туохт. Үчүгэйдик истэр кулгаахтаах буол. ☉ Иметь слух (хорошо слышать)
Истибэти истэр чуор кулгаахтанабын Киҥкиниир киэҥ тайҕам үөһүгэр Миигин хайҕаан, ардыгар таныйан Үөгүлүүллэр өлбүт үйэлэр. С. Данилов
Оннооҕор таас дьүлэйдэр Истэр чуор кулгаахтаннылар, Эт балай икки хараҕа суохтар Көрөр кыраҕы харахтаннылар. С. Зверев
♦ Кулугур кулгаахтан — кытаанах накаастабылга, кэһэлтэҕэ түбэс. ☉ Подвергнуться жестокому телесному наказанию
Уордаах Чоочо оруоскатыттан тараах иэннэниэм, кулугур кулгаахтаныам кэриэтэ, хара тыа ордууламмытым ордук. В. Протодьяконов

аат.
1. Киһи, сүөһү, кыыллар истэр уорганнара. ☉ Ухо, уши
[Байбал:] Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕа холорук имнээх, сыаната түөрт уон сүүс. А. Софронов
Хачыгыр кулгааҕа мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла бүрүтэ ылбахтаабыта. Эрилик Эристиин
△ Ырааҕыттан эбэтэр олус кыратыттан иһиллимиэн да сөп тыаһы-ууһу, саҥаны истэр дьоҕур. ☉ Чуткость, острота слуха
Ордук кыраҕы харахтаах, чуор кулгаахтаах, истиҥ иэйиилээх, кэрэни кэрэхсиир кыра уол …… дьикти сиэркилэни оҥорбут. И. Данилов
Мин сытыы хараҕым билэр Эһи ханна бараргытын, Мин сэргэх кулгааҕым истэр Иҥэрсийэр саҥаҕытын. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Тутарга, ыйыырга о. д. а. аналлаах туттар сэп-сэбиргэл, иһит-хомуос ойоҕос өттүгэр баар чааһа (тутааҕа). ☉ Уши (котла, ушата и т. п.)
Маабыра эмээхсин сылабаарын илдьээри икки кулгааҕыттан харбаан баран эмиэ өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
3. Кыһыҥҥы ичигэс бэргэһэ икки ойоҕоһунан түһэн кулгааҕы, сыҥааҕы сабар өттө. ☉ Уши (шапки-ушанки)
Настя бэргэһэтин кулгаахтарын быатын баанар. Н. Якутскай
Билигин өйдүүр: бэл бэргэһэтин икки кулгааҕар иккиэн быалара суоҕа. Н. Габышев
4. эргэр. Былыргы чокуурунан эстэр айаҕынан иитиллэр саа таһыттан ытыах иннинэ буорах кутар кыра көҥдөй тимир туруупката (саа иһигэр кутуллубут иитии буораҕы кытта холбоһор). ☉ Полка (у старинных кремневых ружей)
Баҕырҕай кыҥаан турдаҕына, Уулаах хататынан уот саҕан ылан саа кулгааҕыгар ууран биэрэн эспитэ. Эрилик Эристиин
Сорохтор сааларын чуумпурдууллар, сорохтор сааларын кулгааҕар буорах куталлар. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк. кулкак, тюрк. кулак
♦ Бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно, превратиться в глаза и уши; навострить уши
[Сатыырап:] Чэ, истэбин, бүтүннүү кулгаах буолан олоробун. С. Ефремов. Огдоо кэпсээнин Евгения Петровна бүтүннүү кулгаах-харах буолан олорон иһиттэ. С. Дадаскинов. Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> — көрүөҕү да көрбөт, билиэҕи да билбэт, олохтон хаалбыт, тугу да билбэт-көрбөт буолбут. ☉ Не ведать (не видеть и не слышать) очевидного (букв. у него глаза и уши закрыты); отставать от жизни
[Маайыс:] (аҕатын) Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ?! С. Ефремов
Хайдах, сатаатар, иннигэр баары сатаан көрбөтистибэт гына кулгааҕа бүөлэммит, хараҕа сабыллыбыт хара түөкүнүй!.. «ХС». Истибэтэх кулгаах буол — билэбилэ билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буол. ☉ Притвориться несведущим, ничего не знающим
«Айымньы» холкуос утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олорон истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап. (Киһи) кулгааҕар (кыайан) баппат — тосту-туора, толоос (хол., тыл-өс, саҥа-иҥэ). ☉ Что-л. (речь, молва) из ряда вон выходящее (по бестактности, грубости)
Бу Арбатская истэ олорор тыллара киһи кулгааҕар баппат тыллар этилэр. В. Яковлев
Суруйааччы да, ааҕааччы да кулгааҕар баппат, кинилэр тириилэрин таһынан киирэр тыл-өс туттуллан хаалара ханна барыай?! СГС СЛКСБ. Киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр — киһи болҕомтотун тардар курдук үчүгэй. ☉ Бросаться в глаза
Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон. Кулгааҕар <кулгааххар> куба саахтаабыт <холлубут, чохчойбут> — аанньа истибэт буолбут, дьүлэй, дөйүҥү буолбут. ☉ Быть, стать слабослышащим, тугоухим
Таас дьүлэйи тоҕо «Кулгааҕар Куба чохчойбута!» — дииллэрий?! С. Данилов
Дьиккэр, кулгааххар куба саахтаабыта дуо? И. Гоголев. Кулгааҕа сыаланна түөлбэ. — сынньанна, үлэттэн, эрэйтэн быыһанна. ☉ Отдохнул, отдохнул от работы, забот. Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) — ону-маны элбэҕи билбит, онон кыраны сэҥээрбэт, ахсарбат буолбут (киһи). ☉ Видавший виды, бывалый (о человеке, к-рого ничем не удивишь; букв. его уши и глаза стали глубже)
У лахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии. Далан. Төһө саха киһитэ …… Көрбөтөҕүн көрөөрү, билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? «Кустук». Кулгааҕа-хараҕа <кулгаахпыт-харахпыт> киэҥ — сэрэн, барыта биллиэ, иһиллиэ, иһиллибэт-биллибэт суох. ☉ Все видит, все слышит, все становится явным, ничего нельзя скрыть (букв. уши и глаза широко раскрыты)
Быктарар күннээх буоллаххына бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһи кулгаахпытхарахпыт киэҥ, илиибит уһун. Болот Боотур
Партийнай киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕа-хараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап. Кулгааҕа эрэ истэн хаалла — өйдөөбөккө эбэтэр соһуйан саҥаран кэбистэ. ☉ Непроизвольно, нечаянно сказать что-л., ляпнуть что-л. неожиданно для себя
«Миэхэ тылла аҕал», — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. П. Ойуунускай. «Саар-тойон, санаабын Сайа эттиҥ...» — диэн кээстин — Кулгааҕа эрэ иһиттэ. Эллэй. Кулгааҕын ас — ким эмэ билбэтэҕин билэр, истибэтэҕин истэр гына үөрэт, өйдөт. ☉ Открыть глаза кому-л.
Кубалар кылбаҥныы аастылар, Хааллардылар кэрэлэрин сүрэхпэр, Мин дууһабын, мин кулгаахпын астылар Кэрэни кэрэхсээһин кэрэ үөрэҕэр. С. Данилов. Кулгааҕын быс — тугу эмэ кимиэхэ эмэ ааспакка-арахпакка эт, мээрилээ. ☉ Надоедать кому-л. своей навязчивой болтовней. Кулгааҕын сымнат <минньит> — иһитиннэрэн астыннар, уоскут. ☉ Удовлетворить, успокоить кого-л. каким-л. сообщением
Саҥаҕын истэммин кулгааҕым сымнаата. Н. Павлов
Күөрэгэй чыычаахтар ырыанан кулгааҕы сымната сатыыллар. Эрилик Эристиин. Кулгааҕын таһынан (аһар, ыыт) — болҕойон истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ Не брать во внимание, пропустить мимо ушей
Великанов этиитин ким да өйөөбөтөҕө, истибэтэх курдук, кулгаахтарын таһынан аһарбыттара. Н. Якутскай. Дьон көрдөөх-нардаах тылын-өһүн кулгааҕын таһынан аһарынар. А. Федоров. Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) — элэс, быстах, болҕойбокко (иһит). ☉ Специально не прислушиваясь, краем уха (слышать)
Оччо чуолкайа суох кэпсэтиини кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
Ылдьаа көннөрү бириэмэҕэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. Н. Заболоцкай. Кулгааҕын үргээ — кими эмэ туох эмэ буруйун иһин кэһэт, кырбаа (үксүн оҕо туһунан этэргэ). ☉ Драть уши кому-л.
Эн …… кинини кулгааҕыттан үргүүр курдук туттаҕын. ПП Дь. Кулгааҕын үүттээ — ааспакка-арахпакка биири хосхос этэн, көрдөһөн салгыт. ☉ Надоедать беспрестанными просьбами, прожужжать уши
«Хайа, ийээ, хаһан таҥараҕа тиксэ барабыт?» — диэн күн тура-турабын кулгааҕын үүттүүр буоламмын, кыратык мөҕүллэтэлээн ыллым. Р. Кулаковскай. Кулгааҕыттан сиэт — кими эмэ тугу да билбэт курдук санаан олус ымпыктаан-чымпыктаан ый-кэрт, быһаар. ☉ Водить кого-л. за руку
Мин уолчааным сааһынан эрэ эдэр, оттон араас мааныларга үөрэннэ, биллэ-көрдө аҕай. Ону эн киһиҥ, уруккутун курдук, кулгааҕыттан сиэтээри гынар үһү. А. Сыромятникова. Кулгаах тааска биэр (саай) — кулгаахха оҕус, кулгаахха сырбат. ☉ Дать, ударить в ухо
Бэйэ-бэйэлэригэр мохсоҕол курдук ыстанан түсүһэн, кулгаах тааска бэрсибитинэн барбыттар. Саха фольк. Анараа киһи Томороону кулгаах тааска биэрдэ. Болот Боотур. Кулгаахтаах иһиттин, харахтаах көрдүн — киһи барыта иһиттин, биллин. ☉ Пусть знает всякий, пусть знают все, имеющий уши да услышит, имеющий глаза да увидит. Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө — кистээн, кимиэхэ да биллэрбэккэ, көрдөрбөккө. ☉ Тщательно скрывая, чтобы ни одна живая душа не знала
Ийэлээх аҕата кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө кистээн-кистээн оҕолообуттар. «ХС». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө — үүнүөхтээх-сайдыахтаах үүнүө-сайдыа (кыайан тохтоппоккун). ☉ соотв. чему быть, того не миновать (букв. уши останутся, а рога отрастут)
Кулгаах-харах иччитэ буол көр кулгаах иччитэ буол. Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Ньукулаас, кулгаах-харах иччитэ буолан, хамсаабакка тыаһа суох кэтэһэн олорбохтоото. «ХС». Кулгааххарах көмүстээн этэр түөлбэ. — уоскутаары тугу эмэ дьиҥ кырдьыгынан буолбакка, киэргэтэн-тупсаран этэр. ☉ Говорить неправду (смягчая остроту истинного положения) ради успокоения или утешения кого-л.. Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр — истибитин-көрбүтүн да ситэн өйдүүр кыаҕа суох (киһи). ☉ О человеке, не способном воспринимать услышанное и увиденное (букв. у дурного человека уши находятся у основания его хвоста)
Ээ, «куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр» диэн ити буоллаҕа. Эрэйдээх, итинэн төһөнү хомуруйан туһаннаххыный?! Амма Аччыгыйа. Хаптаҕай кулгаах истибэтэх — олус дьикти, ким да ханна да билбэтэхкөрбөтөх дьиктитэ. ☉ Диковинка невиданная, невидаль
Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар. Эллэй. <Хаптаҕай> кулгаахтаах истибэтин, <хара> харахтаах көрбөтүн — букатын ким да истибэтин, билбэтин. ☉ Имеющие уши да не услышат, пусть никто не узнает
Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харах-таах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
◊ Кулгаах анньыыта эмт. — кулгаах тымныйан ыалдьыыта. ☉ Отит
Пенициллини араас сэтэрийэр уонна ириҥэрэр процесстары, холобур сэбиргэхтэтиини, кулгаах анньыытын, ангинаны уо. д. а. ыарыылары эмтииргэ олус ситиһиилээхтик тутталлар. КВА Б. Кулгаах быата — сыарҕа олгуобуйатыгар дуҕа төбөтүнэн эрийэ кэтэрдэн, аты сыарҕаҕа (тэлиэгэҕэ) көлүйэр быа; хомуут кулгааҕын быата. ☉ Гуж
[Сөлүөрэ] аны иннин диэки кып-кыычыгырас тыас иһилиннэ. Онтон өйдөөбүтэ, хомуут кулгааҕын быата кыычыгырыыр эбит. И. Сысолятин
Дуга биир өттүн хомуут кулгааҕын быатыгар уган олгуобуйаҕа сыһыары тутан бодьуустаһа турдум. «ХС». Кулгаах кэрэтэ — сылгы кулгааҕын үөһэ бүүрүгэ бэйэтин өҥүттэн атын хара эбэтэр сырдык буолуута. ☉ Светлая или темная каемка вдоль верхнего края ушей у лошади
Кулгаах кэрэтэ диэн эмиэ баар буолар. Кулгаахтарын бүүрүктэрэ бэйэтин дьүһүнүттэн ураты хара эбэтэр сырдык буолааччы. Сорох сылгы кулгааҕын төбөтө хара буолар. ОМГ ЭСС. Кулгаах ойбон — күөлгэ муус үрдүнэн муҥхалааһыҥҥа үтүмэҕи сүүрдэр ойбон. ☉ Маленькая прорубь для проведения релей невода (при подледной неводьбе)
Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар, «Кулгаах ойбонноро» диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Кулгаах сарыыта — кулгаах тас истэр хайаҕаһын орто кулгаахтан араарар чараас тыыллыгас быыс (бүрүө). ☉ Барабанная перепонка
Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. ПП ОА. Кулгаах хастар — кулгаах кулугутун ыраастыырга аналлаах кып-кыра ньуоскаҕа маарынныыр тэрил. ☉ Уховертка, ухочистка. Кулгаах хастарым ханна түһэн хаалла? Кулгааххын чөрбөт — туох эрэ кэрэхсэбиллээҕи истэн, сэргэҕэлээ. ☉ Навострить уши, слушать весьма заинтересованно. Кулгааххытын чөрбөтүн, доҕоттоор! Кулгаах эминньэҕэ — киһи кулгааҕын алын өҥүргэһэ суох сымнаҕас тирии өттө. ☉ Мочка (уха)
Уҥа кулгааҕын эминньэҕин туппахтанна. Софр. Данилов
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кэҕэ кулгааҕа көр кэҕэ. Кэҕэлэр күөх кулгаахтара «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыаһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаналлар. «ХС». Эт кулгаахпынан (истибитим) — тус бэйэм (истибитим). ☉ Слышать собственными ушами
Мин Назардаахха кэлэ-бара сылдьаммын бэйэм илэ харахпынан көрдүм, бэйэм эт кулгаахпынан иһиттим. Р. Баҕатаайыскай
Халлааҥҥа хатанан туран Күөрэгэй ыллаан дьырылыырын Эт кулгаахпынан истэрим наһаа үчүгэй! «ХС»

1) ухо; уши || ушной; кулгаах кулугута ушное отверстие; кулгаах сарыыта барабанная перепонка; хаптаҕай кулгаах истибэтэх, хара харах көрбөтөх погов. плоским ухом не услышанное, чёрным глазом не увиденное (т. е. неизвестное, диковинное); 2) боковая часть чего-л.; хомуут кулгааҕа гуж хомута; бэргэһэ кулгааҕа наушники шапки.

n. ear