдии-биирдии, кыра-кыратык, дуона суоҕу хомуйан мус. ☉ Собирать что-л. понемногу, по чуть-чуть
   Бастаан ырыынакка тиийдэ. Кини бойум булт көстүбэтэҕинэ, кымырдаҕастаһар былааннаах. Р. Баҕатаайыскай
   Сэттэ сиртэн ичигэстэһэн, Аҕыс сиртэн кымырдаҕастаһан, Баай хара тыа иччитэ Байанайтан маанылатан, …… Этэҥҥэ сыл кыстыыр Эти-арыыны хаһааммыт. ДьТ

аат., сиилээн. Кими, тугу эмэ таҥнаран биэрбит киһи. ☉ Предатель, изменник (с оттенком осуждения), Таҥнарыахсыт саамай сөпкө суут ыскамыайкатыгар олордо.
□ Кини биирдии-биирдии ыйыталаһан ким таҥнарбытын билэргэ уонна ол таҥнарыахсыты кэһэтэн биэрэргэ санаммыта. Далан
Оттон кыһыл этэрээт иннигэр, кини өстөөхтөргө сытан биэрэн, көҥүл өттүнэн бэйэтин туттарбытынан, таҥнарыахсыт быһыытынан ыар буруйдаах. Д. Таас

туохт., кэпс.
1. Куоласкын минньитэ-минньитэ кими-тугу эмэ таптаан саҥар. ☉ Проявлять ласку, нежность кому-л., расчувствоваться, умиляться кем-чем-л.
Оҕонньор чохчойон олорон ыт оҕолорун биирдии-биирдии ылыталаан, имэрийэ-имэрийэ ымманыйда. Амма Аччыгыйа. Огдооччуйа ынаҕар амарахтык ымманыйда. И. Гоголев
Ийэлээх аҕам тыыннаахтарыгар тыл киэнэ минньигэһинэн таптаан ымманыйаллара. М. Доҕордуурап
2. Кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа, албыннас. ☉ Добиваться чьего-л. расположения лестью, угодничеством, заискивать
Уол, таҥараҕа кириэстэнэн баран, аһыннараары ымманыйда: «Таҥара туһугар туохта эмэ дук гыныҥ. Аҕата да, ийэтэ да суох тулаайах сордоохпун». ӨӨККҮ
Дарбааһап утары хааман кэлэн, ымманыйан, илии тутуһан дорооболосто, аҕала сатыы-сатыы мичээрдээтэ. «ХС»

туохт.
1. Улаханнык иһиллибэт гына дорҕооно суохтук саҥар. ☉ Говорить шёпотом, шептать; говорить на ухо
Быыс иһиттэн эмээхсин тахсан оҕонньор кулгааҕар тугу эрэ сибигинэйэр. А. Софронов
«Оҕонньор хараҕа суох эбит ээ», — диэн сибигинэйдэ Миша уол Өлөөнчүккэ. Амма Аччыгыйа
Кыргыттар биирдии-биирдии баран, Куонаан кулгааҕар сибигинэйэн, этэн биэрдилэр. А. Неустроева
Ньимийэн турар чараас уостара тугу эрэ сибигинэйиэх курдук илибирии түһээт, ньим баран хааллылар. Н. Заболоцкай
2. көсп. Симиктик тыаһаан иһилин. ☉ Издавать какие-л. тихие звуки, быть еле слышным
Аттар хамсаныылара күүһүрбүтүн дьүөрэтинэн били имиксимик сибигинэйэ испит үс чуораан сытыы чыҥкынас ырыаларын ыллаабытынан барбыттара. Эрилик Эристиин
3. Уус-уран ураты тиэкискэ (хол., таабырыҥҥа) аат тыл курдук туттуллар. ☉ В тексте с особой художественной функцией (напр., в загадках) употребляется в значении имени существительного. Сир аннынан сибигинэй уоруйах баар үһү (тааб.: муҥха). Куҥ иһигэр кутукунай, сиэп иһигэр сибигинэй баар үһү (тааб.: хомус)
ср. др.-тюрк. суфса ‘нашёптывать; лечить заговором’, кум. шыбышламак ‘шептать, нашёптывать’, монг. шивнэх ‘шептать, нашёптывать’

туохт.
1. Атахтаргын тобуктарынан күүскэ бокутан (буутуҥ сотоҕун таарыйыар диэри), аллара диэки түһэн олор. ☉ Сидеть на корточках
Оҕонньор чохчойон олорон ыт оҕолорун биирдии-биирдии ылыталаан, имэрийэимэрийэ, ымманыйда. Амма Аччыгыйа
[Кыысчаан] чохчойон олорон, чэчигирэччи күлэр уонна ытыһынан ууну сомсон күн диэки ыһан күдээритэр. Н. Лугинов
Ааныска чохчойон олорон, сибэкки быыһыгар үтүрүһэ үүммүт сыыс оту үргэтэлээтэ. Күрүлгэн
2. харыс т. Тахсан киир, хойуулаа (үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Испражняться (обычно о ребёнке)
Биир киһи талахтар кэннилэригэр чохчойон олорор. Н. Якутскай
Уон икки хонук тухары Хойуум кэллэ диэн [Күн Толомон Ньургустай] Чохчойбута көстүбэтэ. ТТИГ КХКК. Ыарыы үөһүрдэр уонна хотуолатар буоллаҕына оҕо …… сууккаҕа хас төгүл хойуунан чохчойбутун …… суруйан иһиллиэхтээх. ИБГ ДЬОЫа
♦ Чохчойон баран, кэннин хайыһан көрөр киһи — кэччэгэй, күтүр киһи. ☉ Скупец, скряга (букв. испражнившись, оглядывается — не воспользовалась ли собака). Ыалбыт, чохчойон баран, кэннин хайыһан көрөр киһи
ср. др.-тюрк., тюрк. чөк ‘спускаться’, кирг. токчой ‘плотно сжаться в комочек’, кум. чекмек ‘приседать, садиться на корточки’

1. ыс диэнтэн бэй., атын. туһ. Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит саркаахтаах муоста үрдүгэр бөх-сыыс ыһылла сытар. Эрилик Эристиин
   Үөһэ ойбут күн уота тыган, сарадах сардаҥа ыһылла эккирээтэ. Л. Попов
   Ходуһаларга ыһыллар туораахтаах оттору сайын иккитэ охсуохха сөп. ААФ ОИОИС
2. Биир кэлимҥин, сааһыламмыккын сүтэр, арахсыталаа (тугу эмэ этэргэ). ☉ Разбалтываться, распадаться, разваливаться, ломаться (о чём-л.)
   Турку хаһан баҕарар ханньас гынан ыһыллан хаалыах айылаах хаадьаҥнаабыт тэрил. С. Маисов
   Ыһыллыбыт тыллары сааһылаан этии оҥорторор ордук туһалаах. КИИ МКТТҮө
   Быа икки уһугун сарыынан бытырыыстаан баран, ыһыллыбат гына хам тигэллэр. НБФ-МУу СОБ
3. Бытанан үрүө-тараа бар, онон-манан биирдии-биирдии биитэр бөлөхтөһөн араҕыс. ☉ Разбегаться (в разные стороны), расходиться (по одному или мелкими группами)
   Кулууптан кыргыттар үтүрүһэ-үтүрүһэ ыһыллан тахсан, массыына тула өттүгэр иилиһиннилэр. Э. Соколов
   Эмискэ халлаан намтаабыт былыта сыыйа тардыллан ыһыллан барда. С. Маисов
   Саҥардыы улаатан эрэр эдэр сүөһүлэр куйаас түстэ да, онно-манна ыһыллан хаалыахтарын сөп. ЖЕА ТС
   △ Бииргэ сылдьан баран, арахса тарҕан (хол., дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разлетаться по миру (о людях)
   Ол биһикпит төһө нус-бараан төрүттээх да, оччонон билиилээх, олоххо эрэллээх ымыы ыччат ыһылла көтөр. А. Чугунов
4. көсп. Биир сомоҕо буолан бүт, тустуспа араҕыс, үрэлин. ☉ Распасться, развалиться, прийти в упадок, раздробиться
   Дойду баайын үллэстэр туһунан киҥир-хаҥыр кэпсэтии сойуус ыһыллыан инниттэн саҕаламмыта. Н. Борисов
   Бу кэмҥэ олохпут укулаата уларыйан, сопхуостар ыһыллан, кыччаан киирэн бардылар. КК
   Ырыынак кэмэ саҕаланаатын кытта урукку тэрилтэлэр ыһылланнар, дьон бөҕө үлэтэ суох хаалбыта. ААП ҮКТ
   Икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
   △ Тус-туһунан бар, араҕыс (кэргэнниилэри этэргэ); үрэлин (ыалы этэргэ). ☉ Разводиться (о супружеской паре); разваливаться (о семье)
   Сорох эдэр ыаллар кыыһырса түстүлэр да, сонно ыһыллаары хаайаллар. ЧКС ОДьИи
   Ыал олоҕо ыһылыннаҕа ити, тустаахха ыарахан. ЛМ А
5. көсп. Тэрээһинэ, ситимэ суох буол, үрэлин. ☉ Терять стройность, системность
   Аспирантура дьыалата олус ыһылынна, ким эмэ онон дьарыктанар киһи баар дуо? Далан
   Василина ыгылыйан этиэхтээх сытыы тыла-өһө ыһыллан хаалла. У. Ойуур
   Хомойуох иһин, суруйааччы архыыба ыһыллыбыт, өссө сороҕо сүппүт быһыылаах. КНЗ ТС
   6
   ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Бөтүрүүс эрэйдээх, сиэгэн кыыл курдук, сүүрэн ыһыллыбытынан барда ээ! Амма Аччыгыйа
   Ноолур уола Хоноһо торбуйах сонунан далбаатыы-далбаатыы, мэнэрийэн ыһылынна. И. Гоголев
   Дьөһөгөй оҕолоро барахсаттар сиэллэрэ, кутуруктара ыһыллан олорор. С. Маисов
   ◊ Ырыа <-тойук> ыһыллар — ырыа (-тойук) кутуллан олорор, ырыа(-тойук) бөҕө саҕаланар. ☉ Разливаться (о музыке)
   Үөрүүлээх-көтүүлээх, сэргэх ырыа ыһыллар. Амма Аччыгыйа
   Хормуоска эҥээттэн, ырыа-тойук ыһылла түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
   Ырыа ыһылла сылдьарын, үҥкүү үргүлдьү барарын саастаах дьон бары сөбүлүүр. К. Уткин. Ыһыллар тооручча (торучча) көр тооручча. Ыһыллар тооруччаны быйыл үүннэриэххэ наада
   ср. др.-тюрк. сачыл ‘быть рассыпанным, рассеянным, разбросанным, развеянным; разбрызгиваться, моросить’