бөскөҥнөө диэнтэн холб. туһ. Үлэһит дьон этигэр-хааныгар куйукта курдук хатана сылдьар буоланнар, баайдар көҥүл бөскөҥнөһөллөр эбит
Үтүө ходуһа саастарыгар биирдэ хотуурунан дайбаабатах дьоҥҥо баар. Амма Аччыгыйа

даҕ. Биир күрүс курдьугунас, хооһугурас тыастаах. ☉ Издающий однообразный негромкий хрупающий звук
Куйуктаҕа сиэтэн, көхсө хооһурҕас ириҥэ буолбут таба уойуохтааҕар дьүдьэйэр, этин амтана кытары уларыйар. А. Данилов

аат., зоол. Үксүн хаппыт маска үөскүүр кэбийэн сиэн үүнээйини буортулуур кытаанах хомурдуос. ☉ Жук-точильщик
Пиэрмэ ахсын үөнү-көйүүрү, сахсырҕаны, кэбийээччини уонна куйуктаны утары өрүүтүн охсуһуллуохтаах. ККСЭБ
Үөһээҥҥи сыҥаахтарын кырыылаах бүүрүктэринэн сэбирдэхтэн быһа ыстаан ылан, алын сыҥаахтарын кэрдиистээх бүүрүктэринэн илдьиритэр. Оннуктары кэбийээччилэр диэн ааттанар. ББЕ З

аат., түөлбэ. Иккитигэр сылдьар атыыр таба. ☉ Олень-самец второго года
«Чэгиэн муойкалары …… аттаабакка хаалларан баран, күһүн хорой буолууларыгар, …… ыччат атыыр таба быһыытынан учуокка киллэрээччибит», — диир Ким Петрович. «ХС»
Төрөтүүгэ бэлэмнэнии кэмигэр буос табалартан кытарахтары, атыырдары уонна муойкалары арааран туталлар. С. Тимофеев
Ардыгар биир муойкаҕа куйукта ахсаана үс сүүскэ, т ү ө р т с үү скэ тиийэр. «Кыым»
эвенк. мойка

даҕ. Дьураа ойуулаах (үксүгэр туос иһит туһунан). ☉ Имеющий полосатый узор (обычно о берестяной посуде)
Сэттэ курдаах таҥалайдаах ыаҕайа баар үһү (тааб.: куйукта). Таҥалайдаах чабычахтаах, талба нарын кыргыттардаах. П. Ойуунускай
Чороон айах, кэриэн ымыйа, таҥалайдаах ыаҕас диэннэр — олус мындыр, уустук оҥоһуулаах, үтүө иһиттэр баар этилэр. Күннүк Уурастыырап

1. уор I диэнтэн дьаһ., атын. туһ. Кыраны да уордарар улахан кыһыылаах. Н. Заболоцкай
   [Маайыс:] Кини миигиттэн көрдүү сылдьыбыта, ити харчыны эйигиттэн кистээн, уордаран ылаары гыммыта. С. Ефремов
2. көсп., кэпс. Сыыйа-баайа, биллибэккэ-көстүбэккэ сылдьан мөлтөт, кэбирэт (ыарыы туһунан). ☉ Точить, изнурять без явных признаков, лишая сил (о болезни)
   [Оҕо] уордаран ыалдьар быһыылаах, аанньа аһаабат-сиэбэт. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Улаханнык ыалдьыбатым буолан баран, аалларан, уордаран мээнэ ыалдьабын. Итинэн биллэ, көстө ыалдьыбат буолан, …… көрдөрүммэппин. Багдарыын Сүлбэ
   Куйуктаҕа сиэтэн, көхсө хооһурҕас ириҥэ буолбут таба уойуохтааҕар уордарар, этин амтана кытары уларыйар. ДАЛ ТОДь

I
1. аат.
1. Туох эмэ токура, токуруйуута. ☉ Выгиб, изгиб чего-л.
Туруйалаах хочото, онон-манан бүгүйэх буола-буола, уһаан-кэҥээн бара турар. В. Протодьяконов
Тиийиэхтээх сирдэригэр улам чугаһаатахтарын аайы, Айдар суол хас биирдии бүгүйэҕин, түһүүтүн-тахсыытын ааҕа билэ олордо. Н. Лугинов
«Кинини көрдөххүнэ үс бүгүйэх буола тоҥхоҥнуугун...» — диидии Трошка ылтаһын куруускатыгар чэй кутунна. Н. Якутскай
2. эргэр. Чаппараах киэргэлэ: уһуктара токуруйар, биир эмэ өттүгэр ойо быһыылаах үрүҥ көмүс уһун синньигэс чараас лоскуйа. ☉ Серебряное украшение (на чепраке) в виде продолговатой полоски, закругленной по концам и с вырезкой на одной из сторон.
3. эргэр. Дьахтар үрүҥ көмүс киэргэлин көрүҥэ. ☉ Серебряные женские украшения.
2. даҕ. суолт. Биир эбэтэр хас да сиринэн токурдаах, өҕүллүүлээх, бөкчөгөрдөөх. ☉ Согнутый в одном или нескольких местах, извилистый, горбатый
Кытаанах кыһын этэ. Күөрэ-лаҥкы муоста, тымныынан аргыйа турар бүгүйэх истиэнэ, эргэ оһох. Н. Лугинов
Сиэллээхэп Бүрүө чилиэннэрин үлэтигэр Бүгүйэх бэлиэлэри кэккэлэттэ. С. Васильев
Будулҕаннаах муус байҕал Иччитэ буолбут Тоҕус бүгүйэх систээх, Кэй тубут көлөлөөх Тимир Чохчордоон дьаалы Уоран-талаан ылан, Түүнүктээх түрмэтигэр Түҥкүнэтэн түһэрбит эбит. П. Ядрихинскай
II
аат. Үөн-көйүүр көрүҥэ: хааны уулуур, икки кынаттаах, иһэ туора дьураалардаах (ыамата куйукта сүөһү, кыыл тириитин анныгар паразиттаан үөскүүр). ☉ Овод
«Бүгүйэх түөкүн...» — оҕонньор [Сүөдэр Хомуоһап] охсумахтыыра улам түргэтээн истэ. Амма Аччыгыйа. Тэҥн. тигээйи

аат.
1. Көмөнү, өҥөнү оҥоруу, көдьүүс. ☉ Польза, полезность
[Онтоон:] Үҥсэн да диэн туһаны булбатым. Күндэ
[Хамандыырдар] хоту дойдуга ыт көлө туһатын туһунан сэһэргэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бу хатыҥ киһиэхэ үгүс туһаны биэрэр. Суорун Омоллоон
2
барыс II диэн курдук. Бэйэтин туһатын эрэ өйдүүр. ЯРС
Туһаны хаҥатан Тот буолар «дьолуттан» Дуол атын [Туспа күүс сааһыты угуйар]. Күннүк Уурастыырап
♦ Биир көмүс туһата суох көр кө- мүс II
«Бүгүҥҥү күнүм биир көмүс туһата суох бүттэҕэ», — дии-дии Бэстиинэп оҕонньор тахсан барда. С. Никифоров
◊ Туһаҕа киллэр — тугу эмэ тутан ситэрэн-хоторон бүтэр, үлэлэт (хол., олорор дьиэни). ☉ Вводить в строй что-л. (напр., жилой дом)
Ыстаансыйаны туһаҕа киллэрэри көҥүллүүр хамыыһыйа тахсан итэҕэһи-быһаҕаһы ыйбыта. Д. Таас
Биэс олорор дьиэни тутан туһаҕа киллэрбиттэрэ. «ХС». Туһаҕа таһаар — урут тыытыллыбатаҕы, туһаныллыбатаҕы баһылаа; соччо наадата да суоҕу чөлүгэр түһэр. ☉ Осваивать что-л., ранее не использованное; восстановить, вернуть к жизни что-л., пришедшее в негодность
Оһорбо сирдэри туһаҕа таһаараллар. «Ленин с.». Үчүгэй хаһаайка эргэ таҥаһы туһаҕа таһаарар. «ХС». Туһаҕа турбат — көдьүүһэ суох, туһалаабат. ☉ Бесполезный, непригодный
Куйуктаҕа ылларбыт таба тириитэ үксүгэр туһаҕа турбат. «Кыым». Туһа киһитэ (дьоно) кэпс. — дьонугар ханнык эмэ үлэҕэ кыра да буоллар көмөлөһөр, туһалыыр кыахтаммыт оҕо (хайҕаан, таптаан этии). ☉ Ребёнок, который помогает родителям в чём-л. (выражение похвалы)
Оҕолорум маладьыастар. Билиҥҥэттэн туһа дьоно буолан эрэллэр. П. Ойуунускай
Өйдүүбүн — Туһа киһитэ аатыран Толооҥҥо от мунньа барбыппын. С. Васильев. Туһа суох — таахсибиэ, халтай. ☉ Бесполезно, напрасно, зря
Дьонтон кистээн, таҥараттан эмиэ көрдөһө сатыыр да — туһа суох. Амма Аччыгыйа
Дьон тугу баҕарар туойуохтара. Ону барытын иһиллээн туһа суох. Н. Лугинов
Оҕону сиир абааһыны куттаары, эһэ баппаҕайын да ыйаатыбыт, сир-дойду иччитигэр салама да баайдыбыт. Туһа суох. И. Федосеев. Туһа тахсарын ааспыт — туһалаан бүппүт, аны туһата, көдьүүһэ суох буолбут. ☉ Стал бесполезным
[Дьиэлэрэ] туох да туһа тахсарын ааспыт. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. тусук, тусу ‘польза, выгода’, тув. дуза ‘услуга’, алт., тув. ту- за ‘польза, выгода, барыш’, бур. туһа ‘польза’

туохт.
1. Уута ис, утаххын ханнар (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Напиться воды, утолить жажду (о животных)
[Куобах] биирдэ өйдүү түспүтэ уулаабатаҕа хас да хоммут. Саха ост. I
Оҕустара алта уон иккитэ омурдан уулаата. Амма Аччыгыйа
Таас үрэххэ түүн дуолан Тайах уулуу киирбитэ. И. Гоголев
Ынахтар ойбонтон уулаан тахсаннар …… хотоннорун диэки бара турдулар. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Элбэхтик, баҕаран туран, куллурҕаччы уута ис (киһи туһунан — сүөһүгэ майгыннатан этии). ☉ Напиться, пить много, жадно, большими глотками (о человеке, уподобляя его животному)
[Тойон Ньургун] Ыаҕастаах ууну Уулаан куллурҕатан, иһэн кэбистэ. ТТИГ КХКК
Мин өрүскэ таҥнары түһэ сытан тыбыс-тымныы ууну уулуубун. Элбэҕи да истим. Т. Сметанин
3. Мууһу, хаары ириэрэн, ууга кубулут, уу оҥор. ☉ Растапливать лёд, снег, превращать лёд, снег в воду
Табаларбытын ыыталаан баран, сорох киһи уот оттон, хаар уулаан чэй оргута барда, сорох балаакка тута барда. А. Софронов
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына! Эрилик Эристиин
Хаар уулаан чэй өрүннүбүт, эт буһарынныбыт. И. Данилов
Муус уулуур саха ууһа тардан оҥорбут обургу дьэс алтан солуура турар. Р. Кулаковскай
4. Испиири кытта ууну булкуй (уоҕунхатанын сымнатаары). ☉ Разбавлять спирт водой для уменьшения его крепости
Доропуун оҕонньор испиири уулаан, остуол үрдүгэр килбэтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Аким Акимович булка хаһан да умнубат «эмин» — биир бытыылка арыгылааҕын — уулуу күөлгэ киирбитэ. Н. Габышев
Уолаттар хаалан кистээн сипсистилэр, Испиири уулаан имэҥирэн истилэр. С. Васильев
Үс суотай испиирбин уулуубун. И. Бочкарёв
5. эргэр. Көмүскэ алтаны булкуй. ☉ Добавлять медь к серебру, золоту во время плавки
Манньыакка алтаны уулууллар. ПЭК СЯЯ
6. Кумаар, тигээйи туһунан: супту обор (хол., киһи-сүөһү хаанын); тобулу сиэ (хол., киһи-сүөһү тириитин). ☉ О кровососущих насекомых: высасывать (кровь человека, животных); прокусывать насквозь (кожу человека, животных)
Хоту дойду тыатын бу кырыыстаах үөннэрэ [кумаардар] кыыл табалары, тайаҕы, бэл диэтэр, эһэни кытта хааннарын уулаан өлөрбүт түбэлтэлэрин мин элбэхтик көрөр этим. Н. Заболоцкай
Эбэтэр кумаар үрдүгэр кумаар хас да дьапталҕа буола олорон, таба хаанын хааппыланы да хаалларбакка супту уулаан, өлөрөн кэбиһэллэр. И. Федосеев
Тигээйилэр табалар тириилэрин уйан, ыарыылаах сирдэринэн дьөлү уулаан куйукталарын уураллар. «ХС»
7. көсп. Кыра-хара дьону атаҕастаа, көлөһүннээ-баттаа. ☉ Подвергать эксплуатации, притеснять бедный люд, высасывать кровь
Дьокуускай Эбэ хотун Түөрт улууһун бүрүүкээбит, Уон тоҕус нэһилиэгин уулаабыт Чоочо баай тойон абаҕам, …… Иринньэх ийэтэ, араҥа аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
Дьэдьэннии тэтэрбит иэдэстээх эдэрдэр! Ооҕуй баай уулаабат, сор-баттал тууйбат, Ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ. Эллэй
Мөлтөҕөр бүтүн нэһилиэги умса уулаан олорбута дии. А. Сыромятникова
♦ Супту уулаа (обор) көр обор
Соххор-доҕолоҥ Субай хаанын Супту уулаабыт. С. Зверев
Аны кини биһиги хара көлөһүммүтүн супту уулуу олорбута тохтуура буолуо. А. Софронов
Улахан баай сүүһүнэн киһи көлөһүнүн супту уулаан байар диэн этэллэрэ чахчы эбит. Н. Якутскай