подвижн. от кэлтэй= I) хромать, ковылять торопливо; 2) крениться набок.

образн. коситься, перекашиваться; крениться; оһох уҥа диэки хаадьайбыг печь покосилась вправо.

образн. слегка подаваться в сторону, слегка крениться, накреняться; оҥочобут уҥа диэки хайбайар наша лодка даёт лёгкий крен вправо.

равн.-кратн. от хаадьай = 1) крениться, наклоняться то в одну, то в другую сторону при быстром движении (о санях и т. п.); 2) быстро идти на подкашивающихся ногах, ковылять.

несов. 1. (падать; обрушиваться) суулун, оҕут, түҥнэһин; 2. (крениться) иҥнэһин; # он валится с ног (от усталости) кини (сылайан) атаҕар уйуттубат буолла; всё валится из рук туох да кыайтарбат, сатаммат буолан хаалла (күүс эстэн, санаа түһэн).

дьүһ. туохт.
1. Самыыгын икки өттүгэр иҥнэҥнэтэн хаамп, хамсан. ☉ Ходить, двигаться, покачивая, виляя широкими бёдрами. Эмээхсин ыаҕайатын кыбынан, хайбайа хааман сир астыы барда
2. Хайа эмэ өттүҥ диэки иҥнэри бар, ойоҕоскунан иҥнэй, туора бар. ☉ Слегка крениться, накреняться, слегка подаваться в сторону. Оҥочобут уҥа диэки хайбайар. Массыына бадарааннаах суолунан хайбайа-хайбайа айанныыр. Тыыраахы көтөн иһэн хайбайар
ср. монг. хайвах ‘плыть, плавать (о водоплавающих птицах)’, хайвгана ‘двигаться, идти, мерно покачиваясь’

туохт.
1. Ойоҕоһуҥ диэки намтаан бар (хол., тыы, сөмөлүөт). ☉ Крениться, давать крен (напр., о судне, самолете)
Тыыбыт хаҥас өттүгэр иҥнэйэн барда.  Сөмөлүөт түһээри иҥнэйдэ, Дьэ, Бүлүү эбэккэм, эҕэрдэ! И. Гоголев. Санитарнай сөмөлүөт хаҥас өттүнэн иҥнэйэн, аллара санньыйан, бөһүөлэги үрдүнэн эргийэн күрүлээтэ. А. Федоров
2. Кыҥнары бар, кыҥнары түс (баччааҥҥа дылы хамнаабакка көнөтүк турбут туох эмэ). ☉ Склониться, наклониться набок, в сторону
Иҥнэйэн эрэр эрэһээҥки күрүө дьөлөҕөһүнэн Үүйэлээх күөл кытыытыгар баар буола түстүлэр. Л. Попов
Күөл илин өттүгэр сиҥнэн эрэр хотонноох балаҕан, иҥнэйбит сэргэ, тохтубут күрүө-хаһаа сүллүгэстэрэ хороһон көстөллөр. Н. Лугинов
Тиит иҥнэйдэр иҥнэйэн, хойуу лабаалара адаарыйбытынан, сууллуу ыарын уйбакка булгурута барбыт мутуктарынан отон уктаах сиргэ бүтэҥитик ньир гынан түстэ. П. Аввакумов

I
туохт.
1. Аҥаар өттүттэн биллэрдик көҕүрээ, мүлтүрүй, аҥаар өттө суох буол (үксүгэр туох эмэ төгүрүк быһыылааҕы этэргэ). ☉ Значительно уменьшаться с одной стороны, иметь щербинку (о чем-л. круглом, шарообразном)
[Сүллүгэстэрэ] кэлтэйэ элэйбиттэрин кэннилэригэр элитэлээн кэбистилэр. ПЭК ОНЛЯ III
Сулустаах халлаантан кэлтэйэн эрэр ый …… сардаҥатынан сир ийэни туналыччы сырдатта. М. Доҕордуурап
Тиистэрэ кэлтэйэ элэйэн, Икки сур бөрө Эмиэ улуһа-улуһа Олорор буолбуттар. ТТИГ КХКК
2
кэлтэгэйдээ 2 диэн курдук. Сайын иккис аҥаарыгар баран, кэлтэйэн эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Үргэлинэн көрөн сылыктаатахха, түүн үөһэ кэлтэйэн эрэр. «ХС»
3. көсп. Хайа эмэ өттүнэн итэҕэс, тиийбэт буол, тутаа (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Недоставать, не хватать, быть ограниченным, неполноценным
Олоҕор кэлтэйбит миэстэтэ — кэргэн. Н. Босиков
Аҥаардас биир куолас кэлтэйэн, Кырыылаахапка быыгабар туттаран кэбиһэллэр. «ХС». Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ туолбат. Саха фольк.
ср. монг. хэлтий ‘коситься, наклоняться, крениться’, кирг., алт. келтей ‘укоротиться, наклониться в одну сторону’
II
сыһ., кэпс. Туох да булкааһыга суох, аҥаардастыы, наар. ☉ Только лишь; ничего другого, кроме; односторонне
[Манчаары:] Буруйа-аньыыта суох буолан баран, кэлтэй атаҕастанар ыарахана бэрт. В. Протодьяконов
Кини кэлтэй булдунан, балыгынан иитинэн олорбут. Саха сэһ. I
Айымньыга кэлтэй сэһэргээһин барбат. ВГМ НСПТ

туохт.
1. Эргэрэн, алдьанан сууллан, сиҥнэн түс. ☉ Обрушиться, развалиться от ветхости, старости (о строении)
[Чыркый] «чус!» гына ыһыытаан баран көтөн тирк гынан хаалар. Мантан Барыллыа тойон соһуйан «Сууй!» диэн өрө көтө түспүтүгэр, уйата самнан суугунаан түспүт. Саха фольк. [Эргэ балаҕан] муннугунан биир холлоҕоһо аһаҕас, үрдэ биир сиринэн самныбыт. Күндэ
△ Сиҥнэн түспүт курдук олус намыһах, самнайбыт көстүүлээх буол. ☉ Быть низеньким, приземистым (о строении)
Баай дьиэтэ диэтэххэ, самна сытыйан холоон эбит. А. Неустроева
Өйдүүбүн эрэйдээх олохтоох Уйбаанчык үөскээбит уйатын, Муннугар сыһыары хоспохтоох Самныбыт балаҕан кыратын. Эрилик Эристиин
2. Туохха эмэ санааҥ күүһүн, куккунсүргүн баһыйтар, саба баттат. ☉ Быть подавленным кем-чем-л. духовно; находиться в духовном порабощении. [Тыгыннаах Майаҕаттаны] ыраахтан чуҥнаан көрдөхтөрүнэ, уҥуоҕа улахана олус, сүгэн аҕалара да алыс сөҕүмэр, маны көрөкөрө дьулайаллара, самналлара бэрт эбит. Саха сэһ
1977
Санньылхай санаалаах Саха урааҥхай аатыран Саасүйэ тухарытын Самнан, бүгэн олорбуппут. Нор. ырыаһ. Ыйааһыннаах буруйун Ыы муннуга этитэн, Самнан түспүт Миитэрээс Саҥарыаҕын салынна. Р. Баҕатаайыскай
Эмээхсин ыгылыйбыт куолаһа, хараастыбыт, самныбыт дьүһүнэ кулубаны ордук кыйахаата. И. Гоголев
3. Кыайан утарыласпат, өрүттүбэт буола кыайтар. ☉ Потеряв силу, быть сломленным окончательно
Кырдьык хайаан да өрөгөйдүөҕэ, сымыйа самныаҕа. Амма Аччыгыйа
Кыыллыйбыт фашист самныбыта, Кыайыы күнэ тахсыбыта. С. Васильев
Кини [Кыайыы] — Кыыһар сата буолан дьааһыйда, Одер уҥуор Самныбыт Берлин үрдүнэн знамя буолан өрө кыырайда. А. Абаҕыыныскай
△ Охсуһууга кыайтаран өл, өстөөххүттэн өл. ☉ Погибать в борьбе, сражении, погибать от рук врага, будучи побеждённым
Мин өллөхпүнэ, сэттэ күннээх түүн улуу буурҕа түһүөҕэ, өстөөхтөрбүт онно өлүөхтэрэ, саастаахтарбыт онно самныахтара. Г. Угаров
4. көсп. Мөлтөө, урукку курдук күүһэкыаҕа суох буол. ☉ Утрачивать былую мощь, становиться менее сильным, менее значительным
[Хара санаалаахтар] Ким эрэ аатырдаҕына, Абаккараллар кинилэр, Ким эрэ самыннаҕына, Сэмээр олус үөрсэллэр. И. Гоголев
△ көсп. Кэхтэн мөлтөө, ахсаа (хол., дьол-соргу туһунан). ☉ Ослабевать, становиться менее ощутимым (напр., о счастье)
Саас-үйэ тухары Самныбат саргыланыҥ, Одун хаантан охтубат оҥорууланыҥ. П. Ойуунускай
Таптал сүрэххитигэр тыыннааҕын тухары эһиги модун күүстээх, самныбат санаалаах буолуоххут. С. Данилов
Харыйаан, санаата түһэн, соргута самнан кэллэ. «ХС»
5. көсп. Утарааччылар күүстэригэр кыайтаран суулун, уурай (хол., былааһы этэргэ). ☉ Быть свергнутым, рухнуть (напр., о государственной власти или общественной системе)
Ол саҥа былааһыҥ сарсын самыннын. Оччоҕо ханна күрүүгүн? И. Бочкарёв
Самынна эргэ үйэ — сор, кырыыс, баалкы, кускуур… Саргыланна саҥа үйэ — Сайдыы, дьылҕа, дьол-тускул! В. Чиряев
♦ Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума көр ох
Эмээхсиннэрэ саалаахтан самнымаҥ, охтоохтон охтумаҥ диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. йеҥ ‘побеждать’, тув. чамдый ‘крениться, наклоняться, кривиться’