несов. разг. 1. (вертеться) эргичиҥнээ, холоруктаа; 2. перен. (лебезить) илин--кэлин түс, бэрт буола сатаа; 3. перен. (хитрить, ловчить) курбалдьый, куота сатаа, албыннаа.

өндөҥнөө диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Эдэр киһи… үөрүүтүгэр өрө өндөҥөлөөн кэбиһэ-кэбиһэ, биэс сүүстээх кумааҕыны хондууктарга биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Биирдэ оннук хаама сылдьан көрдөҕүнэ Анфиса курбалдьыйан, таҥас ыйыыр, өндөҥөлүүр уонна ыллыыр. Н. Габышев
[Пьер] атаҕын тумсунан хаама үөрэммэтэх буолан, бүтүннүү көнтөрүктүк өндөҥөлөөн барда. Л. Толстой (тылб.)

туохт. Кими эмэ уорууга уорбалаа, уоруйаҕынан аах. ☉ Подозревать, обвинять кого-л. в краже, воровстве
[Мэхээскэ:] Балбаахтар уоллара харандааһынан уоруйахтыыр, буорунан тамнааттыыр. Амма Аччыгыйа
Покрывалонан уоруйахтаабыта, онтун уонча хоноот хаар анныттан булбут этэ. Н. Габышев
Курбалдьыйбыт эдэр учууталы, уоруйахтаабытын иһин быһыылааҕа, сөбүлээбэт буолан хаалбытым. Н. Босиков

тыаһы үт. туохт.
1. Арыттаан «сыы-сыы» гынан тыаһаа. ☉ Время от времени издавать негромкий свистящий, стрекочущий звук
Ыарахан суоруна аргыый сыыбыргыыр. А. Фёдоров
От төрдүн диэки сытыйан силбигирбит аһыҥа кыната өр буола-буола саҥа хаарты курдук сыыбыргыыр. Эрилик Эристиин
[Удаҕан] илиитигэр кыракый быа курбалдьыйан, эриллэн истэ, куус гына тыаһаамахтаата, киһи куйахатыгар хатаныах хатаннык сыыбырҕаан ылар. А. Сыромятникова
2. көсп., кэпс. Тыастаахтык тыынатыына бытааннык сыыйан таһаарар курдук саҥар. ☉ Говорить медленно, негромко, сквозь зубы, тяжело и шумно дыша
Арамаан этэн сыыбырҕаата. Амма Аччыгыйа
Хаҥкыҥнатан, нэһиилэ саҥаран сыыбырҕаата. Болот Боотур
Бүөтүр оҕонньор кигиилээх киһитэ көмүскээн, быарга бэрдэрбит курдук, сыыбырҕаата. Суорун Омоллоон
ср. кирг. жыбылжы ‘еле-еле двигаться, действовать медленно и вяло’, ДТС чыбырт ‘хлестать, бить, сечь прутом’, хак. сыбыра ‘шептать, нашёптывать кому-л.’

даҕ.
1. Өрө үрдээн тахсыбыт. ☉ Высоко торчащий, высокий (напр., о причёске)
Солбуйааччы Нина хороҕор бүрүчүөскэтин өрө көрөн таһаарда. Софр. Данилов
[Микиитэ] — хороҕор хомунаарка бэргэһэтин сэгэччи кэттэ …… таһырдьа ыстанан таҕыста. Амма Аччыгыйа
2. Үрдүк, көнө уҥуохтаах (киһини этэргэ). ☉ Высокий и стройный (о ком-л.)
Кинигэ кыбыммыт хатыҥыр, хороҕор уолчаан-устудьуон быһыылаах. Софр. Данилов
Оҕотоойоп ис киирбэх, өйдөөх сирэйдээх-харахтаах, олохтоох тыллаах-өстөөх, курбалдьыйбыт хороҕор күтүөт уолу көрдө-көрөөт сөбүлээбитэ. «ХС»
♦ Хороҕор муостаах фольк. — ынах сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. имеющий высокие рога)
Өлгөм үүттээх хороҕор муостаах, сыалаах эттээх сыспай сиэллээх манна тоҕуоруйан үөскүүр. С. Данилов
Хотон муҥунан Хороҕор муостааҕы иитэрбит, Сыһыы муҥунан Сыспай сиэллээҕи үөрдүүрбүт. С. Васильев
ср. кирг. хорхоҕой ‘высокий и тощий’, бур. гурагор ‘стройный’

даҕ. Хайдах эмэ саҥалаах, хайдах эмэ саҥарар (үксүгэр саҥатыттан көрөн киһи майгытын-сигилитин сабаҕалыырга этиллэр). ☉ Говорящий как-л., обладающий какой-л. речью (обычно употр. при предположении характера человека, судя по его речи)
Ханнык баҕарар киһини баһыйыах курдук дириҥ өйдөөх-санаалаах, уу сахалыы лоп бааччы тыллаах-өстөөх киһи. Н. Лугинов
— Үчүгэй тыллаахөстөөх, сырдык ыралаах ыччат киһи эбиккин, — диэбитэ Кыл Сэлээппэ. Л. Попов
[Быдай Сэмэн] сүрдээх омуннаах кэпсээннээх, дьиибэ тыллаах-өстөөх, хайдах эрэ ис иһиттэн муода адьынаттаах киһи этэ. А. Бэрияк
♦ Олохтоох тыллаах-өстөөх — дуоспуруннаахтык, киһини ылыннарар гына этэр, саҥарар (киһи). ☉ Говорящий серьёзно, основательно, достойно
Бэрт саргылаах саҥалаах, Оп-топ кэпсээннээх, Олохтоох тыллаах-өстөөх Оҕо кэлбит ээ, бадаҕа. П. Ойуунускай
Оҕотоойоп …… олохтоох тыллаах-өстөөх, курбалдьыйбыт, хороҕор күтүөт уолу көрдө-көрөөт сөбүлээбитэ. Софр. Данилов
Үчүгэй, олохтоох тыллаах-өстөөх, лоп курдук дьаһаллаах, өйдөөх, үтүө тойон быһыылаах. Болот Боотур
◊ Былдьыры тыллаах көр былдьыры
Иитиэх уол, акаарытыҥы, былдьыры тыллаах. Н. Неустроев. Тыллаах чыычаах — ырыаһыт чыычаах: атыыра баһа, түөһэ хараҥа кыһыл, тыһыта кутуйах курдук бороҥ өҥнөөх. ☉ Чечевица обыкновенная (певчая птица)
Ырыа тыллаах чыычаахха ымсыырбыттыы, таптыыр ырыатын сыыйа тардар. Саха фольк. Миигин үөрдэрэ айылҕа Киэҥэ, көҥүлэ, сатата: Тыллаах чыычааҕа сарсыарда «Уһугун да!» диир саҥата. С. Данилов
Тыллаах чыычаах — чооруостуҥу чыычаах. АНК ТСТЗС