кукууктаа

Якутский → Якутский

кукууктаа

туохт. Эт, саҥар (кэҕэ туһунан этэргэ). ☉ Куковать (о кукушке)
Торҕо хара тыаҕа кэҕэ Чугдаара туойар, кукууктуур. Эллэй
Көлүйэ уҥуор кэҕэ чуордук кукууктаата. И. Гоголев
Кэрэ күнү эҕэрдэлээн, Кэҕэлэр кукууктууллар. С. Васильев

Еще переводы:

куккууктаа

кэҕэлэтии

кэҕэлии

чобурҕаа

кэҕэ

кэҕэ (Якутский → Якутский)

аат.
1. Саха сиригэр саас эрдэ сайылыы кэлэр бороҥ өҥнөөх кукууктаан саҥарар тыа көтөрө. ☉ Кукушка. Онно иэҕэйбит титиик кэтэҕэр Кэҕэ кэлэн кэпсээннээн кэҕийэр… Эллэй
Ньукуолун ааспыта быданнаата, кэҕэ эппитэ ыраатта. Л. Попов
Кэрэ чуор куоластаах, Кэҕэ кыыл кукууктаан, Киҥкиниир-хоҥкунуур Киэҥ тыаны аймаата. С. Васильев
2. калька., кэпс., байыан. Үөһээ мас лабаатын быыһыгар саһан олорон ытыалыыр снайпер. ☉ Снайпер, укрывающийся в ветвях дерева, «кукушка»
Кэнники кыргыһыыларга Георгий Федоровка снайперскай ытыынан ньиэмэс эписиэрдэрин, «кэҕэлэри» уонна аптамааччыктары бултаһарыгар хамандыыр сорудах биэрбитэ. КИДК
Кэнники мин снайпер буоларга үөрэммитим. Улаханнык «бултуйбут» күммэр үс немецкэй «кэҕэҕэ» тиийэ өлөрөрүм. «ХС»
◊ Арҕас кэҕэтэ анат. — сис тоноҕоһун бастакы сүргүөҕүн чочойбут уҥуоҕа. ☉ Выступающая косточка первого спинного позвонка
Ытыһынан арҕаһын кэҕэтин аргыый таптаан «лап-лап» охсоохсо, кириҥэтин, кэтэҕин билгэлээн иһэн, өйдөөн көрбүтэ — ат кулгаахтарын уһуннара биирдии сүөм кэриҥэ этилэр. Күннүк Уурастыырап
Арҕаһын кэҕэтигэр түһэттэрбит тайах сүрдээх кэбирэхтик атахтара адаарыһа түһээччи диир буолаллара. Р. Кулаковскай
Тыҥырахтаах кырбый кыыл Быһа сарбыйан ылбытын курдук Арҕаһын кэҕэтигэр Аалыы-сырыы дьаҕыллаах. Күннүк Уурастыырап. Кэҕэ кулгааҕа бот. — 1) биир умнастан тахсыбыт элбэх маҥан сибэккилэрдээх, төгүрүк ньалҕаархай сэбирдэхтээх от үүнээйи. ☉ Грушанка
Өскөтө ойуур үрүт дьаарыһын үөскэтэр мастары кэрдэн кэбиһэр буоллар, анныкы дьаарыстар үгүс үүнээйилэрэ (кислица, ландыш, сүрэх от, кэҕэ кулгааҕа уо. д. а.) өлүөх этилэр. КВА Б
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаахтар. «ХС»; 2) түөлбэ. Ньургуһун. ☉ Подснежник
Кэҕэлэр күөх «кулгаахтара» «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Никита сыһыыны туораан, тыаҕа тахсыбыта. Аһаҕас сиргэ кэҕэ кулгааҕа тыллыбыт. ПНИ ДКК
ср. тат. күке ‘кукушка’, тув. хек ‘кукушка’

алар

тыа

тыа (Якутский → Якутский)

аат.
Хойуутук үүммүт мастаах сир, ойуур. ☉ Лес
Хонуу киэркэйбит, тыа тырымнаабыт, мутукча тыаһа куугунас, сэбирдэх тыаһа тэлибирэс. П. Ойуунускай
Улам-улам баран истэҕим аайы тыам маһа хойдон, хараҥаран истэ. Н. Неустроев
Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Орой мындаабын Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай. С. Зверев
Ити хойуу күөх тыалар Эркиннэрин иһигэр Эдэр мааны хатыҥнар Эһиэкэйдээн эрэллэр. Баал Хабырыыс
△ Күндү түүлээҕи булан бултуур сир, ыраах сис, тайҕа. ☉ Лес, тайга — место, где добывают пушнину. Түүлээхситтэр тыаҕа таҕыстылар
□ «Тыаттан түүлээхтээх улахан атыыһыт киирбит!» — дэстилэр [дьон]. Суорун Омоллоон
«Хомуньууһум» холкуос булчута Дайыыла Дарамаайап тыаттан бэҕэһээ киирбитэ. Софр. Данилов
Куораттан ыраах дьон түөлбэлээн олорор сирдэрэ, дэриэбинэ. ☉ Сельская местность, село, деревня
Тыабыт олоҕо Тупсан барда, Холкуоспут үлэтэ Хотуулаах буолла. Саха нар. ыр. III
Куораттан тахса сылдьар хомсомуол тыаҕа хомсомуолу, пионеры ахсааннаахтык көрсөр. Амма Аччыгыйа
[Дьоннор мэктиэлээх үлэнэн хааччыллыылара] тыаҕа даҕаны, куоракка даҕаны үлэтэ суох буолууну төрдүттэн эспиттэрэ. АИА КХО
даҕ. суолт. Куорат олоҕор-дьаһаҕар, үгэстэригэр үөрүйэҕэ суох, сыста илик, куораттан ыраах. ☉ Сельский, деревенский
[Оҕону] ити тыа эмээхсинэ тыалыы иитэн кэбистэҕинэ сатанымаарай? Далан
[Кини] дьиэ үлэтин бурҕалдьытын кэппэт, тыа дьахтарыныы. Р. Баҕатаайыскай
[Байбал] тыа киһитин быһыытынан, бырастыыласпакка-хайаабакка, саҥата-иҥэтэ суох тахсан барда. Күндэ
◊ Арыы тыа көр арыы I
Мин арыы тыам уҥуоргу саҕатыгар таҕыстым. Суорун Омоллоон
Булчут сыыдам айаныгар Арыт куобах туртас гынар, Арыт саһыл кутуруга Арыы тыаҕа субуллар. Эллэй
Арыы тыа хонноҕор, куобах уоһун курдук, быллаардаах сиргэ сэттэ уонча киһи төбүрүөннээн олороллор. М. Доҕордуурап. Куруҥ тыа көр куруҥ
Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
Бөлөх тииттэри мүччү түһэрин кытта кини иннигэр киэҥ куруҥ тыа нэлэс гына түстэ. Т. Сметанин
Урукку ааспыт сахтарга Уот сиэн хараарпыт үрдүк тыам барахсан Үтүө симэҕэ үлтүрүйэн, үөдэнтаһаан буолан, Курулуу кууран Куруҥ тыа буолбута Куппун-сүрбүн долгуттаҕа үһү! С. Зверев. Куула тыа — ханнык эмэ ыраас сир (хол., алаас) соҕуруу өттүнээҕи тыата. ☉ Лес, растущий на южной стороне какой-л. открытой местности (напр., поля)
«Куук» кэҕэ Куула тыаҕа Кукууктаан бүттэ. Күннүк Уурастыырап
Куула тыаттан, хайаттан Көтөр-сүүрэр бииһэ манна Көбүөхтэс гына мунньуһунна. Болот Боотур
Мас-от тиэнэр ала оҕуһун миинэн, сарсыарда хойутуу соҕус куула тыа диэки үөмтэрэн эрэрэ көстөн ааһар. В. Яковлев
Кэрии (кэрискэ, кэриэн) тыа көр кэрии. Кыараҕас соҕус алаассыһыы уҥуоргу өттүнээҕи кэрии тыа хара сарбынньах илбиргэһин быыһынан …… күдээригэс былыт быыһынан сайыҥҥы күн кытара киирэн эрэрэ көстөр. Күндэ
Сыҕарым киһи аһаан бүтэн барыытыгар күн куула хайа кэрии тыатын чыпчаалыгар сардаҥатын кутта. М. Доҕордуурап
Кэрии тыа кэтэҕэр кэҕэ кыыл этэрин Кэрэтик истэммин сүрэхтиин үөрэбин. П. Тулааһынап. Ой тыа көр ой II
Ой тыаҕа дьэдьэним буспута кэрэтин, Тэтэркэй имнэргин дьэдьэҥҥэ тэҥнээтим. Эллэй
Ыркый ойуурдаах баай хара ой тыабын Ытыктыы, таптыы көрөбүн. Баал Хабырыыс
О, ахтылҕаннаах Аар тайҕам, Эн ой тыаҥ Уоскутар нуурала Отунмаһын лабаатын Уруйдуу уунара — Барыта миэхэ истиҥ Кэрэ, Күндү. Кыраһа к. Сатыы тыа — кыҥырай 1 диэн курдук
Саабан хаары аннынан саптаары, Сатыы тыа саһархай торҕону тардынна. С. Васильев. Сарсыныгар сандал маҥан күн Сатыы тыа үрүт өттүнэн Сайа күөрэйэн Сандаарыйан тиийэн кэллэ. С. Зверев. Сис тыа көр сис
5
Халыҥ сис тыаны быһа түһэн ходуһалаах алааска ойутан тахсыбыттарыгар, иннилэригэр уоттар кыламнастылар. Н. Лугинов
Байкал бүрээттэригэр Убса-Нур күөл кэтэҕинээҕи үрдүк хайалардаах халыҥ сис тыа олоҕо сөп түбэспэтэҕэ. Эрилик Эристиин
Төгүрүччү сис тыа сэлэлээн турар буолан, тоһуур ньыматын үрүҥнэр үгүстүк тутталлара. Б. Лунин (тылб.). Тумул тыа — алааска, сыһыыга чорбоччу үүнэн киирбит тыа. ☉ Лес, мысом выдающийся в открытую местность (напр., поле, равнину)
[Ньургун Боотур] тумул тыа быстыбытын саҕа тэбэр Тураҕас ат сылгыны тоҕус томторҕолоох тойон аас сэргэҕэ тумул хайа саҕа туора баайан кэбиспит. Ньургун Боотур
Мотуок солко Мутукчалаах Тумул тыабыт Долгуйбахтаан Нусхал-күөгэл Нуоҕалдьыйда. Күннүк Уурастыырап
Оччотооҕуга бу …… хатыҥ чараҥ, тиит мас булкуһа үүнэр тумул тыата этэ. С. Данилов. Тумус тыа — тумул тыа уһук, баранар өттө. ☉ Окраинная часть леса, мысом выдающаяся в открытую местность
Кинилэр суол бэтэрээ өттүнээҕи чараас тумус тыаҕа киирдилэр. Н. Заболоцкай
Анараа тумус тыаҕа аттары баайталаан уон киһини харабыл хаалларар буоллулар. Эрилик Эристиин. Тыа баһа — тыа үөһээ, үрүт уһуга. ☉ Верхушка леса
Түөртүүр ыамҥа сүппүт ынахтарын булан иһэр дьахтар «һайдыыр» саҥата тыа баһынан дуораһыйан ааһар. Амма Аччыгыйа
Тыал-буурҕа улуйан ытыыра, Тыа баһа куугунуу тыаһыыра. Күннүк Уурастыырап
Тыа баһа, Ньургуһуну суохтаабыттыы, суугунуу айманара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тыаҕа тарт түөлбэ. — тугу эмэ (үксүгэр оргуйбут күөһү) уот суоһуттан тэйиччи кытыыга, оһох чанчыгар тарт, таһаар. ☉ Передвинуть что-л. (обычно закипевший котелок) к краю огня, плиты, костра
Вася балыгын амсайан баран тыаҕа тарта. Н. Лугинов
Уот бачыгыраччы умайа турар, чаанньык оргуйан, тыаҕа тардыллыбыт. И. Никифоров
Бүлүү дьоно күөс оргуйдаҕына: «Тыаҕа тарт», — дииллэр. «Тыаҕа тарт» диэн ол аата кытыыга тарт, уот суоһуттан ыраатыннар, тэйит диэн буолар. Багдарыын Сүлбэ. Тыа саҕата — тыа кытыыта, бүтэр уһуга. ☉ Опушка леса
Арҕаалаабыт сааскы күн сардаҥата тыа саҕатын сырдата тыган турар. Амма Аччыгыйа
Кинилэр сотору тыа саҕатыгар кэллилэр. Суорун Омоллоон
[Дьиэ] турар сирэ да тыа саҕата, томтор сир. Н. Лугинов
Тыа сирэ көр сир II. Остолобуойга күн аайы аҕыс уонча киһи сылдьан аһыыр, ити тыа сиригэр аҕыйаҕа суох. П. Степанов
[Өлөксөөскө] тыа сиригэр үөскээбит кыыс быһыытыгар-майгытыгар, хас биирдии туттуутугар-хаптыытыгар туох эрэ кэрэ, туох эрэ ордук ыраас-чэбдик уонна саҥа уһуктан эрэр дьикти далааһын баара. А. Бэрияк
Өрөспүүбүлүкэ тыатын сирин үлэһиттэрэ сааскы ыһыы бэлэмнэнии үлэтигэр, пиэрмэлэргэ эбии аһылыгы бэлэмнээһиҥҥэ күргүөмнээх тахсыылары оҥоруохтара. «Кыым». Тыа хаһаайыстыбата — норуот хаһаайыстыбатын биир салаата (хол., сири оҥоруу, сүөһүнү иитии о. д. а. киирсэллэр). ☉ Сельское хозяйство
[Кыыс] Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн, огурунуом буолан төрөөбүт алааһыгар төннүбүтэ. В. Титов
Ити үлэ географтарга эрэ буолбатах, ону ааһан тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр, тутуу үлэһиттэригэр итиэннэ дойду килиимэтиичэскэй уратыларын интэриэһиргиир хас биирдии киһиэхэ туһалаах буолуоҕа. И. Федосеев
Тыа хаһаайыстыбата — уустук, үгүс салаалаах хаһаайыстыба. ТХЭ. <Баай> хара тыа фольк. — хойуу, халыҥ, дьон-сэргэ олорор сириттэн ыраах, өлгөм бултаах-алтаах тайҕа. ☉ Густой, глухой, дремучий лес, тайга
Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
Олохтоох дойдум туонатыгар Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Уйгу баарын билбэтэҕим. С. Зверев
Хара тыа байанайа көлөһүнүн харыстаабакка, күнүстэри-түүннэри сиэлэр киһини күндүлүүр диэн мээнэҕэ эппэттэр. С. Никифоров
Аан дойдуга аатырбыт алмаастаах дойду үрдүнэн сөмөлүөтүнэн көтөн иһэн көрдөххө, киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
ср. др.-тюрк. таҕ, тюрк. таҕ, тау, ту ‘гора’

кэтэх

кэтэх (Якутский → Якутский)

аат.
1. Бас (төбө) кэлин өттө; бас уҥуоҕун кэлин өттө. ☉ Затылок
Илин диэки эргитэ көрдөххө — киис кыыл кэтэҕин түүтүн кэдэриччи туппут курдук, кэҥкил хара тыалаах эбит. Ньургун Боотур
Арамаан ытаан кэтэҕэ титирээн ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
Силипиэн ытын кэтэҕиттэн таптайбахтаата. Софр. Данилов
2. Ким, туох эмэ кэлин өттө; туох эмэ уҥуоргу өттө. ☉ Задняя сторона когочего-л.; противоположная сторона чего-л.
Онно иэҕэйбит титиик кэтэҕэр Кэҕэ кэлэн кэпсээннээн кэҕийэр. Эллэй
Күммүт былыт кэтэҕэр көрбүтүнэн тимирдэ. И. Эртюков
Биһиги чаастарбыт соҕотохто өстөөх кэтэҕэр баар буола түһэллэр. Т. Сметанин
△ Атах таҥаһын кэлин өттө. ☉ Задник (обуви)
Киниэхэ биир муннукка кэтэхтэрэ көтүллүбүт, хобулуктара элэйбит …… саппыкылар, бачыыҥкалар, түүппүлэлэр олус бэрээдэктээхтик ууруллан тураллар. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ улаҕа көстүбэт өттө, киһиэхэ омос биллибэт өттө. ☉ Задняя, невидимая сторона чего-л. [Поляков] бырыһыаннар, сыыппаралар кэтэхтэригэр тыыннаах дьоннору кинилэр үлэлэрин, кинилэр ситиһиилэрин уонна итэҕэстэрин араҥалаан көрө сатыыр. Софр. Данилов
Ол тыллар кэтэхтэригэр туох баарын таайа сатаан, төбөҕө араас санаалар элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Туман буолбут хонуктар Тумулларын кэтэҕэр кыһыл буурҕа аттаахтар Ньиргиэрдэрэ иһиллэр. Эллэй
4. көсп., кэпс. Ким, туох эрэ күлүгэ, кэннэ (куттамсах, чиэһинэйэ суох саһар хаххата диэн өйдөнөр). ☉ Чья-л. спина (за которой прячется трус, перекладывая на кого-л. ответственность или свои обязанности)
Туора санаалаахтан торуттан, Доҕоруҥ кэтэҕэр саһыма. Л. Попов
5. Ким эмэ тус бэйэтин киэнэ. ☉ Принадлежащий кому-л. лично, личный
Захар Титович кэтэҕэр кэтэҕэ хамныыр, уопсайга хамнаабат. А. Федоров. [Солко:] Кэтэххэ оттонноххо, тутан ылбаттар этэ дуо? С. Ефремов
Кини кэтэҕэр үс ынахтаах. «ХС»
6. Уоттаах сэрии барбат сирэ, тыыл. ☉ Тыл (территория позади фронта)
Хабыыча Далбаайап сулууспалыыр батальона аҕыйах хонукка сынньаныыга, толорунууга кэтэххэ таһаарыллыбыта. В. Протодьяконов
Өстөөх кэтэҕэр буола түстүлэр да, ньиэмэстэри кэтэхтэриттэн кэрдибитинэн бардылар. Т. Сметанин
7. эргэр. Былыргы дьахтар бэргэһэтин кэлин өттө. ☉ Задняя часть старинной якутской женской шапки
Хара саарба харгымын түүтэ Кэтэхтэнэн тигиллибит [бэргэһэ]. Саха нар. ыр. II
Кийиит дьахталлар Кэтэх гынан кэҕийэр Киистэригэр тэҥнээтэҕэ диэн, Киҥнэнэ истииһи [Кыраһыабай кыыс]. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Иттэнэ түстэххэ кэтэхтэн өйүө (умса түстэххэ сүүстэн өйүө) — хаһан баҕарар өлөр да түгэҥҥэ, эрэллээх киһи буолуо (чугас доҕор, төрөппүт оҕо туһунан). ☉ Всегда будет преданным другом, надежным и в критический момент (букв. если упасть навзничь, то поддержит с затылка, если упасть лицом вниз — подопрет со лба)
Умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүөх буоларыҥ, иттэнэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүөх буоларыҥ эбээт… ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын, баар буол! Ньургун Боотур. Кэлэри кэтэҕиттэн туппут (барары баһыттан туппут) — тугу барытын бопсо, хаайса сылдьар. ☉ Тот, кто постоянно возражает, мешает, чинит препятствия всему, запрещает все. Кэтэҕин аһа киргиллэммит — кырдьыбыт (кэтэҕин баттаҕа маҥхайбыт). ☉ Постарел, состарился (волосы на загривке стали седоватыми)
Чанчыгым аһа саалырсыйан, Кэтэҕим аһа киргиллэнэн, Көҕүлүм аһа күрэҥсийэн [барбыппар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэбис сэгээр, кырдьар кэллэ, Хайҕаама! — диэтэ киһим, — Кэтэх аһа киргиллэннэ, Хамсаан эрэр илин тииһим. Күннүк Уурастыырап
Иэ-татай оҕолор, Илэ илиэһэй сиир күнэ буолбут ээ. Кэтэҕим аһа киргиллэммит, кырдьыбыт киһини тулутуо дуо. ТТИГ КХКК. Кэтэҕин имитэн биэр — кырбаан, кэһэтэн биэр. ☉ Побить, проучить
Киэр буол диэн кимиэхэ эппиппиний?! Биитэр кэтэххин имитэн биэрэллэрин көһүтэҕин дуу?! ОЛ ПА. Кэтэҕин (кэтэҕиттэн) имэрий — көҕүлээ, биһирээ, эйэҕэстик, амарахтык сыһыаннас, таптаа. ☉ Поощрять кого-л., относиться к кому-л. благосклонно, ласково
Чүөчээски, күлэ-күлэ, бырастыы гынар быһыынан, Түргэнин кэтэҕиттэн имэрийдэ. Суорун Омоллоон
Биһигини да кэтэхпитин имэрийбэттэр, кэпсэтэр наадата кэллэ. А. Сыромятникова
Сымнаҕас түү курдук ытыһынан Ньургууна кэтэҕин имэрийтэлээтэ. «ХС». Кэтэҕин көрдөрдө — тэскилээтэ, куотта. ☉ Он ушел восвояси, недовольный (букв. показал кому-л. свой затылок)
Көлдьүн тылы утаран Көхсүтүн көрдөрдө, Кэпсэтииттэн кэлэйэн Кэтэҕин көрдөрдө. С. Тимофеев. Кэтэҕин кэрдэр (кэрбиир, кэбийэр) — биллэрбэккэ, кистээн, саһан сылдьан кимиэхэ эрэ буортуну оҥорор. ☉ Вредить кому-л. исподтишка
Көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр (өс ном.). [Егор Егорович:] Саһа сылдьан биһиги кэтэхпитин кэрбээччилэр кимнээхтэрий? С. Ефремов
Сирэйгэр үчүгэй курдук буолтарын иһин, кэтэххин кэбийэ сылдьыахтара. Э. Соколов
Ыы муруҥҥа, сүүс-сүүскэ киирсибэт, кистээн, кэтэхтэн кэрбиир күтүр илиитигэр киирэн биэрдим. Н. Габышев. Кэтэҕин тарбанар — саарыыр, мунаахсыйар, толкуйга түһэр, олуйтарар, мух-мах буолар. ☉ Быть в нерешительности, колебаться, быть озадаченным, раздумывать
Ээ, ким билэр, мин онно хаһан сылдьыбытым баарай, — Кириһээн кэтэҕин тарбанна. Амма Аччыгыйа
Барыта сөпкө дылы. Сеня кэтэҕин тарбана-тарбана туохха сыыһыан сөбүн көрдөөн кыайан булбата. Н. Лугинов
Оҕонньор, саараан, кэтэҕин тарбанан ылла. С. Никифоров. Кэтэҕинэн (кэтэҕиттэн) быалаах фольк. — өһөс, куруубай; куһаҕан санаалаах. ☉ Упрямый, несговорчивый, грубый (букв. имеющий веревку на затылке)
Тоҕус туорайдаах, Сэттэ биттэхтээх, Кэтэҕиттэн быалаах Тэгэлийэн тахсар тэргэн иэрэгэй ыйдаах [Орто дойду сирэ]. П. Ойуунускай
Былаас маҥнайгы сылларыгар, Баһым уҥуоҕа чычааһыгар, кэтэхпиттэн быаламмытым. С. Васильев
Кэтэх өттүбүттэн кэтээбит кэтэҕинэн быалаах Кэтэ бараан улууһа. ТТИГ КХКК. Кэтэҕинэн оонньуур — туохха да кыһаллыбат. ☉ Чувствует себя вольготно, свободно, независимо (напр., имея поддержку своих близких, родных)
Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс ном.). Үлэ ыараханын, тымныы кытаанаҕын, куйааска буһууну барытын амсайдым ини доҕоор! Ол барыта утарынан ааста да, эмиэ кыырай буолан, кэтэххинэн оонньоон бараҕын. Н. Лугинов. Кэтэҕинэн тиэйэр — тугу да ылыммат, аккаастанар. ☉ Не соглашается никак, упорно отказывается
Аркадий аккаастаныан кэрэйдэ. Кырдьык да, биирдэ көрдөспүт киһиэхэ кэтэҕинэн тиэйиэҕин сүөргү. У. Нуолур
[Сэллээйэп курдук дьон] холкуоска киир диэтэххэ, кээлээни курдук кэтэхтэринэн тиэйэ сытар этилэр. Н. Апросимов. Кэтэҕиттэн ыл — кимиэхэ эмэ сорунуулаах, кытаанах ирдэбили туруор. ☉ Выставить, предъявить кому-л. решительные и суровые требования
Төһө өр итинник туҥуй торбуйах буолан сылдьыам эбитэ буолла, өскөтө ол биир сарсыарда миигин эмискэ кэтэхпиттэн ылбатахтара буоллар. Н. Габышев. Кэтэҕэ тулунна — 1) (ким-эмэ) кэтэх, хос санаатын быраҕан, көнө чиэһинэй, үтүө суолга киирдэ. ☉ Забросив свои хитрые расчеты, вступить на прямой, честный, открытый путь
Кириилэ кэтэх санаата, дьэ, тулунна. Кини курдук ким кэтэх санаатын тууран холкуоска киирэр баарый, илиигитин уунуҥ! Онтон бэттэх актыыба суох дьонтон уһугуннахтарына, «О, Кириилэ кэтэҕэ, дьэ, тулунна» диэн өс хоһооно буолта. Суорун Омоллоон; 2) киһи өлүөн, баһа быстыан курдук (алдьархайдаах, кутталлаах) буол. ☉ Быть в критическом положении
Киһиргээн кэтэх тулларын кэрэйбэт (өс ном.). Шарапов соһуйан кэтэҕин эрэ туура түспэт. Н. Якутскай
Аркадий Яковлевич кини [Маратик] туһунан киһи кэтэҕэ тулларын этэр дии. Дьулайабын. А. Сыромятникова. Кэтэҕэ (кэтэх) тыаһыыр — 1) кэтэххэ охсуллар (мэник оҕо туһунан). ☉ Получать подзатыльники (о детях)
Мэнигилээн кэтэхтэрэ тыаһыыр, муннулара туллар. Бэс Дьарааһын; 2) айаас көлөттөн бырахтарар. ☉ Падать с необъезженной лошади (быть сброшенным ею)
Халыан «атым» туора ойон, Хаста тыаһыыр кэтэҕим? Болот Боотур. Кэтэҕэ чонойбут — киһиргээбит, улахамсыйбыт. ☉ Принял заносчивый, горделивый вид
Киирэр хаана киирэн, Киил мас курдук Кэдэччи тартарда, Кэтэҕэ чонойдо. П. Ойуунускай
Киһиргээн кэлтэччи арбаммыт кэтэҕэ чонойбут бөтүүкпүт. В. Алданскай
Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ (кэтэҕим көһүйүөр диэри кэтэстим) — көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ (кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда) диэн курдук (көр көһүй). Көһүтэрбэр Көхсүм кыараата, Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ. П. Ойуунускай
Тохтобулга кэлэн, оптуобуһу кэтэҕэ көһүйүөр диэри кэтэстэ. П. Аввакумов
Кэтэх кэбис түөлбэ., көр кэтэх түс. [Дьаакып кинээс:] Хайа, Кууһума, эмиэ тоҕо кэтэх кэбистиҥ? [Кууһума:] Тугум да суох буолан кэтэмэҕэйдээн олоробун. А. Софронов
Кэтэх өйдөөх көр кэтэх санаа (санаалаах). Кэтэх өйдөөх Никитин Кэтэһэрин бырахпыт: Өһүөннэһэр киһитин Өрүү хаһар, арахпат. Р. Баҕатаайыскай. Кэтэх санаа (санаалаах) — оҕуруктаах кистэлэҥ хос санаа; киһини кытта аһаҕастык кэпсэппэт, көнөтүнэн өйдөөбөт, оҕуруктаах, ньуолбар (киһи). ☉ Задняя мысль; непрямой, неоткрытый человек, себе на уме
Кини доҕотторо көнө сүрэхтээх дьэллэм майгылаах дьон, кинилэргэ кэтэх санаа ньоҕоҕо ханан да сыстыбатах. А. Федоров. [Хонойоохоп] кинини кытары аһаҕастык кэпсэппэт, сүрдээх кэтэх санаалаах ньуолбар киһи. С. Никифоров
Кэтэх санаата суох сылдьартан ордук күн үрдүгэр үчүгэй баар үһүө. Н. Босиков. Кэтэх түс — хом түс, сөбүлээбэт, астыммат буол. ☉ Быть недовольным, чувствовать обиду, неудовлетворенность
«Уой, Гриша, арыт тоҕо наһаа кэтэх түһэр идэлээххиний?» — Ларьяна күүппэтэҕин истэн, курус гынна. «ХС»
«Үчүгэй сонуннаах кэлэн бараҥҥын, тоҕо кэтэх түһэ олороҕун?» — диэтэ Завилишин. К. Симонов (тылб.)
◊ Кэтэх аан — тутуу кэлин өттүгэр баар саппаас аан. ☉ Запасный вход в дом, заднее крыльцо
Улаанчык олбуор кэтэх аанын мүччү көтөн тахсан, Наҕыл аартыгын диэки быыппаста турда. Амма Аччыгыйа
Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов. Кэтэх аанынан — кистии-саба табаары хоро тас, билсиилээхтэргэ атыылаа. ☉ С черного хода, через заднее крыльцо (напр., продавать товары)
[Баишев:] Мин көрдөхпүнэ кэтэх аанынан билсиилээхтэригэр биэрэ турар, оттон уочаракка турбут дьоҥҥо «суох» диир. Суорун Омоллоон
«Кэтэх аанынан хоро таһыллан [унтуу], борохуолка баһаарыгар буолунай үгүс үһү», — Бурдаачай Боскуо ситэрэн-хоторон эттэ. В. Протодьяконов. Кэтэх аһа — киһи баһын кэлин өттүгэр үүнэр баттах (урут сахаларга уһун буолара). ☉ Волосы, растущие на задней части головы (раньше не только у женщин, но и у мужчин волосы были длинные)
[Сэмэн:] Кэтэҕиҥ аһыттан ылан баран, ийэҥаҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом ээ! А. Софронов
Хобуоччу Маҥаачай-Агаасаны кэтэҕин аһыттан ылан илби таһыйан баран куотуллуо этэ. Амма Аччыгыйа
Сыгынахха көхсүнэн буолан, ньохойон олорор эһэ оҕотун кэтэҕин аһыттан харбаан ылар. М. Чооруоһап. Кэтэх олоҕо — кэтэх төрдө, моойдуун силбэһэр сирэ. ☉ Основание затылка, место соединения затылка с шеей
Кэтэҕим олоҕуттан чыбырҕаччы кэйэн, ыарыйдаҕа тугун кытаанаҕай. Эрилик Эристиин
Аты ураанньыгын үөһээ өттүнэн, туоһахтатын хаба ортотунан түһэрэн, кэтэҕин олоҕунан мүччү көтүтэн …… таһаарда. Эрилик Эристиин. Кэтэх өттө — 1) туох эмэ нөҥүө өттө, төттөрү өттө. ☉ Оборотная сторона чего-л.
Эдэрчи дьахтар тахсан, оһох кэтэҕин диэки ааһан, сылабаарга уу кутан элэҥнээтэ. Н. Габышев; 2) кистэлэҥ, хос, тута биллибэт-көстүбэт өттө. ☉ Скрытая сторона чего-л.
Кэтэх Кирилэ Натальялаах Мүчүгү холбооттуур идиэйэтэ, дьиҥэр, кэтэх өттүлээҕэ. Р. Баҕатаайыскай. Кэтэх сүгэтэ — кэтэх чочоҕоро. ☉ Небольшая возвышенность на черепе, затылочный бугорок
Оботтоох-соллоҥноох батас Кэтэҕин сүгэтин быһа хабан, Сиһин сүлгүөҕүн дьукку салаан, Сыа тиҥилэҕин туура көтөн, Сири сэттэ бэчээтинэй Тоҕо дайбаан таһаарда. «ХС». Кэтэх (кэтэхтэн кэтэҕиттэн) тардыстан — икки илиилэрин тарбахтарынан хатыйан баран, тиэрэ кэтэхтэригэр сыттаналлар (көҥүллүк, холкутук, онуманы эргитэ саныы-саныы сынньана сытар эр дьоннор үгэстэрэ). ☉ Лежать на спине, сцепив руки замком на затылке (поза безмятежно отдыхающих и размышляющих мужчин)
Сылаанньыйан, ытык сэргэ төрдүгэр кэтэх тардыстан сытан эрэн, халлааны одуулуубун. Н. Лугинов
Кини бүгүн кинигэтин туора ууран баран, сахалыы кэтэх тардыстан, хоһун үрдүн одуулуу сытта. Н. Лугинов
Охойоо, балаакка иһигэр тиэрэ түһэн, кэтэх тардыстан сытан, бэйэтин ытын хайгыыр. А. Кривошапкин (тылб.). Кэтэх тардыһыы — быанан сосуһан оонньуур оонньуу (быаны кэтэҕиттэн мүччү тартарбыт эбэтэр соһуллан сурааһыны нөҥүө тахсыбыт кыайтарбытынан ааҕыллар). ☉ Якутская национальная игра: два игрока в упоре лежа, находясь по разные стороны проведенной по земле черты, тянут друг друга на свою сторону надетым на шею ремнем. У кого ремень слетит или кого перетащили за центральную линию, тот считается побежденным. Кэтэх тыа — балаҕан кэлин өттүнээҕи тыа. ☉ Лес, находящийся за задней стороной юрты
Кэрэ куолас Кэҕэ көтөр Кэтэх тыаҕа Кэлэн түстэ. Күннүк Уурастыырап
Кэтэх тыаҕа чоргуйар кэҕэ куолаһын кытта оһуохай дуораһыйда. А. Сыромятникова
Киэҥ аларга-күөрэгэйдэр, Кэтэх тыаҕа кэҕэлэр Кукууктууллар, күөрэйэллэр. И. Эртюков. Кэтэхтэн киэһээҥҥи оскуола — үлэлиир ыччат үөрэнэр оскуолата. ☉ Заочная вечерняя школа
Оройуон киинигэр кэтэхтэн киэһээҥҥи оскуола тоҕус учуутала тыа сирдэринээҕи консульпууннарга сыһыарыллан кыраапык быһыытынан тахсан көмөлөһөллөр. «Кыым». Кэтэхтэн үөрэн — сиэссийэҕэ бэйэҥ бэлэмнэнэн үөрэн. ☉ Учиться заочно
Семен Романович, үлэлээбит бастакы үс сылыгар кэтэхтэн үөрэнэн, улаханнык эрэйдэнэн университетын бүтэрбитэ. Н. Лугинов
Афанасий дойдутугар тахсан аҕыйах сыл учууталлыыр, реальнай училищены кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр. Софр. Данилов. Кэтэхтэн үөрэнии — лиэксийэлэргэ сылдьыбакка, бэйэ дьарыктанан үөрэниитэ. ☉ Заочное обучение. Кэтэхтэн үөрэнээччи — кэтэхтэн үөрэнэн дьарыктанар киһи. ☉ Учащийся заочной формы обучения
Ааҕар саалаҕа оскуола үөрэнээччитин, пропагандиһы, сопхуос специалиһын, үрдүк үөрэххэ кэтэхтэн үөрэнээччини, мэхэнисээтэри, булчуту уо. д. а. идэлээх киһини түбэһэ түһэн көрсүөххүн сөп. «Кыым». Кэтэхтэн үөрэхтээһин — кэтэхтэн үөрэнэр үөрэҕи тэрийии, кэтэхтэн үөрэнэр үөрэҕинэн ыччаты хабыы. ☉ Организация сети заочного обучения, охват заочным обучением молодежи
Бу күннэргэ биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр киэһээҥҥи уонна кэтэхтэн үөрэхтээһин оскуолата тэриллибитэ түөрт уон сылын туолла. «Кыым». Кэтэх уолаҕаһа — кэтэх чочоҕорун аннынааҕы хотостугаһа. ☉ Углубление в затылке
Кэтэҕин уолаҕаһыгар түмүктээх суһуохтаах. Д. Говоров
Тимир Саппыкы …… сүгэ өнчөҕүнэн Бадаайкыны кэтэҕин уолаҕаһыгар сырбаппыта. Д. Таас. Ыт кэтэҕэ түөлбэ. — хаамарга эрэйдээх, оҥхойдоох, оллороот-боллороот сир. ☉ Труднопроходимое, ухабистое, бугристое место, буерак
Мин лирика куруҥар биирдэ эмэ киирдэхпинэ, Лааҥкыга, ыт кэтэҕэр умса төннө түстэхпинэ, Абараммын, Алдьанаммын, Ону саҥараммын, суруйаары гыннахпына, Кэтэхпэр — мин истэбин — Кимнээх эрэ тыыналларын. С. Тарасов
Тула өттө кураан сайын түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах, ыарҕалаах, кураайы толооннор. Г. Нынныров
Ыт кэтэхтэрэ хаар анныгар хагдарыйбыт бөлкөй-бөлкөй от быыһыгар чочоруһан олороллорун көрүөххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. кет ‘конец, зад’, др.- тюрк. кед ‘конец, задняя часть’, тув. кэдэ ‘задняя сторона’, эвен. кэдэкэн ‘затылок’

Якутский → Якутский