Якутские буквы:

Якутский → Якутский

хоннохтоохтук

сыһ.
1. Тугу эмэ ылсан хорутуулаахтык, киэҥ далааһыннаахтык (оҥор, толор). Успешно, с большим размахом (делать, выполнять что-л.)
Иван Гоголев тиэтэйэсаарайа хааман-сиимэн иһэрин курдук, эмиэ кудуччу, хоннохтоохтук үлэлиир. С. Тарасов
Аныгы үйэҕэ бары барыта баар буолан, …… тутуу даҕаны киэҥ хоннохтоохтук барар буолла. «ХС»
2. Ис-иһигэр киирэн, сиһилии, киэҥник. Подробно, правдиво, содержательно
Поэма кыаҕа киэҥ. Кини көмөтүнэн олоҕу хоннохтоохтук көрөн хоһуйуохха сөп. П. Аввакумов
Эдэр ааптар олох, дьылҕа-хаан туһунан киэҥ-куоҥ ис хоһоонноохтук, хоннохтоохтук, өссө кимэн киириилээхтик этэр. «ЭК»
3. Сэниэлээхтик, кыахтаахтык, түргэнник (аты этэргэ). Энергично, ходко, быстро, стремительно (двигаться, о лошади)
Ат сэлиинэн анньан, хоннохтоохтук айаннаан, чигдитийбит суолга туйаҕын тыаһа табыгыраан, иһэҕэ ыһылла истэ. В. Протодьяконов
Покровскайдааҕы ОПХ атыыр тыйа Сигнал [ат аата] атыттартан хоннохтоохтук ойуолаан бастаан кэллэ. «Кыым»
Хараҥа кугас ат, сэксэҥэлээбит үрдүк таратаайканы соһон, хоннохтоохтук сиэлэн иһэр. А. Куприн (тылб.)

хоннохтоох

даҕ.
1. Киэҥ далааһыннаах, хорутуулаах, улахан (үлэ, тутуу о. д. а.). Имеющий широкий размах, большие масштабы
Улахан, хоннохтоох тутуу бара турара харахха тута быраҕыллар. «ХС»
Саха сирин соҕуруу өттүн умнар эмиэ сатаммат. Ол сиргэ хайдахтаах курдук киэҥ хоннохтоох үлэ бара турарый! «Кыым»
Атыттартан уһулуччу дьоҕурдаах, кыахтаах. Выделяющийся среди подобных себе незаурядными способностями
Мэхээлэ, таһыттан көрдөххө, туттара-хаптара бытааҥҥа дылы. Ол гынан баран бэрт хоннохтоох охсооччу. Л. Попов
Платон Алексеевич Ойуунускай киэҥ хоннохтоох бэйээт этэ. Н. Заболоцкай
Н. З. Чукров — аныгы хоннохтоох, үрдүк култууралаах салайааччы. ЯАМ ҮүСС
2. Биир тэҥ сиэлэн, ыраахха диэри барар кыахтаах (ат туһунан). Преодолевающий размеренной рысью значительное расстояние (о лошади)
Кудуххай хоннохтоох сылгы буолла. П. Ойуунускай
Иһиччит оҕонньор ат сыарҕатыгар олорботоҕо ыраатта, оттон маннык куду хоннохтоох атынан олох да айанныы илик. Тулхадыйбат д.

Якутский → Русский

хоннохтоох

выделяющийся из подобных себе работоспособностью, выносливостью и т. п.; хоннохтоох охсооччу косарь, работающий размеренно (но в то же время больше и лучше других); хоннохтоох айаннаах ат лошадь, идущая размеренной рысью (но в то же время проходящая более значительное расстояние по сравнению с другими лошадьми).


Еще переводы:

билинилин

билинилин (Якутский → Якутский)

билин диэнтэн атын
туһ. Сибииргэ биир бөдөҥүнэн билиниллибит саха литературатыгар кыһыҥҥы айылҕаны хоннохтоохтук хоһуйбут суруйааччы баар буолла. ФЕВ УТУ

ньалбыгыр

ньалбыгыр (Якутский → Якутский)

даҕ. Санньылыйан, намылыйан түспүт курдук, оннук көстүүлээх. Обвислый, отвислый
Дыабайбыт үрдүк уҥуохтаах, ырыган, алын уоһа ньалбыгыр хараҥа кугас ат хоннохтоохтук сиэлэн иһэр. А. Куприн (тылб.)
Кинилэргэ утары ньалбыгыр кырдьаҕас ыт олбуортан тахсыбыта. И. Тургенев (тылб.)

холлоохтук

холлоохтук (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Киэҥ далааһыннаахтык, улахан кыахтаахтык. С большим размахом, в больших объёмах
Киэҥник, холлоохтук эргинэр былааннаахпын. И. Гоголев
Куомуммутун холбоон холлоохтук үлэлээтэрбит, Холооно суох хотуулаах буолуо этэ. Р. Баҕатаайыскай
Киэҥ сири тилийэ тардаммыт Холлоохтук охсобут. Н. Босиков
2. Элбэҕи хорутан, кыайан, хоннохтоохтук (хол., айаннаа). Быстро, споро (напр., идти)
Холлоохтук хардыылаан хааман иһэр ат, төбөтүн хантаччы туттан, кулгаахтарын чөрөҥнөтө хамсатан, сэргэхтик туттара. В. Протодьяконов

күөрэлдьит

күөрэлдьит (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Биир тэҥник аллараттан ыстанан өрө көт, күөрэй. Равномерно, плавно взлетать, прыгая
[Бүүчээн] таастан тааска ойуолаан, күөрэлдьиттэ, сотору хайа үрдүгэр тахсан сүүрэн тыкаарыҥнаата, аҕыйахтык көһүннэ. Болот Боотур
Кини [Митя] куолутунан күүскэ сүүрэн сылыбырайан кэлбитэ уонна кылыыга олус киэҥ хоннохтоохтук түһэн күөрэлдьиппитэ. БИГ ӨҮөС
2. Үрдүк куоласкынан улаханнык, өрө күүрүүлээхтик ыллаа, туой. Вдохновенно петь высоким громким голосом
[Ырыа Ылдьаана] күөрэлдьитэ ыллаан-туойан чоргуйар. Л. Попов
Эдэр ыччат Эһиэхэйдээн күөрэлдьиттэ. С. Васильев
Уйбаан уус күөрэгэйи кытта хатыспыттыы сарсыардааҥҥы оһуохайы ыллаан күөрэлдьиттэ. М. Доҕордуурап

ханталдьыт

ханталдьыт (Якутский → Якутский)

ханталдьый диэнтэн дьаһ
туһ. Хаамыылаах аты миинэн Ханталдьыта хаамтардым. Л. Попов
Боруода ат хаамыыта хоннохтоох буолан, дэриэбинэ таһынааҕы Улахан Эбэ диэн сиргэ түргэнник ханталдьытан тиийдилэр. Улдьаа Харалы

бассабыык

бассабыык (Якутский → Якутский)

аат., истор. Марксистскай түөрүйэҕэ олоҕуран сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа төрүттэммит большевистскай баартыйа чилиэнэ. Большевик, член большевистской партии России
Бассабыык күүһүн дьэ мин бэркиһээтим. Били үүтүкчү ырыаҕа ылланарын курдук. Дьэ, хайаан да хотуулаах, хоннохтоох дьон эбит. Суорун Омоллоон
Байҕал уута барылыы баалланар. Бассабыыктар эмиэ оннук бараммат күүстээхтэр. Күннүк Уурастыырап
[Дмитриев – Дьаамнаах эмээхсинигэр:] Ыл, эмээхсин, этэ тарт. Оҕонньоруҥ бассабыыгы ханна саһыарда? С. Ефремов

айанньыт

айанньыт (Якутский → Якутский)

аат. Айаҥҥа сылдьар киһи; айаннаан иһэр киһи. Путник, путешественник. Аатырар айанньыт. Муора айанньыттара
Айанньыттар уонча хонугу быһа айаннаан, тымныы ыыс-быдааныгар бүрүллэн турар куорат саҕатыгар ыкса киэһэ киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Ол кытаанах күммэр миэхэ эмиэ оччолорго аатырар айанньыт Дьөгүөрүскэ диэн киһи ый-күн буолта. Н. Заболоцкай
Сатыы да, аттаах да айанньыт ол тиити быһа ааспат. Софр. Данилов
Сөмөлүөт, ыраах айанньыт сиэринэн, оргууй аҕай салаллан, сыыйа үрдээтэр үрдээн тус илин диэки хайыһан, бэрт хоннохтоох соҕустук куугунаан истэ. Н. Лугинов

уһуллаҕас

уһуллаҕас (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Туохха барытыгар түргэн, сылбырҕа. Быстрый, ловкий, проворный. Оту охсорунан Кунайтан ордук Уһуллаҕас хоннохтоох Охсооччу киһини Өйдөөн көрбөтөҕүм. Саха фольк.
2. Тобуллаҕас өйдөөх, дьоҕурдаах. Умный, способный
Дьаакып уола Мэхээлэ ураты уһуллаҕас, үөрэххэ дьоҕурдаах ыччат буола үүммүтэ. Н. Босиков
Уһуллаҕас уҥуохтаах — үрдүк, уһун уҥуохтаах (киһи). Рослый, высокий (о ком-л.). Бүлүү баайын киһитэ сүрдээх быһый быһыылаах, уһуллаҕас уҥуохтаах тоҥус киһи туйгун бэрдэ барбыт. Саха сэһ
1977
Уһуллаҕас уҥуохтаах, көбүс-көнө киһи ситэн-хотон иһэрин ким бары хайгыыр. А. Сыромятникова

күннүктээх

күннүктээх (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Халлаан сырдыаҕыттан хараҥарыар диэри айанныыр уһуннаах. Занимающий день пути (только в светлое время суток — о расстоянии)
Мантан тус илин биир күннүктээх сиргэ аҕыс салаалаах Аал Луук Маска мохсоҕол кыыл сымыыттаан сытыарар, ону аҕалларгын тиллиэм этэ. Саха фольк. Мантан арҕаа икки күннүктээх сиргэ, харыйа быыһа сир илин саҕатыгар, бэрт элбэх саллааты кытта сылдьарын көрдүм, арааһа, тойон быһыылаах. Эрилик Эристиин
Туундара бухатыыр булчута Турунна күннүктээх айаҥҥа. С. Васильев
2. Уһун тыыннаах, өр сүүрэр кыахтаах, хоннохтоох айаннаах (ат туһунан). Способный бегать на большие расстояния, с длинным дыханием (о лошади)
Бу сир хаба ортотугар күннүктээх ат көбө соҕус сиэлэн тиийэр көмүс уорук балаҕан килбэчийэн көһүннэ. ПЭК ОНЛЯ I
Көр, таныыта тэнигир эбит ээ. Бука, күннүктээх соҕус баранаак буолар эрэ ханнык [сур соноҕос]. Амма Аччыгыйа

киэҥ

киэҥ (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Кэтит иэннээх, ыраахха диэри тэнийэн, тайаан сытар, нэлэмэн. Обширный, просторный, широкий
Киэҥ халлаан. — Тайҕа муҥура суох киэҥ, биһигини ким таба хаамыай? Амма Аччыгыйа
О, эбэм …… чуумпуга көстөр киэҥ нэлэмэн кэтит ньуура дьиктитин, кэрэтин эбитин! Суорун Омоллоон
Маһа-ото суох киэҥ нэлэмэн истиэпкэ күүстээх тыал түһэн, хаары ытыйан туох да көстүбэт. НТГ СУоС
Туоратынан кэтит, кыараҕаһа суох. Широкий, не узкий (о дороге, улице)
Киэҥ суол. — Киэҥ уулусса устун өрө сырсан, ытыалыы-ытыалыы саа уотунан сырдаан олорор сиргэ чугаһаан кэллилэр. Эрилик Эристиин
2. Ыга туппат, холку, улахан (таҥнар таҥас, атах таҥаһын туһунан). Свободный, просторный, (об одежде, обуви)
Киэҥ ырбаахы. Бу бинсээк саннынан киэҥ. — Сыгынньах атаҕар киэҥ баҕайы эргэ бачыыҥканы анньыммыт Даайа саллырҕаччы сүүрэн кэллэ. Софр. Данилов
Бурхалей ыга тутан сордообут бэргэһэтин киэҥ бэргэһэҕэ атастаһан кэбиһиэн санаата. Эрилик Эристиин
Уһун, киэҥ хара халтаҥ сонун түүрэ тардыммытын тохтоон көннөрүннэ. П. Филиппов
3. көсп. Элбэх дьону хабар, маассабай; сир аайы тарҕаммыт. Охватывающий многих, массовый; распространенный повсеместно, среди многих
Нэһилиэнньэ киэҥ араҥата. — [Вера:] Сарсын киэҥ актыыбы кытта бырабылыанньа мунньаҕын ыҥырарга дьаһал биэрдэ. С. Ефремов
[Тааттатааҕы тыйаатыр] норуокка сөҥөн сыппыт …… талааннары таба тайанан …… киэҥ маассаҕа таһаарбыта. АҮ
[Амма Аччыгыйын] поэмата уонна хоһоонноро нууччалыы тылбаастара ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр тиийэ иликтэр. «ХС»
Элбэх, күүстээх, күүрээннээх, далааһыннаах (хол., үлэ, куоталаһыы). Широкий, с размахом (о работе)
Оо, дьэ, холкуос үлэтэ киэҥ үлэ буолар. Күндэ
Биригээдэлэр икки ардыларыгар куоталаһыы улам киэҥ далааһыны ылан истэ. М. Доҕордуурап
Оройуон бөһүөлэктэригэр, нэһилиэктэригэр киэҥ далааһыннаах тутуу ыытыллар. ПДН ККС
4. көсп. Араас эгэлгэлээх; татыма, тутаҕа суох, муҥура суох. Разнообразный, неограниченный, обширный (о знаниях)
Таабырын таайтарыытын да, таайыытын даҕаны тиэмэтэ бэрт киэҥ. Саха фольк. Оҕонньоттор ууну сомоҕолуур Уһун, киэҥ кэпсээннээхтэр. С. Данилов
Төһөнөн киэҥ, дириҥ билиилэнэр даҕаны, наукаҕа соччонон элбэҕи ситиһиэхтээх. Н. Лугинов
5. көсп. Үтүө майгылаах, үтүө санаалаах, дьэллэм. Великодушный, щедрый
Хата, баар курдуга — Орто аан дойдуга Улахан дууһалаах, киэҥ киһи олорбут махтала. Күннүк Уурастыырап
[Мойот убайа] хайдахтаах киэҥ дууһалаах киһиний?! Т. Сметанин
Холку, намыын, ыгыма суох. Спокойный, сдержанный, терпеливый
Салайар киһи киэҥ, холку буолуохтаах. Оттон эн ыгылыйбыккын. М. Доҕордуурап
6. көсп. Холку, намыын, дуорайан иһиллэр (куолас туһунан). Открытый, громкий, раскатистый (о голосе)
[Дьиэрэҥ] Айматар-долгутар киэҥ куоластаах. П. Ойуунускай
Анна Егорова киэҥ, холку куолаһынан доллоһутан, синньигэстик эйээрдэр Лев Поповтуун …… толорууларын биэрэллэр. Софр. Данилов. Билигин даҕаны кини кулгааҕар …… Ньургун Боотур көҥүл, киэҥ куолаһынан ыллаан доллоһутара баарга дылы. Г. Угаров
Киэҥ көҕүстээх көр көҕүс II
[Настааччыйа] киэҥ көҕүстээх, уһун санаалаах этэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэ көрүҥ, талбыт киһигит төһө көрсүө, төһө киэҥ көҕүстээх эбитий. Суорун Омоллоон
Сороҕор мөдөөт, сиэрэ суох холку, киэҥ көҕүстээх дьон охсуһууга ордук чорбойооччулар. С. Никифоров
<Киэҥ> көхсө кыараата көр көҕүс II. Киһи буолан баран, Ким киэҥ көхсө кыараабатай?!! Ыксыыр күннээх буоллаххына, ыҥыран көрөөхтөөр... П. Ойуунускай
Биһиги киэҥ көҕүс кыараабыт дьоно турабыт. Эрилик Эристиин
Тугу да булан эппэккэ, өйө-санаата тууйуллан, киэҥ көхсө кыараан хараҕыттан уу халыс гынан тахсыбытын билиминэ хаалла. С. Никифоров
Киэҥ хоннохтоох көр хоннох. Доҕотторо кинини «ыраас суоллаах, киэҥ хоннохтоох» дииллэрэ. С. Никифоров
Н.Г. Золотарев-Якутскай — киэҥ хоннохтоох суруйааччы. Д. Васильева
Киэҥ аһаҕас дорҕоон тыл. үөр. — киэҥник атан этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., а, э, о, ө). Широкий гласный звук (напр., а, э, о, ө) Ордук кичэйэн илин уонна кэлин, киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕооннору үөрэнээччилэр билэллэрин ситиһиэххэ. ПНЕ СТ
Киэҥ аһаҕас дорҕооннору этэргэ айах киэҥник атар. ПНЕ СТ
тюрк. киҥ, кэҥ