сыһ. Кудуччу, тиэтэллик. ☉ Без задержки, без заминки; торопливо
Ибири-сибири чэйин иһэн бүтэн, аан хоско тахсан барда. Болот Боотур
Ибири-сибири хааман куруҥ хотоолугар киирдэ. Т. Сметанин
Ибирисибири аһыы охсоммут, эмиэ айаммытыгар турдубут. «ХС»

чыбырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Хоһууттар күөлгэ киирбиттэрэ — Дээбикий субу ойбон алларан чыбырҕата турар. Н. Габышев
Оргууй аҕай сиэллэрэн чыбырҕатар аттаахтар иннилэригэр баар бары барыта үрүҥ тумарыкка симэлийбит. Е. Неймохов
Ата Улаанчыга, дьиэ-уот чугаһаабытын билэн, кудуччу хааман чыбырҕатан испитэ. «Чолбон»

туохт. Бииргэ бодоруһан эн-мин дэсиһэн атастыы сыһыаннас. ☉ Притереться, привыкнуть друг к другу и находиться в приятельских отношениях
Бодорустахха бодоҥ биллэр, кэргэннэстэххэ кэмэлдьи биллэр (өс ном.). Даайа соччо атыттар курдук таптаабатар даҕаны кэргэннэһэн, син санаатын холбоон сылдьыбыта. А. Софронов
Таня ынахтарын кытта кэргэннэстэ, үүттэрин кудуччу ыан ыларга үөрэнэн истэ. М. Доҕордуурап
Хобоо иитиллэр ыалыныын кэргэннэстэ. И. Гоголев

I
сыһ. Туохха да саараабакка, тохтообокко. ☉ Прямо, напрямик, прямиком
Сиэйпэтигэр сулбуччу хааман тиийэн аһан хачыгыратта уонна хара дипломат суумканы ороон таһааран остуолга уурда. Е. Неймохов
Тайах …… бастааҥҥытын курдук сулбуччу сиэлбэккэ, тохтуу-тохтуу барар буолбут этэ. Далан
Харыйааннаах аан дьиэҕэ киирээт, наадалаах дьон быһыытынан уҥа хоско сулбуччу аастылар. «ХС»
△ Тохтообокко, иҥнигэһэ суох. ☉ Без задержки, без заминки
[Уйбааныс:] Эн туох этэрдээххиний? Мин тиэтэйэбин, сулбуччу кэпсиэ. А. Софронов
Сулбуччу, кудуччу суруллубут хоһоон аанньа буолбат. Софр. Данилов
Нуучча суруйааччыларын умсугуйа-баһыйтара үөрэммиччэ, син сулбуччу ааҕабын эбээт. «ХС»
II
сыһ. Сулбугур буолар гына (хол., суор). ☉ Так, чтобы с одного конца было у ΄же, клином (напр., строгать жердь)
Сыарҕа аллараа хаптала (сыҥааҕа) тахсар гына мас бөкчөгөрүн сулбуччу кыһыллыахтаах. АЭ ТЫС
Куочайдар ыйар тумустара сулбуччу уһуктуу суоруллубут. ПИС СТС
[Дьаҕа] тутаах буолар икки төбөлөрүн сулбуччу суоруллар. ЧАИ СБМИ

сыһ.
1. Тугу эмэ ылсан хорутуулаахтык, киэҥ далааһыннаахтык (оҥор, толор). ☉ Успешно, с большим размахом (делать, выполнять что-л.)
Иван Гоголев тиэтэйэсаарайа хааман-сиимэн иһэрин курдук, эмиэ кудуччу, хоннохтоохтук үлэлиир. С. Тарасов
Аныгы үйэҕэ бары барыта баар буолан, …… тутуу даҕаны киэҥ хоннохтоохтук барар буолла. «ХС»
2. Ис-иһигэр киирэн, сиһилии, киэҥник. ☉ Подробно, правдиво, содержательно
Поэма кыаҕа киэҥ. Кини көмөтүнэн олоҕу хоннохтоохтук көрөн хоһуйуохха сөп. П. Аввакумов
Эдэр ааптар олох, дьылҕа-хаан туһунан киэҥ-куоҥ ис хоһоонноохтук, хоннохтоохтук, өссө кимэн киириилээхтик этэр. «ЭК»
3. Сэниэлээхтик, кыахтаахтык, түргэнник (аты этэргэ). ☉ Энергично, ходко, быстро, стремительно (двигаться, о лошади)
Ат сэлиинэн анньан, хоннохтоохтук айаннаан, чигдитийбит суолга туйаҕын тыаһа табыгыраан, иһэҕэ ыһылла истэ. В. Протодьяконов
Покровскайдааҕы ОПХ атыыр тыйа Сигнал [ат аата] атыттартан хоннохтоохтук ойуолаан бастаан кэллэ. «Кыым»
Хараҥа кугас ат, сэксэҥэлээбит үрдүк таратаайканы соһон, хоннохтоохтук сиэлэн иһэр. А. Куприн (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ кир гэ бис, хараарт, ньаҕайдаа. ☉ Запачкать, замарать что-л. Буспут сугун киһини аралдьытар, ардыгар, таҥаһы марайдыыр. И. Данилов
2. Суруллубуту хат-хат сотон үрдүнэн көннөрөн марайы оҥор; ыраас кумааҕыга солуута суоҕу суруй, уруһуйдаа. ☉ И с че ркать (напр., текст), черкать, пачкать, м а р а т ь ( бумагу). «Сулбуччу, кудуччу суруллубут хоһоон аанньа буолбат. Кумааҕыны иитэ-саҕата көстүбэт гына марайдаатаххына э р э , ыраас хоһоон тахсар», — диэн суруйар Эллэй. Софр. Данилов
Айдар боростуой лиис ылан марайдыы олордо. Н. Лугинов
[ Н. Г а б ышев:] Суруйа сатыыбын, көннөрөбүн — страница аҥаарын марайдаатым да, иэйиим көтөн хаалар, паасталаах уруучукам тугу эмэ дьоһуннааҕы аттаран суруйбат. «ХС»
3. көсп., кэпс. Тугу эмэ буоларга-буолбакка, солуута суохха хоромньулаа, бараа (хол., үп-ас, харчы туһунан). ☉ Транжирить, тратить впустую, проматывать (средства, деньги)
Харчыны мээнэ марайдаама.  [Даарыйа эмээхсин оҕонньоругар:] Эн табаары таах марайдаама. Ити оҕонньор аайы биэрэн истэххинэ, көдьүүскүн көрүллүө. Күндэ
♦ Илиигин марайдаама — көр илии
1.
Ар-дьаалы, ол кинини баҕас илиилэспэккэ да киһи кэһэтээ ини, кини аайы илиини марайдыы барбатым: биэс-алта сылга хаайыыга киирэн сытыахпын баҕарбаппын. Р. Кулаковскай
Мин кинини ыытан кэбистим. Илиибин марайдыы барбатым. «ХС». Тэҥн. бачайдаа

туохт.
1. Туох эмэ билиини, сатабылы ыл, иҥэрин, үчүгэйдик сатыыр, оҥорор буол. ☉ Усваивать какие-л. знания, навыки, учиться
Хабырыыс үөрэниэн олус баҕарара да, үөрэнэр кыаҕа суоҕа. Н. Якутскай. Оҕолор сөҕөн аймалаһа түстүлэр: «Бу Петя хаһан харбыырга үөрэммитэй?» М. Доҕордуурап
Кыра эрдэхпиттэн бултуурга үөрэммитим. В. Протодьяконов
[Варвара:] Этэҥҥэ олоробут, оҕом да үчүгэйдик сылдьар, үөрэнэр. С. Ефремов
2. Тугу эмэ билэҥҥин, сатааҥҥын атыҥыраабат, ороһуйа көрбөт буол. ☉ Привыкать, приучаться к кому-чему-л.
Кини хоту дойду олоҕор, дьонугар үөрэнэн хаалбыт. Н. Якутскай
Соҕотоҕун олоро үөрэнэммин, бу дойду тыаһын-ууһун, түбүгүн сөбүлээбэппин, төбөм кытта куугунаан барарга дылы. Н. Габышев
Молтой ытын хаһан да сылааска киллэрбэт, мэлдьи таһырдьа, тымныыга тутара. Оннукка ыт үөрэнэн хаалааччы. И. Федосеев
△ Тугу эмэ гынары атыҥыраама, үөрүйэхтээх буол, үөрүйэхтэн (хол., илиини, атаҕы этэргэ). ☉ Приучаться, вырабатывать навык делать что-л. (напр., о руках, ногах)
Сүөһүлэрэ арыый сыһыйдылар. Илиитэ да үөрэнэн барда. А. Фёдоров
Хараҥаҕа үөрэммит харах, эмискэ сырдыгы көрдөҕүнэ, маҥнай утаа сырдык тулатынааҕыны ыраастык көрбөт. Т. Сметанин
Атаҕыҥ үөрэммиччэ, өтөр-өтөр, бу диэки тиэстэр буолан эрэҕин ээ! М. Доҕордуурап
Эппит үөрэнэн, сынньаммакка кудуччу охсобут. С. Маисов
◊ Кэтэхтэн үөрэн көр кэтэх
Аны кинилэр бэйэлэрин идэлэринэн үрдүк үөрэх киэһээҥҥи эбэтэр кэтэхтэн үөрэнэр салаатыгар тута киириэхтэрин сөп. «Кыым»