даҕ. Тымныы, сөрүүн (хол., дьиэ, хос). ☉ Холодный, прохладный (напр., дом, комната)
Дьиэ иһэ аҥыл курдук, тыбыс-тымныы, кубус-кураанах, манна өтөрүнэн киһи сылдьыбыт бэлиэтэ көстүбэт. С. Никифоров

бытарыҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Эһэм, дулҕаттан иҥнэн охто-охто, кубус-кураанах тылларын, мин өйбөр-санаабар, бурдугу ыһан эрэрдии, ыһан бытарыҥнатара. М. Горькай (тылб.)

1. парен, (неласково) тоҥуйдук, тоҥкурууннук; 2. нареч. (невыразительно) хобдохтук, чуҥкуктук; 3. в знач. сказ. безл. хатта, куурда; кураанах; у меня в горле сухо күөмэйим хатта; здесь сухо манна кураанах; # сухо-насухо кубус-кураанах гына.

саҥа алл. Соһуйууну, өмүрүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление и испуг
Моҕус: «Бүһүҥкүй-баһыҥкый! Бүһүҥкүй-баһыҥкый!» — дии-дии, балаҕан үрдүгэр тиийэ эккирээн лиһиччэхтээтэ. Саха ост. I
[Алаа Моҕус:] (холомотун өҥөйөр) Бүһүҥкүй-баһыҥкый! Ибис-иччитэх, кубус-кураанах диибин даҕаны! Туора харахтар күрээбиттэр! И. Гоголев

I
сыҥырҕаа диэнтэн холб. туһ. Дьиэ иһэ кубус-кураанах, арай Дарыбыан икки Хоруодьа икки бааллара, …… биир туспа ытаан сыҥырҕаһа олордулар. Эрилик Эристиин
Оҕолор сыҥырҕаһан ытаһа-ытаһа бырааттарын оронун баһыгар чөмөхтөспүттэр. «ХС»
II
даҕ. Сыҥыргыы сылдьар (ким эмэ туһунан). ☉ Шмыгающий, швыркающий (носом — о ком-л.)
Тихон Тыллыров …… чөрбөҥнөс уостаах, сыҥырҕас муруннаах, хатыҥыр киһи …… тэрилтэлэри кэрийэ сырытта. Софр. Данилов

туохт.
1. Кубус-кураанах буол. ☉ Быть, стать совершенно сухим
Быһыт оҥоһуллубатаҕа, уу тахсыбатаҕа буоллар, бу ходуһа бүтүннүү ити курдук кууран-хатан кугдарыйан туруо этэ. Амма Аччыгыйа
Ардах түһүмүнэ, сир-дойду кууран-хатан барда. М. Доҕордуурап
2. Улаханнык ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть
Аһаатахтарына Хабырыыс-Хоборооско эмээхсин куурбут-хаппыт илиитэ хайаан да астарын дуомуттан арыый амтаннааҕын куду анньан биэрэр. И. Гоголев
Арай кини имигэс хаастара эрэ кини мэлдьи сылайбыт дьүһүннээх куурбукка-хаппыкка дылы сирэйин сэргэхситэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)

аат.
1. бот. Сүүрүгэ суох биитэр биллэр-биллибэт сүүрүктээх ууга (үксүгэр күөлгэ, көлүччэҕэ эҥин) үөскүүр күөх салахай хойуу араҥата. ☉ Тина, водоросли, плавающие в стоячей или малопроточной воде (напр., в озёрах, прудах)
Иккиэн күөл ньамаҕа бөҕөнү бүрүнэн, суккуруур дууһалара эрэ пиэрмэҕэ тахсан быыһаналлар. И. Семёнов
Саптыҥы күөх салахай спирогира — атын салахайдары кытта халыҥ гына үллүктэммит ньамаҕы үөскэтиһэр. КВА Б
Хлорелла диэн уу ньамаҕа оту анаан бүөбэйдээн үүннэрэн сүөһүгэ, көтөргө сиэтэллэрэ биллэр. ПАЕ ЭАБ
2. Бадараан, былыык уонна салахай булкуспута. ☉ Ил и водоросли, образующие в заболоченных водоёмах вязкую массу
Бу ааһар былыт албына, күөх далай көлдьүнэ, сытыган ньамах үөнэ, бадараан баҕата, дьэбэрэ дьиикэйэ, сыллаһар киһиҥ мин дуо? П. Ойуунускай
Муҥха хаһан да ньамаҕы, дьэбэрэни эрэ уобан, кубус-кураанах тахсыбытын өйдөөбөттөр. И. Гоголев
Хаастар муҥнаахтар аһыы-сии күөл ньамаҕар даадаҥнаһан киирдэхтэринэ, …… хоптолор сымыыттарын супту уулууллар. С. Тумат
ср. монг., бур. намаг ‘болото, топь’, монг. замаг ‘тина, водоросли’

аат., кэпс.
1. Бас уҥуоҕа. ☉ Череп
Ол хатыҥҥа кубарыйа куурбут сылгы чөмчөкөлөрө таҥнары ыйаммыттар. Амма Аччыгыйа
Кубарыйа куурбут ат чөмчөкөлөрө уҥуохтара кубус-кураанаҕынан, тыбыс-тымныынан одуулаһан тураллар. И. Гоголев
Хаары тэбиэлээбитигэр, күн уота кубарыччы сиэбит киһи чөмчөкөтүн уҥуоҕа тахсан кэлбитэ. Айталын
△ Төбө. ☉ Голова
Туох эрэ уорбалыыр санаа кини чөмчөкөтүгэр мантан ыла олохсуйда. Амма Аччыгыйа
Кулуба тойоҥҥун дии, чөмчөкөҕүн хамсатан көрө сырыттаҕыҥ дии! Н. Якутскай
[Ипатий Хапчыыһын] чөмчөкөтүн иһэ араас хадьыр санаанан туолан олордо. И. Данилов
2. көсп. Туох эмэ (хол., хайа) төбөтө, чыпчаала. ☉ Верхушка, вершина чего-л. (напр., горы)
Күн киирэн уҥуоргу хайалар тараҕай таас чөмчөкөлөрүн тиһэх сардаҥатын дуйдаата. Г. Колесов
Өрөһөлөммүт муус хайа чөмчөкөтүн омос көрбүт киһи сүрэҕэ ытырбахтыырын …… чахчы билэр эрэ киһи бачча күүстээхтик ойуулуон сөп. «ХС»
Биир чаас буолан баран биһиги хачыр курдук таас сыыһа-буора өрөһөлөммүт хайа чөмчөкөтүгэр тиийдибит. В. Арсеньев (тылб.)
3. көсп. Бас-көс, баһылык киһи. ☉ Старший по положению, глава (напр., в роду)
Туох-ханнык иннинэ, салайааччыларын, чөмчөкөлөрүн бултаһаллара сөп. Н. Якутскай
Ол мааны аҕа ууһун чөмчөкөтө — билиҥҥитэ Тойон киһи. И. Гоголев
[Кириисэ:] Хайа, бу нэһилиэкпит чөмчөкөлөрө бааллар дуо? Күндэ
♦ Түүлээх холбука (холбуйа, чөмчөкө) көр түүлээх
Туймаада аҕа баһылыгын Тыгын Дархан түүлээх чөмчөкөтүгэр кииртэлиир дириҥ-далай санааларын аралдьытымаары кулуттарчаҕардар тыаһа-ууһа суох атахтарын тумсунан сыбдыһан сылдьаллара. «Чолбон»

1. аат.
2. Уулаах, оборчо бадараан. ☉ Болото, топь, трясина
   Бу аартыгы солууругар нуучча норуота …… ооҕуй оҕус батыллар дьэбэрэтин килэгир тимир муостанан муосталаабыта. Суорун Омоллоон
   - Па, нохоо, дьэбэрэ уута буолбат дуо? - Эмиэ барыыс! Бэлэм барбыт чэй. Амма Аччыгыйа
   △ Уу уолбутуттан тахсыбыт бадараан; уу (күөл, үрэх) оборчо бадарааннаах түгэҕэ; ньоҕох, былыык. ☉ Илистая, вязкая грязь, появляющаяся на месте высохшего озера
   Таалай күөлэ сайын сүрдээх куһаҕан сыттаах дьэбэрэ буолар. ИОВ ЯК
   Муҥхалара …… ааттаах үчүгэй сырыылаах. Кини хаһан да ньамаҕы, дьэбэрэни эрэ уобан, кубус-кураанах тахсан хомоппутун өйдөөбөттөр. И. Гоголев
3. көсп. Ыар, хараҥа, сидьиҥ олох; олох хараҥа, хаалынньаҥ өттө. ☉ То, что засасывает, губит энергию, стремления человека, трясина; дно (самые необеспеченные, асоциальные слои общества; пребывание, жизнь в таких слоях)
   А.И. Софронов «Олох дьэбэрэтэ» диэн драмаҕа, П.А. Ойуунускай «Дьэбэрэттэн тахсыы» диэн сэһэҥҥэ саха урукку ыар олоҕун ойуулууллар.  Маайа барахсан туох да буруйа суох олох дьэбэрэтигэр тэпсилиннэ. А. Софронов
4. көсп. Киһи майгытын хаалынньаҥ, кэр-дьэбэр өттө, адьыната, кэмэлдьитэ; оннук майгылаах киһи. ☉ Безнравственные, дурные привычки, повадки; человек с такими повадками
   Охсуулаах, түрбүөннээх күннэргэ дьэ итинник кыһыл көмүс курдук кылбайан тахсар ыраас, сырдык дууһалаах үтүөкэн дьоннору кытта тэҥҥэ олох дьэбэрэтэ эмиэ ханнык эрэ кута хараҕыттан эмискэччи өрө көбөн тахсааччы. С. Тарасов
   Бу Балыксыт оҕонньор мас бабаарынатын дьиикэй дьэбэрэҕинэн тунуйума. П. Ойуунускай
5. даҕ. суолт.
6. Уулаах оборчо бадарааннаах. ☉ С почвой, похожей на болото, трясину, болотистый
   Төрүкүтүн бырыы, дьэбэрэ Тыабыт иһэ иэдэйдэ. Халтархайа, силбирэҥэ, Инчэҕэйэ сүрдэннэ. М. Ефимов
   Ньүүйэ суолун сүүрбэ көстөөх улуу бадарааныгар тиийэн кэлбиппит. Киһи-сүөһү тимирэн хаалыах курдук дьэбэрэ сирдэр бардар бараммакка дылылара. Б. Лунин (тылб.)
7. көсп. Чанчарык; куһаҕан, ыар, киһини баттыыр, сүөргү, барбах (олох). ☉ Неприглядный, тяжелый; дикий, темный (о жизни)
   [Уйбаан:] Эһиги хараххытын аалбыт …… Маайаны суох гынным! Бу аан дойду дьэбэрэ олоҕуттан араардым. А. Софронов. Солко …… балаҕанын кытта бииргэ хотонноох, улахан дьэбэрэ олохтоох ыал. А. Федоров

I
1. аат.
1. Сис тоноҕоһун ис ханаалын устун мэйииттэн барар ньиэрбэлэр суон сүүмэхтэрэ. ☉ Спинной мозг
Сис тоноҕоһо туспа тоноҕостортон турар. Тоноҕос ханаалыгар сүрүн сытар. Ыанньыксыт с. Баҕа ньиэрбэтин систиэмэтэ мэйииттэн, сис сүнньүттэн итиэннэ олортон салаатыйар ньиэрбэлэртэн тутуллар. ШВФ З
Мэйии уонна сүрүн араас дэҥтэн уҥуохтарынан харыстаныллыбыттар. ШВФ З
2. Киһи моонньун кэтэх, көхсүн диэки өттө. ☉ Затылочная сторона шеи
Харытыана сүүрэн кэлэн уолу бобо кууһан ылан көтөхпүтүнэн эмээхсин диэки дьулуруйда. Уол тэбиэлэнэн көрдө да, такымнарыттан уонна сүнньүттэн ньохчоччу харбатан хаалбыт эбит. Амма Аччыгыйа
«Үчүгэй, үчүгэй эбит», — дии санаабыта тириэньэр, тута уолу сүнньүттэн умса садьыйан иһэн атахха тэппитэ. НЕ ТАО
3. көсп. Өрүс, үрэх саамай дириҥ уулаах үөс өттө. ☉ Русло реки, речки
Чапаев аатынан холкуос бөһүөлэгин аннынан Суола диэн үрэх сүнньэ оргуйа сүүрэр. Амма Аччыгыйа
Чууралаах Тороев түгэҕэ кууран эрэр, бу дойдулуу эттэххэ, дьороон үрэх сүнньүн батыстылар. Л. Попов
Борохуот майаагын үрдүгэр Лаампа уота сандаарда, Өрүс уутун сүнньүгэр Сырдык тыган сыдьаайда. С. Васильев
Алдан өрүс сыл аайы икки кытылын быһыта хадьырыйталаан, сүнньүн кэҥэтинэр. А. Фёдоров
4. көсп. Өрүс, үрэх орто сүүрүгүн хочотугар сытар сир-дойду. ☉ Земля, местность, находящаяся в долине среднего течения реки, речки
Халыма өрүс сүнньэ тыа, күөл, үгүс үрэх дойдута. Н. Габышев
Чөркөөхтөн, Ытык-Күөлтэн ураты Таатта сүнньүгэр Уолба, Уус-Таатта (уруккута Байаҕантай улууһа) диэн нэһилиэктэр бааллар. Бэс Дьарааһын
Хаандыга сүнньэ бүтүннүүтэ оччолорго иэгэйэр икки атахтаах олохсуйан көрбөтөх, иһиллээбит курдук, ибис-иччитэх, кубус-кураанах дойду этэ. Н. Заболоцкай
5. көсп. Туох эмэ ис дьиҥэ, ис чахчыта. ☉ Суть, сущность, основное содержание чего-л.
Михаил Иванович, мунньахха сыһыана суох гынан баран, киһини көрсөөрү хойутаан киирбит буолан, боппуруос сүнньүн өйдөөбөтөр даҕаны, Таня этиитин олус биһирии истибитэ. Н. Лугинов
Дьыала сүнньэ маныаха буолбатах, адьас атыҥҥа сытар. Ону эһиги өйдөөбөккүт, олус хомолтолоох. «ХС»
△ Туох эмэ сүрүн өттө, тутаах хайысхата (хол., үлэ). ☉ Основное направление, приоритетная сторона чего-л. (напр., работы)
Аны, үлэ сүнньүн көрдөхпүт аатыран, кыраны аанньа ахтыбат буолабыт, кыра итэҕэстэри этэр киһини бириинчик, мээри киһи диэн да турардаах буолабыт, доҕор! Амма Аччыгыйа
Сопхуос дьарыгын сүнньэ: табаны уонна күөх кырсаны иитии, балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
Күндү миньэрээли көрдүүр үлэбитин быйыл өссө күүһүрдүөхпүт, үлэ сүнньэ өрөспүүбүлүкэ хоту оройуоннарыгар туһаайыллыа. «К»
6. Туох эмэ эргийэр киинэ, ханнык эмэ тэрили эргитэргэ аналлаах үөс. ☉ Стержень какого-л. вращающегося механизма
Сүрүҥҥэ олордуллубут подшипнигы буолтанан ыстаныакка ыбылы ылларыллар. ТСР
7. мат. Геометрическэй эттиги курдары ыытыллар эбэтэр бэйэтэ ураты хаачыстыбалардаах хамсаабат көнө сурааһын. ☉ Ось (проходящая через геометрическую фигуру или неподвижная прямая линия, обладающая только ей присущими свойствами)
Сүрүҥҥэ киин туочука икки өттүгэр тэҥник тэйэн сытар чыыһылалар утарыта чыыһылалар диэн ааттаналлар. БАН А
Ханнык эмэ сүрүҥҥэ сыһыаннаан симметричнэй буолар ханнык баҕарар икки бөгүүрэ бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнэр. КАП Г
2. даҕ. суолт. Тутаах, туохха эмэ төрүт буолар. ☉ Основной, главный. Олоҥхоҕо Аллараа дойду бухатыырдара Орто дойду бухатыырдарын сүрүн утарылаһааччылара. Саха фольк. Күндэ сүрүн айымньылара барылара кэриэтэ сүүрбэһис сылларга суруллубуттара. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар дьыаланы, ордук уорууну силиэстийэлииргэ дьэҥдьиир сүрүн дакаастабыллары арыйан таһаарааччы. М. Попов
♦ Көнө сүрүннээх (сүнньүлээх) көр көнө I
«Абааһы киһи» диэҥҥит баттаамаҥ маннык көнө сүрүннээх эрэйдээҕи! ПЭК ОНЛЯ II
Бу көнө сүрүннээх киһини күрэт, сирдээ диэн тылга киллэрэ сатыыр наадата суоҕун Хабырыыс өйдөөтө. И. Гоголев
Иннибин-кэннибин көрүннэхпинэ, билигин тутатына улууска кулубалаан барыах көнө сүнньүлээх киһи даҕаны аҕыйах. Ойуку
Кинини [Николай Ивановиһы] туоһапкатын курдук көнө сүнньүлээх киһинэн ааттыыллар. С. Окоёмов. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа — сүнньэ быстыа да буоллар диэн курдук. Петя биир итэҕэстээх — кини мөккүһэн баран иннин биэрээччитэ суох, ол кэриэтэ сүнньэ быстыа
□ [Власий Порфирьевич] «өйдүөхтээххит», «билиэхтээххит» диэнтэн атыны билиммэт
Кини дьүккүйбүтүн кэнниттэн ону хайдах даҕаны төнүннэрбэккин. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа. Н. Лугинов. Сүнньүгэ астарбыт курдук (оҕун- на) — тута барбыт, өлбүт курдук (буолла). ☉ Замертво, как подкошенный (упасть, свалиться) (букв. будто его укололи в спинной мозг). Охсуллубут киһи сүнньүгэ астарбыт курдук оҕунна. Сүнньүгэ биэр — кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать по шее. Эн кинини тоҕо бодьуустаһаҕын? Сүнньүгэ биэр — начаас көнүө. Сүнньүн ас — кыылы, сүөһүнү өлөр (урут сахалар сүөһүнү билиҥҥи курдук сүгэнэн сүүскэ биэрэн буолбакка, саха быһаҕынан сүнньүгэ анньан өлөрөллөрө). ☉ Заколоть, зарезать (животное) (букв. уколоть в спинной мозг)
Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, [Манчаары] биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
[Оҕоуруу дьон] Суол айаҕар суру суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Сүнньүн булла — 1) түспэтийдэ, дьоһуннанна. ☉ Остепениться, образумиться. Уйбаанчык быйыл сүнньүн булбут, чыҥха атын киһи буолбут
□ Өрүүсэ Маратик туһунан саныы олордо
Кини, сүнньүн буллаҕына, барыларын да баһыйар киһи буолуоҕа. А. Сыромятникова; 2) оннугар түстэ, олоҕун булла. ☉ Войти в колею, вернуться в привычное русло
Билигин да олох дьиҥнээх сүнньүн була илик, киин сирдэргэ тахсар долгуйуулар ордук күүрдүллэн да иһиллиэхтэрин сөп. Амма Аччыгыйа. Күндэ айымньытын сыаналааһын билигин сөптөөх сүнньүн булла. Күндэ
Мин маны бэрт былдьаһан, тыл сырыһыннараары суруйбатым, дьиҥ литература сүнньүн булуон баҕарбычча соҕотох бэйэм санаабын этэбин. Эрилик Эристиин
Сүнньүн көннөр — 1) көр көннөр. Соня быраатын мөҕөн сүнньүн көннөрдө — утары эппэт оҥордо. «ХС»; 2) сыһыт, уоҕункүүһүн мөлтөт, салайары истэр оҥор (үксүн айаас, өһөс сылгыны). ☉ Сделать более кротким, ручным, заставить повиноваться, укротить, усмирить (обычно необъезженного, строптивого коня)
Кирилэ сиргэмсэх оҥорбут соноҕоһун, сүнньүн нэһииччэ көннөрөн, суолга киллэрэн испитэ. Н. Заболоцкай. Сүнньүн үүттээ — өлөр, суох оҥор. ☉ Прикончить, убить кого-л. (букв. просверлить спинной мозг). Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу …… Сүгүнүнэн сүктүбэт Сүдү ыал оҕото, Аанньанан аттаммат Айыы-хаан оҕото Адаҕыта оонньоотоҕуна — Сүнньүбүтүн үүттүөҕэ, Сүрэхпитин булкуйуоҕа, …… Умса ууруоҕа. П. Ойуунускай
О, оннук эрэ буолара буоллар, ол-бу буолан чолоҥолоспуккутун ситиһэн, сүнньүгүтүн үүттээн, ээххитин этиттэрэн тэйиэм этэ. П. Аввакумов. Сүнньэ быстыа да буоллар — тугу эмэ оҥоруон кэриэтэ өлүө. ☉ Он скорее свернёт себе шею (чем что-л. сделает)
Сүнньэ быстыа да буоллар барсан да бэрт. «ХС»
Сүнньэ көннө көр көн. «Дьэ дуу, Лука Иванов сүнньэ дьэ көннө ини», — дии-дии Авксентий киэҥ-киэҥник хардыылаата. М. Доҕордуурап
Ипатий туһунан аҕыйах тылы аҕыннахха, үлэттэн үлэҕэ сиэттэрэн арыый сүнньэ көнөн сылдьар курдук. Н. Степанов
Ол кэннэ бастакы салалта, олохтоох ыстаарыста диэн киһи талыллан үлэлиир буолбута …… тахсыыбыт-киириибит намыраан, …… сүнньүбүт дьэ көнөн барбыта. «ХС». Сүнньэ көнө (киһи) — көнө сүрүннээх диэн курдук (көр көнө I). Киниэхэ эрэниэххэ сөп, сүнньэ көнө киһи
□ Учуутал Чахов — сүнньэ көнө киһи. «ХС». Сүнньэ көһүйүөр диэри — наһаа уһуннук, сылайыар диэри. ☉ Очень долго, до того, что шея затекла (стоять, ждать). Сеня ытын сүнньэ көһүйүөр диэри күүттэ — ыта кэлбэтэ
□ Сэмэн сүнньэ көһүйүөр диэри туран истэ-көрө сатаата, онтон салҕан, кэлэн утуйан хаалла. Күндэ
◊ Сүрүн үүтэ — киһи сиһин тоноҕоһун саҕаланыытыгар баар кэтэх аннынааҕы кыракый оҥхой. ☉ Затылочная впадина, шейная ямка. Табаны ардыгар сүнньүн үүтүгэр анньан өлөрөллөр
ср. ДТС йулун, уйг. жулун ‘спинной мозг’
II
аат эб. Саҥарааччы үксүн сөбүлээбэт сыһыаннаах сөҕөрүн-бэркиһиирин көрдөрөр. ☉ Выражает изумление говорящего с оттенком неодобрения
Тыал тыаһа сүрүн, эбии бэргээбит дии. Софр. Данилов
Үрдүк таҥараҕа айыы, бар дьоҥҥо саат да буолбата сүрүн ньии! М. Доҕордуурап
Онуоха эбии аппыт бытаана, суолбут куһаҕана сүрүн! «ХС»