аат. Кулуту бас билии. ☉ Рабовладельчество
үйэҕэ Арабскай халифакка феодальнай тутул олохтоммута, ол эрээри кулуттааһын тобохторо өссө да өргө диэри хаалбыттара. АЕВ ОҮИ
Биһиги эрабыт иннинэ тыһыынча сыллаахха Египеккэ кулуттааһыннаах тутул букатыннаахтык олохтонон бөҕөргөөбүтэ. КФП БАаДИ

аат. Атын киһи үлэтин төлөбүрэ суох туһаныы. ☉ Эксплуатация чужого труда
Чабырҕах үөскээбит төрдө кистэлэҥ санааны кубулдьутан этиигэ сытар. Маннык ньыма кылаассабай уопсастыба, баттал, көлөһүннээһин үөскээбитин эрэ кэннэ наадалаах буолуохтаах. Саха фольк. Ыар баттал, хара балыыр, күүстээх көлөһүннээһин хара дьайын амсайбыта. И. Бочкарев. Кулуттааһыннаах тутул дьоҥҥо баһаам элбэх алдьархайы аҕалбыта: амырыын көлөһүннээһиҥҥэ, ынырык атаҕастабылга, хаан тохтуулаах, алдьатыылаах-кээһэтиилээх сэриилэргэ умса анньыбыта. КФП БАаДИ

тоҕун диэнтэн хай
аата. Бурдукпут тохтуута, Буһуута, куотуута Хойутаан хомуйар буоларбыт. Күннүк Уурастыырап
Ханан эмэ хаалыы, тохтуу син биир баар. Н. Лугинов
[Гаврил Нилович:] Сүүрбэ биэс буур табаны, атын туох даҕаны тохтуу тахсыбатаҕына, баар гыныам. Суорун Омоллоон
◊ Хаан тохтуулаах — өлүүлээх-сүтүүлээх (охсуһуу, сэрии). ☉ Кровопролитный (о войне)
Улахан хаан тохтуулаах охсуһуу кэнниттэн биһиги пуолкабыт олус күчүмэҕэй балаһыанньаламмыта. И. Никифоров
Хаан тохтуулаах кыргыһыы буолбута. А. Олбинскай
[Дьону] Кулуттааһыннаах тутул …… хаан тохтуулаах сэриилэргэ умса анньыбыта. КФП БАаДИ

1. сыһ.
2. Туох да халбаҥа, утарсыыта, мөккүөрэ суох; хайаан да. ☉ Без всякого отклонения, в обязательном порядке, беспрекословно. Булгуччу толор. Булгуччу кэл. Булгуччу эт
   □ Үлэлэммит үлэ булгуччу төлөнөн иһиэн наада. В. Яковлев
   Кулуттааһыннаах тутул салгыы сайдыыта ити тутул булгуччу эстиитигэр тиэрдибитэ. КФП БАаДИ
   Бастакы механизированнай звенолар булгуччу уон биируон икки киһилээх буолаллара. «ХС»
   2
   көр булгуччулаахтык. Зоотехник …… булгуччу буойан кэбиспитэ. Эрилик Эристиин
   Ону-маны өйгүттэн була сатыыргын булгуччу бобобут. В. Яковлев. Өрүс арыытыгар оттуу киирэллэригэр булгуччу соруйда. А. Федоров
   3
   көр булгуччутук. «Толоруохтаахпыт», — Ананий, остуолга бүк түһэн туран, булгуччу эттэ. М. Доҕордуурап
   «Мин паапаҕар этиэм», — диэтэ Соня булгуччу. Л. Толстой (тылб.)
   4
   көр булгу. Сарсыарда туран Дарыбыан кулуба, булгуччу аккаастаан, тиэрэ түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
3. даҕ. суолт.
4. Киһи кыаҕын баһылыыр, былдьыыр олус сорунуулаах, эрдээх (хол., киһи саҥатын, майгытын этэргэ). ☉ Выражающий сильную волю, решимость, решительный, властный (напр., о словах и манере человека)
   «Барар төрүт наадата суох этэ», — барыларын өрүһүйэр саамай судургу суолу …… өйдөөн ахан сытарын чуолкай, булгуччу тылларынан этэн биэриэх киһи курдук Фокин өрө күөдьүйэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Нина быһаарыылаах, булгуччу быһыыта миэхэ өссө үчүгэй, наадалаах буолан көстүбүтэ. Далан
   Уонна кини, бэйэтэ да көһүппэтэх булгуччу санаатын ылына охсон …… ыраахтааҕы олорор дьиэтин диэки дьулуруйбутунан барда. Л. Толстой (тылб.)
   2
   көр булгуччулаах. Мантан антах сэбиэттэргит толору итэҕэллээх, булгуччу быһаарыылаах уорганнар буолаллар. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Туох да бырааба, бас билиитэ суох, бэйэтэ киһи бас билиитэ буола сылдьар киһи. ☉ Раб
Тыыннаах ордубут эр дьон хандалы кэтэн кулут буолбуттара. П. Ойуунускай
Кулуттар уонна колоннар бастаанньаларыттан күүһэ өһүллүбүт Арҕааҥы Римскэй империя 476 сыллаахха «варвардар» сууһарыылаах охсууларыттан самныбыта. АЕВ ОҮИ
2. Көлөһүннээһиннээх уопсастыбаҕа тутулуктаах баттаммыт-атаҕастаммыт киһи. ☉ Зависимый, угнетенный человек (в условиях эксплуататорского общества)
Миэхэ үөрэхтээх разночинецтэр наадата суохтар, миэхэ тыл-өс аахсыбат кулуттар наадалар. И. Тургенев (тылб.)
3. хаарты. Таҥас хаарты саамай кырата. ☉ Валет
Кулут, тойон, хотун хаартылары ылан ыйдаҥарда-ыйдаҥарда, ботугуруу-ботугуруу кулгааҕар даҕайан иһиллэтэлиир. Суорун Омоллоон
Ойоҕоско чиэрбэ кулута сытар, ис диэки — чиэрбэ тууһа, кытыыга буугунай аҕыһа түспүттэр. Г. Угаров
◊ Кулуту бас билээччи истор. — былыргы кулуттааһыннаах уопсастыбаҕа кулуту бас билэр киһи. ☉ Рабовладелец
Кулуту бас билээччилэр кулуту атыылыыр, атыылаһар, кырбыыр, өлөрөр да бырааптаахтара. КФП БАаДИ. Кулут дьахтар — кулут балаһыанньатыгар сылдьар дьахтар. ☉ Рабыня
Кулут дьахтар оҕото кулут төлкөлөнөн төрүүрэ. КФП БАаДИ. Нэктэл кулут — саамай кирдээх, мара, ыарахан үлэни толорор киһи, кулут-хамначчыт. ☉ Батрак, выполняющий самую грязную работу. Нэктэл кулут баайга үлэһит кулут буолуохтаах. БСИ ЛНКИСО. Энньэ кулут — сүктэн барар баай кыыс энньэтин иһигэр киирсэн барсыһар кулут (хамначчыт). ☉ Батрак (раб), входящий в состав приданого богатой невесты. Энньэ кулут диэн кыыс энньэтигэр тоҕус-уон икки оҕоҕо тиийэ барыахтаах. БСИ ЛНКИСО
ср. тюрк. кул ‘раб, холоп’

туохт.
1. Төрдүттэн хоҥнор, силистэри ороон, хостоон таһаар. ☉ Выкапывать с корнем, выкорчёвывать
Быйыл сайын Маайа кыыс муода идэлэннэ, күн аайы араас оттору, сибэккилэри силистэри түөрэн, дьиэтигэр аҕалар буолла. Амма Аччыгыйа
Дунаайдар, Дьарааһыннар иккиэн төһүүнэн биир чөҥөчөгү түөрэ тураллар. Күндэ
Тыраахтар баараҕай тииттэри эрийии тимир быанан холбоно-холбоно, силистэри түөрэн суулларыта тардан соһон күрүлэтэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Тугу эмэ төрдүттэн ыла суох оҥор, эс. ☉ Уничтожать что-л. до основания
Кулуттар бастаанньалара кулуттааһыннаах тутул силиһин түөрбүттэрэ. ДИМ
Ол иһин бардам күүс дохсуна Баай аймах батталын түөрбүтэ, Баттаммыт дьадаҥы долгуна Кыайан, дьэ, кыра дьон үөрбүтэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Тугу эмэ төрдүгэр тиийэ хаһыс, быһаар. ☉ Допытываться, докапываться до чего-л. основательно
Киһитин туһунан барытын, төрдүн-төбөтүн түөрэн ыйыталаста. Тумарча
[Петров:] Дьэ, ол куораккыт дьоно дьыала бөҕөнү түөрэн эрэллэр дуу, доҕоор? С. Ефремов
Кууһума суукка кырдьыктаах төрүөтү түөрээри гыннаҕына, ууратан иһэллэр. Н. Павлов
♦ Төрдүттэн түөр — тугу эмэ оннуттан хасыһан булан таһаар, арый. ☉ Раскрывать, распознавать что-л., докапываясь до сути дела. Ити дьыаланы төрдүттэн түөрдэххэ сатаныыһы
ср. туркм. дөр, дөөрже ‘ковыряться, копаться’