гл
(кукушка)этэр (кэҕэ)

кукушка; кэҕэ этэр кукушка кукует # арҕас кэҕэтэ первый спинной позвонок; кэҕэ кулгааҕа бот. чемерица.

говорить или кричать (громко и звонко); мунньахха тыл этэн чоргуйда на собрании он говорил громко и звонко (т. е. бойко и уверенно); кэҕэ этэн чоргуйар звонко кукует кукушка.

1) отступать; кэннигинэн кэхтимэ назад не отступай; 2) останавливаться, прекращаться; кэхтибэт кэҕэ кукушка, не перестающая куковать; 3) перен. хиреть; вырождаться; хаһыҥтан үүнээйи кэҕиннэ от заморозков растение захирело.

түтүүк кэҕэ түөлбэ. — чоргуччу эппэт, түтүүктээн саҥарар кэҕэ, өтөн кэҕэ. ☉ Одноголосая кукушка
Лүҥкүр хара тыа кэтэхтэригэр дөрүндөрүн түтүүк кэҕэлэр саҥалара иһиллитэлээн ылаттыыр. Р. Кулаковскай

сыһ. Кэҕэ курдук. ☉ Как кукушка, подобно кукушке
Мин Кэрэ сайын кэлэрин Кэҕэлии кэпсиэм. А. Софронов
[Сеня] тиит кылаан чыпчаалыгар ыттан олорон кэҕэлии чоргуйара. Эрилик Эристиин
Эһэ этин сиэх иннинэ, бастаан суор курдук хаһыытыах эбэтэр кэҕэлии кукууктуох кэриҥнээххин. Болот Боотур

алас (круглое поле или круглый луг в лесу); поляна; күөллээх алаас алас с озером; кураанах алаас сухой, безводный алас; алаас сыһыы широкий, ровный алас; биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө , кэҕэ этиэ , күөрэгэй ыллыа погов. и на нашем аласе заворкует голубь, закукует кукушка, запоёт жаворонок (соотв. и на нашей улице будет праздник).

аат.
1. Саха сиригэр саас эрдэ сайылыы кэлэр бороҥ өҥнөөх кукууктаан саҥарар тыа көтөрө. ☉ Кукушка. Онно иэҕэйбит титиик кэтэҕэр Кэҕэ кэлэн кэпсээннээн кэҕийэр… Эллэй
Ньукуолун ааспыта быданнаата, кэҕэ эппитэ ыраатта. Л. Попов
Кэрэ чуор куоластаах, Кэҕэ кыыл кукууктаан, Киҥкиниир-хоҥкунуур Киэҥ тыаны аймаата. С. Васильев
2. калька., кэпс., байыан. Үөһээ мас лабаатын быыһыгар саһан олорон ытыалыыр снайпер. ☉ Снайпер, укрывающийся в ветвях дерева, «кукушка»
Кэнники кыргыһыыларга Георгий Федоровка снайперскай ытыынан ньиэмэс эписиэрдэрин, «кэҕэлэри» уонна аптамааччыктары бултаһарыгар хамандыыр сорудах биэрбитэ. КИДК
Кэнники мин снайпер буоларга үөрэммитим. Улаханнык «бултуйбут» күммэр үс немецкэй «кэҕэҕэ» тиийэ өлөрөрүм. «ХС»
◊ Арҕас кэҕэтэ анат. — сис тоноҕоһун бастакы сүргүөҕүн чочойбут уҥуоҕа. ☉ Выступающая косточка первого спинного позвонка
Ытыһынан арҕаһын кэҕэтин аргыый таптаан «лап-лап» охсоохсо, кириҥэтин, кэтэҕин билгэлээн иһэн, өйдөөн көрбүтэ — ат кулгаахтарын уһуннара биирдии сүөм кэриҥэ этилэр. Күннүк Уурастыырап
Арҕаһын кэҕэтигэр түһэттэрбит тайах сүрдээх кэбирэхтик атахтара адаарыһа түһээччи диир буолаллара. Р. Кулаковскай
Тыҥырахтаах кырбый кыыл Быһа сарбыйан ылбытын курдук Арҕаһын кэҕэтигэр Аалыы-сырыы дьаҕыллаах. Күннүк Уурастыырап. Кэҕэ кулгааҕа бот. — 1) биир умнастан тахсыбыт элбэх маҥан сибэккилэрдээх, төгүрүк ньалҕаархай сэбирдэхтээх от үүнээйи. ☉ Грушанка
Өскөтө ойуур үрүт дьаарыһын үөскэтэр мастары кэрдэн кэбиһэр буоллар, анныкы дьаарыстар үгүс үүнээйилэрэ (кислица, ландыш, сүрэх от, кэҕэ кулгааҕа уо. д. а.) өлүөх этилэр. КВА Б
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаахтар. «ХС»; 2) түөлбэ. Ньургуһун. ☉ Подснежник
Кэҕэлэр күөх «кулгаахтара» «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Никита сыһыыны туораан, тыаҕа тахсыбыта. Аһаҕас сиргэ кэҕэ кулгааҕа тыллыбыт. ПНИ ДКК
ср. тат. күке ‘кукушка’, тув. хек ‘кукушка’

кэх түс — арбы-сарбы буол, санньый. ☉ Приуныть, огорчиться, сникнуть
Борис хайдах эрэ кэх түстэ. Харчыта кыайбат буолбутуттан кыһыйда. И. Алексеев
Дьиэтигэр тугу эрэ сүктэрэн ыытаары гынар дуу диэн, салла санаан, кэх түстүм. М. Тимофеев
Аркадий аккаастыырын кытта, Тума эмиэ кэх түһэр. У. Нуолур
ср. тув. хек ‘кукушка’

несов., променять сов. кого-что на кого-что атастас, атастаһан кэбис; # променять кукушку на ястреба погов. кэҕэни кыырка атастаспыкка дылы (куһаҕаны өссө куһаҕаҥҥа атастаһыы).