быһый I диэнтэн атаах. Куобахчаан, куобахчаан, Быһыйчаан атахчаан, Көнтөрүк булчукка Көстөн да барбакка, Куобахтаан хаалыаҕа. Болот Боотур

быччаҕар диэнтэн аччат. Быһыйыкаан атахтаах, Быччаҕаркаан харахтаах, Кылбаа маҥан куобахчаан кыһалҕата сүр баһаам. НА ТЧУ

кумуй 1 диэнтэн бэй
туһ. Олоро түһэн баран уолчаан Оронугар кумуллан сытта. Күннүк Уурастыырап
Батурин, хайдах эрэ сирэйэ-хараҕа уларыйан тиийэн кэллэ. Мэктиэтигэр аччаан, кумуллан хааларга дылы буолла. В. Яковлев
Куобахчаан оол түгэххэ чөкө Кумуллан олорбут чөҥөчөккө. П. Дмитриев

кытар I диэнтэн атаах. Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уота мөлтөөхтөөн, Кылбаа маҥан былыттар Кытараахтыы умайан, Кыһыл сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда, Хайаларга оонньоото. П. Ойуунускай
Куобахчаан ыраастык тайбаан, Ытысчаана кытараахтаан, Ыраахайдаан иһээхтиир. Р. Кулаковскай

чөрөй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Куобахчааннар көрөн-истэн кулгаахтара чөрөҥнүүр. Н. Якутскай
Тураҕас атыыр, кини диэки төттөрү эргиллэн …… кулгаахтара чөрөҥнүү турар эбит. В. Протодьяконов
[Тугут] туран салҕалыыр — Сүһүөхтэрин булунар, Истэн, көрөн чөрөҥнүүр, Ийэ үүтүн испэхтиир. «ХС»

быһый диэнтэн аччат. [Манчаары] Тоҕустуу хаамыынан чүөмчүлээн бырдааттыыр Быыппастар быччыҥнаах Быһыйкаан даҕаны атахтаах дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Быһыйкаан атахтаах, Быччаҕаркаан харахтаах, Кылбаа маҕан куобахчаан Кыһалҕата сүр баһаам. НА ТЧУ. Кырыйдым дуо? Сымыйа — Кылыйан кыыралдьытыам, Куотуһан илин түһэн, Кус быһыйкаан аатырыам. С. Тарасов

дьүһ. туохт. Такымҥар олорон, хорутуута суох сүүрбүтэ буол (хол., куобах). ☉ Передвигаться короткими прыжками, припадая на задние лапы (напр., о зайце)
[Куобах] үрүйэ саҕатынан бытыгырыы үүммүт чыыбаайыны саныы биэрэн, ычыгын быыһынан тэппит ороҕун устун сүүрэн ньохооройдоото. В. Миронов
Куобахчаан доҕорун сүтэрэн, ол-бу диэки хантаарыҥныы-хантаарыҥныы, аргыый ойон ньохооройдоон истэ. П. Ламутскай (тылб.)

I
1. аат. Туох эмэ кыра, бытархай гына быһыллыбыта, кэрчиктэммитэ. ☉ Что-л. мелко нарезанное, нарубленное
Табаҕы ыла охсон, чубуугун кырбадаһынын кытта булкуйар. Л. Габышев
△ Уот, кыым бытархайа. ☉ Искры, брызги огня
Фашистар сырдатар ракетаны бырахтылар. Сырдык кырбадаһыннарынан таҥнары саккыраамахтаан баран, уот хабах уостан, ньимис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Тэбис-тэҥ, кыра уҥуохтаах. ☉ Все одного маленького роста (о ком-л. во мн
ч.). Орто түһүлгэ дойдум Отун-маһын иччилэрэ Оһуор-бичик Ньылахсын уолаттар, Ойуу-бичик Кырбадаһын кыргыттар! П. Ойуунускай
II
даҕ., кэпс. Мындыр өйдөөх, ону-маны бытархайыгар тиийэ сиһилии билэр, көрөр. ☉ Проницательный, наблюдательный, вникающий в каждую мелочь; предусмотрительный
Барыны бары билэ-көрө сылдьар кырбадаһын хамначчыт, чахчы кистэммитин билэр буолан, сыратын ыыппыта. Далан
Лөгөнтөй, кырбадаһын киһи эрэ өтө билэр гына, уҥа дьабалдьыта ибигирээн, уҥуоҕа хамсыы түһэн ылла. Р. Кулаковскай
Суоһар да суол буолар эбит …… уонунан кырбадаһын харах көрүүтүн уйан, туохха да кыаҕа-күүһэ суох, быыкайкаан куобахчаан оҕотун курдук илибирии-салыбырыы турар диэн. В. Яковлев

аат.
1. Кэрбээччилэргэ киирэр уһун кулгаахтаах, кэлин уһун атахтаах кыһын маҥан, сайын бороҥ түүлээх кыра кыыл. ☉ Заяц-беляк
Хас да куобах кылыыбын көрөн, туораан чонойбут. Амма Аччыгыйа
Туһах эмис куобаҕын тото-хана сиэн баран, …… Утуйаары тэринэн, Ороннорун буллулар. Күннүк Уурастыырап
Куобахчааннар, төрөөт, бэйэлэрэ эрэ талах төрдүгэр хаалаллар. Ийэ куобах кинилэри сыалаах үүтүнэн аһатаат, баран хаалар. КЗА АҮө
2. спорт. Икки атаҕы холбуу тутан уон икки туоска ыстанар спортивнай оонньуу. ☉ Якутский национальный вид спорта — прыжки в длину на двенадцать меток на двух ногах вместе
Ыстаҥа, куобах, кылыы билигин спортивнай күрэхтэһиилэр биир суол сүрүн көрүҥнэрэ буоллулар. М. Чооруоһап
Ордук тэнийбитинэн атах оонньуулара буолаллар: кылыы, ыстаҥа, куобах, буур, быа көтүүтэ. М. Чооруоһап
♦ Куобах сүрэх — куттас, куттаҕас (оҕо, киһи). ☉ Трусливый (о ребенке, человеке)
[Комсомолец:] Куһаҕан дьыала таҕыста. Биһиги ячейкаҕа биир куобах сүрэх уол баара көһүннэ. С. Ефремов
◊ Куобах кыырда зоол. — куобаҕы бултаһар мэкчиргэлэргэ киирэр бөдөҥ, тыҥырахтаах көтөр, модьу атах. ☉ Филин
Куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах киэһээни быһа үгүрүөлээнүгүрүөлээн баран, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон. Куобах уоһа — ойуурга дьөлүтэ түспүт оҥхойдордоох сир. ☉ Неровное, бугристое место в лесу
«Тайах улаханнык эмсэҕэлээбэтэх, көрүҥ», — диэбитэ кини. Биһиги куобах уоһун быһыта үктэтэлээн барбыт суолун көрбүппүт. Далан
Үрэх ыарҕалаах өттө бүтүннүү, куобах уоһун курдук, туора-маары аҥхалаат, хайыта барыы эбит. В. Яковлев
ср. хак. хобай ‘торчать’, тув. ковай ‘приподниматься’ (букв. ‘торчащий (зверь)’, т.е. заяц)

I
туохт.
1. Салайар хоту инниҥ диэки барбакка, туораан таҕыс, төттөрү эргилин (көлөнү этэргэ). ☉ Артачиться и сворачивать с пути (о домашнем животном, особенно об упряжном или верховом)
Ойоҕос аттарбыт бугуйаары гыммыттарын, Орлик тоҕо сиэлийэн инники дьулуруйа турда. Н. Кондаков
Улахан оҕус түллэҥнээн тардан көрдө уонна төттөрү бугуйда. Болот Боотур
△ Суолгуттан туораа, төттөрү эргилин эбэтэр көнөтүк барыма, буруй. ☉ Идя, двигаясь, сворачивать с пути или идти петляя, не прямо
Кууһума, титиик диэки баран иһэн төттөрү бугуйан …… дьиэ ааныгар кэлэн кэтиллэ биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Фроҥҥа саҥа кэлбиттэр биир эмэ куттамсах бугуйдаҕына, төттөрү сырсаллара. Д. Кустуров
Куобахчаан барахсан уһаты-туора ыстаҥалаан сүүрэр, бугуйар да бугуйар. Кустук
2. көсп., кэпс. Туохха эмэ буолунума, аккаастан, куотуна сатаа. ☉ Уклоняться, отказываться от исполнения каких-л. обязанностей, поручений. Үлэттэн бугуй
□ Убайдара Иннокентий уонна Дмитриев сааскы сырыыга тахсымаары бугуйан көрбүттэрин икки уол үөсбатааска биэрбэккэ илдьэ тахсыбыттара. «ХС»
Бэйэбит олохпутун оҥостор үлэбититтэн дьулайбытым, үлэ эппиэтиттэн бугуйаары гыммытым. Дьэ ол баар мин маҥнайгы алҕаһым. Амма Аччыгыйа
II
туохт.
1. Туох эмэ сабыыта арыллаҥнаабатын курдук кытыытын иһирдьэ хомуйа тутуталаа. ☉ Подсовывать под что-л., подтыкать края чего-л. (напр., одеяла)
Эмээхситтэр сиэннэрин суорҕаннарын бугуйан биэрбиттэрэ. Хомус
Тарыырын сыап быатын тыаһата, Ыттарын суостаахтык соруйда. Сыарҕалаах таһаҕас кэлгиэтин Чиҥэттэ, сабыытын бугуйда. С. Данилов
△ Таҥас кытыыта сэбирийбитин сабынан иһин диэки бүүрэ тартаран тик. ☉ Подшивать, подрубать, загибая внутрь. Сонун сиэҕин бугуйа тиктэ
2. Уот чоҕо умуллубатын эбэтэр ыһыллыбатын диэн, кытыытыттан хаһыйан чөмөхтөөн, күлүнэн көм. ☉ Собирать в кучу и засыпать пеплом угли очага, костра, чтобы они дольше тлели или их не разнесло ветром. Уоккун бугуйан кэбис
□ Күһүҥҥү булт сүүс тардыылаах, Хойутуом, баҕар, мунуом, хараҥаҕа быстарыылаах..
Онон уһаар, аал уотуом! — Кыһыл чоххун, уккунньаххын Күөх күлүнэн бугуйабын. М. Тимофеев