моонньоҕон, кунньалгы, күөкэгэр

көр моонньоҕон I
Алексеевскайга, Чурапчыга моонньоҕон куһу күөкэгэр дииллэр, оттон атын сирдэргэ кунньалгы диэхтэрэ. СТ С. Говордартан киирбит үгүс тыллары билиҥҥи «Саха тылын орфографическай тылдьытыгар» көрөбүт, холобур: алчах, дөрө, дьиэл, иргэх, куйаабыл, кунньалгы уо. д. а. ВМС СДО

ньыхай диэнтэн дьаһ
туһ. Тыһы андылар моонньуларын ньыхатан хамсаабакка долгуҥҥа көҥүл күөрэҥнэһэллэр. В. Тарабукин
Хаһааҥҥыта эрэ күөкэгэр, уһун моонньун ньыхатан, устунан хоолдьугун бүк быраҕан, оргууй аҕай өлөн барбыта. Сэмээр Баһылай

даҕ., эргэр. Көнө уҥуохтаах (көтөр туһунан); бөдөҥ көнө (мас туһунан). ☉ Стройный (о птице); крупный и стройный (о дереве)
Аргыдал кыталык кыыл. ПЭК СЯЯ
[Бэрт Хара] аргыдал бэс саҕа бөдөҥ, улахан, хара тыһаҕас тириитэ сонноох, күөкэгэр курдук уһун дыбаҥнаабыт киһи. Саха сэһ. I

б. күрүс тыас туохт. «Кырык-кырык» диэн саҥар (моонньоҕон, чыркымай туһунан). ☉ Крякать (об утке-шилохвосте и чирке)
Кыракый уулардаах кытахха, Кырыктыы-кырыктыы, дьаарбайар кыччыгый, атах кус чыркымай Кыһынын хайдахтык атаарда? Күннүк Уурастыырап
Көҕөттөр кэһиэхтээхтик саҥарсаллар, чыркымайдар кырыктыыллар! И. Сосин
Кубарыйан көстөр күөкэгэр кус — моонньунан оонньуур моонньоҕон — кырыктыы-кырыктыы сылаас уулаах көлүйэ күөлү кырыйа көтүө. «Кыым»

I
көтөх диэнтэн дьаһ
туһ. Күөх баттахтаах, Күөкэгэр моойдоох Көҕөн көтөр Көй салгыҥҥа көтөхтөрөн Көҥүл босхо көтөн испитэ. А. Софронов
[Уйбаан:] Бастаан сахалыы быһыынан эдэрдэрбитигэр көтөхтөрдөхпүт дии. А. Софронов
Дьон өйүн-санаатын дьонунан бэйэтинэн көтөхтөрүөххэ, дьонунан бэйэтинэн күөдьүттэриэххэ. Амма Аччыгыйа
II
туохт. Урукку туруккуттан биллэ-көстө ыр, дьүдьэй. ☉ Заметно отощать, похудеть
Кыһыны быһа үрэх соппоҥ отугар турбут Харачаас ынах уонна Кугастаайы кунан сааһыгар олус көтөхтөрөн тиийдилэр. Амма Аччыгыйа
Бүөр сыатын курдук бөкүнүччү уойбут били мааҥы бэйэлээх эһэ оннооҕор көтөхтөрөн, ыксаан арҕаҕыттан тахсара. Далан
Балбаара эрэйдээх көтөхтөрбүтэ, дьүдьэйбитэ сүр баҕайы, кырдьан да буорайбыт. Эрилик Эристиин

I
аат. Уһун күөкэгэр ала моойдоох, суптугур кутуруктаах, көҕөннөөҕөр эрэ кыра, хатан-хатаннык быһыта баттаан саҥарар кураанах кус арааһа. ☉ Шилохвост (вид дикой у т к и )
Моонньоҕоттор маҥнай утаа сэрэхэчийбиттии, …… хорос гынан иһиллии сырыттылар, онтон устунан эрдийэн …… аһаан хабыгыратан бардылар. Софр. Данилов
Чугас баҕайы биир үөр моонньоҕон түстэ. Т. Сметанин
Үрдүнэн арыт чөккөйдөр, дэҥҥэ моонньоҕоттор кылыбыраһан ааһаллар. П. Аввакумов
ср. эвенк. мэйнэгэн ‘утка-шилохвост’
II
аат. Сиэнэр хара отонноох ыарҕатыҥы үүнээйи; ол үүнээйи отоно. ☉ Кустарник чёрной смородины; чёрная смородина
Хаптаҕас, моон ньоҕон, дөлүһүөн уга үүммүт. Амма Аччыгыйа
Таня …… ыаҕайатын толорон, ол үрдүгэр харааччы буспут моонньоҕону хортууһугар килэччи кутан дьонугар аҕалла. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Отоннортон] саамай бастыҥнара моонньоҕон уонна дьэдьэн. «ХС»
ср. бур. мойһон ‘черёмуха’, казах., каракалп. мойыл, кирг. мойул ‘черёмуха’

даҕ.
1. Аһаҕас көстүүлээх, дэхси кылааккай. ☉ Открытый, ровный, гладкий
Бу киэҥ хочо илин өттүн иилии эргийбит ньылбаан сирэйдээх таас хайалар анараа өттүлэринэн саба налыйан барбыт сис тыа улам-улам үрдээн, ыраатан, симэлийэн эрэр буруо ухханын курдук көстөрө. Эрилик Эристиин
Сотору Дьолоон үрэх үрдүк ньылбаан сыырыгар бачыгыраабыт Хоһууннаах диэн муокас ааттаах кыракый бөһүөлэккэ чугаһаатылар. Н. Габышев
Кини уһун ньылбаан баттахтара сүүһүттэн икки иэдэһинэн үкчү дьахтар былаатыныы намылыһаллар. А. Куприн (тылб.)
2. көсп. Көстөр дьүһүнүнэн кэрэ, ис киирбэх. ☉ Имеющий приятную привлекательную внешность, белолицый
Кини ойоҕо Хобороос уһун ньылбаан сирэйдээх, сыыйа таппыт курдук көнө уҥуохтаах, арыы саһыл хааннаах, …… уурбуттуппут курдук нарын үчүгэй буолан, киһи иһигэр киирбэх. А. Софронов
Мотуруона — Силип кэргэнэ — ньонтоҕор муруннаах, суптугур сэҥийэлээх, уһун ньылбаан сирэйдээх, үрүҥ-кубаҕай дьахтар. Күннүк Уурастыырап
Кыыс оҕолуу нарын, ньылбаан сирэйдээх, уһун, күөкэгэр моонньулаах, …… сытыы харахтаах этэ. «ХС»

I
аат. Кытархай эбэтэр кыһыллыҥы атахтаах, уһун күөкэгэр араҕас ала моойдоох, көҕөннөөҕөр улахан, кубатааҕар кыра уу көтөрө (дьиэтийиэн эмиэ сөп). ☉ Водоплавающая птица из отряда гусеобразных семейства утиных (может быть одомашненной), гусь
Биир хайа үрдүгэр түөрт хаас олорор үһү (тааб.: ынах эмиийэ, синньэ). Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саарыыллар. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
♦ Хаас харабыла буолла калька. — дьон аһыыр кэмигэр аһаабакка олордо. ☉ соотв. сидеть караульным гусём (говорится о человеке, к-рый, сидя за столом, один не ест, когда все едят)
Хабыыча кулуупка хаас харабыла буолан, түннүгүнэн оройуонтан кэлэр суолу кэтэһэн таҕыста. В. Протодьяконов
◊ Айан хааһа (куһа, көтөрө) көр айан
Арай баччаҕа үчүгэй Арыы кумаҕар хонук хоно Айан хаастарын кэтэһэр. С. Данилов
Кылыкыныы саҥардылар Арай айан хаастара. Баал Хабырыыс
Дыллык хаас — дыллык диэн курдук. Куорат анныгар Хатыыстаах арыыга сааланан, бэҕэһээ биир дыллык хааһы өлөрөн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Арыт дыллык хаас бокуойа суох кылыгырыыр, хабдьылар араастаан хабыргыыллар. А. Данилов. Иитиэх хаас кэпс. — киһиэхэ үөрүйэх, дьиэ таһыгар иитиллэр хаас. ☉ Домашний гусь
Кубаҕа холобурдаах муус маҥан иитиэх хаастар дэриэбинэттэн хонууга халыйан кылбаһан киирдилэр. Суорун Омоллоон
Иитиэх хаас боруодалара эриэн түөс диэн дьиикэй хаастан үөскээбиттэрэ. ББЕ З. Лаамы хааһа көр лаамы. Бүгүн лаамы хааһыгар түбэстэ. Лыглыйа хаас — лыглыйа диэн курдук. Киниттэн чугас лыглыйа хаастар олороллоро. Оҕолоох хаас ыйа көр оҕолоох. Оҕолоох хаас ыйа саҕаламмыта. Өрүс хааһа көр өрүс. Өрүс хааһа кэлэр кэмэ кэллэ. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) көр таас I. Хаҥынай хааһы ытан ылла. Үөр хаас — үс муннуктуу сэлэлээн көтөн иһэр хаастар. ☉ Гусиная стая
Били киһи тохтоон, эмиэ көмүөл устарын одуулаһа, үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
Халлааҥҥа туруйа хаһыытыыр, Үөр хаастар айманан ааһаллар. Дьуон Дьаҥылы
Үс муннуктуу сэлэлээн үөр хаастар кылыһахтаах куоластарынан кылыгырата ыллаан кылбаҥнаһа туруохтара. «Кыым». Үрүҥ хаас — Саха сирин хотугулуу-илин балаһатыгар кэлэн сааһыыр, сайылыыр, кынатын төбөтүгэр уонна тумсун тулалыыр харалаах, тумса уонна атахтара тэтэркэй кыһыл өҥнөөх үрүҥ дьүһүннээх хаас. ☉ Перелётная птица, проводящая весну и лето на северо-востоке Якутии, белый гусь (концы крыльев и основание клюва чёрные, клюв и лапы розовые)
Ааспыт (уон тохсус) үйэ ортотугар үрүҥ хаас Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Хаас барар ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа. ☉ Август, месяц отлёта гусей
Кини хаас барар ыйыгар төрөөбүтэ. Хаас боруута көр боруу. Саха сиригэр боруу арааһа: сирэм боруу, үрүҥ боруу, хаас боруута уо. д. а. үүнэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хаас киирэр (киириитэ) — күһүн хаас соҕуруу көтөн ааһар кэмэ. ☉ Осенний период перелёта гусей на юг
Холобур, күһүн үрэх баһыгар хаар түстэр эрэ, хаас киирбитинэн барар. Далан
Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах. В. Протодьяконов
Урут хаас киириитинэн дьылы быһаараллара. «ХС». Хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май, месяц прилёта гусей
Кыыһа хаас кэлэр ыйыгар оҕоломмута. Хаас лууга көр луук. Луковицалаах үүнээйигэ оҕуруот лууга, хаас лууга, онтон да атын үүнээйилэр киирсэллэр. КВА Б. Хаас саарар ыйа түөлбэ. — от ыйа. ☉ Июль, месяц гусиной линьки. Хаас саарар ыйын саҥатыгар уот куйаас турбута. Хаас тумус (тумустаах) түөлбэ. — сылгы боллоругун үрүҥэ. ☉ Белый окрас верхней губы у лошади. Сирэйэ атын туох да өҥө суох, мунна үрүҥ буоллаҕына, хаас тумустаах дэнэр. Сылгыһыт с. Хаас тыла — сүү- түк от диэн курдук (көр сүүтүк). Хаас тылын үргээн ылла. Хаас хаамыы- та кэпс. — чохчойон олорон хаамыы. ☉ Ходьба по-гусиному, гусиный шаг
Аармыйаҕа сырыттахпытына сороҕор хаһаарымабыт олбуорун хаас хаамыытынан хаста да эргиттэрэллэрэ. «ХС». Хаас чыычааҕа — сыыр чыычааҕа диэн курдук (көр сыыр II). Хаас чыычааҕа хоту баар буолар. Хара хаас — туундара арҕаа өттүгэр олохсуйар хара дьүһүннээх хоҥор хаас. ☉ Западный тундровый гуменник, отличающийся чёрным окрасом
Хара хаас Саха сирин туундаратыгар көстөөччү. «Кыым». Хаҥалас хаас — эриэн түөстээх кыра лыглыйа. ☉ Гусь с пёстрой грудкой, гусь-пискулька
Хаҥалас хаас диэн баар эбит, ити мунааҕа да, мөккүөрэ да суох. Багдарыын Сүлбэ. Хоҥор хаас — Сибииргэ олохсуйар болоорхойдуҥу бороҥ дьүһүннээх, хара тумсун ортотунан кытархай араҕас дьураалаах, хаастартан ордук бөдөҥнөрө. ☉ Большой сибирский гусь-гуменник (крупная птица буровато-серой окраски, напоминающая серого гуся, с чёрным клювом с оранжевой полоской посередине)
Хоҥор хааһым уһуктубут, Тойон лоокуут туойбут, Алтан далбарай ыллаабыт, Кэрии кэҕэтэ кэпсээбит. С. Зверев
Сайылыгыҥ үрдүнэн Көтөн ааһар хоҥор хаас. П. Тобуруокап
Хоҥор хаастар үөһэнэн холкутук көтөн ааһаллар, киэҥ сиринэн эргийэ тэлээрэллэр. Н. Павлов
др.-тюрк., тюрк. хаз, кас
II
аат.
1. Харах олоҕун үрдүнэн сурааһынныы үүнэр түү. ☉ Узкая полоска волос над глазной впадиной, бровь
Кини ойоҕо Настааччыйа хопхойуу кэтит хаастарынан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Кини мытыллыбыт төгүрүк сирэйигэр кыараҕас харахтарын хара сурааһын хааһа киэргэтэр. М. Доҕордуурап
Николай хааһын сабыччы туттан, биир сиргэ турда. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ (хол., сыыр) үрүт кырыыта. ☉ Верхний край, кромка чего-л. (напр., горки)
Былырыын арҕаа кэдээн бүтүннүү үчүгэйдик үүммүтэ, уолбата, көҥүһүн хаастара баһыы от этэ. Болот Боотур
Оһуу-тоһуу көһөҥө суорбалар, оту быһа баттаан баран тиэритэ кэбэн кэбиспиттии, хайа хааһыгар лөглөрүттэн сыталлар. Суорун Омоллоон
Көрүүй, ол сыыр хааһыттан күн киириитэ ураты кэрэтик көстөөччү. Айысхаана
3. кэпс. Кэбиһиигэ түстүөх иннинэ кытыытынан эргиччи ууруллар от. ☉ Кромка основания верхней части стога, от которой формируется его конусообразная верхушка (түс)
Оту кэбиһэргэр буортуйбут оту төһө кыалларынан ортотугар бырахпаккын, хааска — кытыыга эрэ уураҕын. ПАЕ УуАХО
◊ Үөрэр хаас кэпс., күл-ооннь. — уҥа хаас (киһи үөрэригэр кыһыйар диэн өйдөбүл баар). ☉ Правая бровь (есть примета, что, если чешется правая бровь, то это — к радости)
[Күөх Көппө:] Ол иһин мааҕын үөрэр хааһым кыһыйбыта. Суорун Омоллоон
Көр эрэ, Маайаны, ол иһин да, кэлэн иһэн үөрэр хааһым кыһыйбыта эбээт! Н. Заболоцкай
Биир сарсыарда Уйбаанчык эрдэ уһугунна, тоҕо эрэ үөрэр хааһа кыһыйда. «Чолбон»
Хааста уур — хаастаа II диэн курдук. Хонооһой от кыдамалаан мадьыктаһар, аны икки-үс эргиир хаас уурдаҕына, түстэниитэ саҕаланыа. У. Нуолур
Кылааралаах Сөдүөрэ ыһыллан хаалбыт отторун атырдьахтаан ыла-ыла, хаас ууран, эмиэ тиэйбитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Хас кэрискэ туолла да, аны ортото томтойуор диэри бугул быраҕыллар, онтон эмиэ саҥа хаас ууруллар. С. Маисов
ср. др.-тюрк. хаш ‘край, берег, бровка, граница’, тюрк. каш