куропатка

куропатка; куруппааскы үөрэ стая куропаток.

n. partridge [<Russ. куропатка ]

аат., түөлбэ. Хабдьы. ☉ Куропатка белая
Бэрт былыр хабыйахаан, син атын көтөрдөр курдук, соҕуруу дойдуга баран кыстыыра эбитэ үһү. Саха ост. I
Арай манна мэлдьи аргыс буолан, кыракый талахтар төрдүлэригэр сарк гына түһээччи хабыйахаан баар. А. Сыромятникова
Хабдьы (хабыйахаан, үрүҥ курупааскы) мороду кус саҕа, үп-үрүҥ уонна хап-хара кутуруктаах. Н. Габышев
ср. эвенк. кавекан ‘куропатка’

аат. Кыһынын маҥхайар, сайынын кугас өҥнөнөр мас көтөрө. ☉ Куропатка белая
Аанчаны хабдьыга туһах иитэргэ кини үөрэппитэ. Болот Боотур
Ыарҕа быыһыттан хабдьылар көтөн тирилээн тахсаллар. И. Федосеев
Уотугар сыа быһан биэрдэ уонна хабдьытын хайыы-үйэ буһара охсубут эбит. А. Сыромятникова
◊ Таас хабдьыта көр таас I
Хара дьабадьылаах кыракый таас хабдьылара хайа сирэйин диэки көтөн тарыкынастылар. Болот Боотур. Талах (үөт) хабдьыта — талах, үөт маска түһэр хабдьы. ☉ Тальниковая, ивовая куропатка
Аттыбыттан үөт хабдьылара көтөн таҕыстылар. Кустук
Саха тылыгар хабдьы түөрт арааһа баар: хаакырыар, талах хабдьыта, үөт хабдьыта, һэлики. ХИА КОВО
ср. эвенк. кобев, нен. хонде,э ‘куропатка’

аат., түөлбэ. Курупааскы. ☉ Куропатка белая
Сиһи дабайааппытын кытта ыалыкы дьаабал, хаар анныгар утуйа сытан, соһуйан өрө көттө. И. Бочкарёв
Кэннибитинээҕи чагдаҕа хараҥа үөһүгэр ыалыкы өмүрэн эрэрдии бэбээрэн баран уурайда. «ХС»

аат.
1. Таас чыркымайа. ☉ Чирок-трескунок
Халаан уута халыйан Харгы буолбут сиригэр …… Хаккырыарбыт, чөркөйбүт Ханыылаһан эрэллэр. «ХС»
2. Хабдьы арааһа: түүтэ кыһын маҥан, сайын күрэҥ дьүһүннэнэр, атыыра (арыт кырдьаҕас тыһыта эмиэ) дьабадьытыгар харалаах, хабдьытааҕар арыый кыра көтөр. ☉ Куропатка тундряная. Эһэм хаккырыар бултаабыт

союз 1) разд. или; киир эбэтэр таҕыс входи или уходи; 2) разд.-перечисл. или; эбэтэр оскуолаҕа, эбэтэр дьиэҕэр хааллардаҕыҥ ты, вероятно, оставил (это) или в школе, или дома; эбэтэр үлэлээ, эбэтэр сынньан или работай, или отдыхай; 3) присоед. а также, и; бочугурас, хабдьы, куртуйах эбэтэр улар түбэһээччи обычно попадаются рябчик, куропатка, тетерев или глухарь; тоҕо саҥарбаккын, эбэтэр сөбүлэстиҥ дуу ? почему молчишь, или ты согласился?; 4) поясн. или, то есть; икки атах, эбэтэр киһи, сатаабатаҕа суох нет того, чего не умёл бы двуногий, то есть человек.

тыаһы үт. туохт. Биир кэм субуллук, ыраахха диэри дуораһыйан иһиллэр гына тыаһаа (хол., тоҥсоҕой, тыраахтар туһунан). ☉ Издавать непрерывный раскатистый звук, отбивать звонкую дробь (напр., о дятле, тракторе)
Чогдоон тыабыт толуу тиитин Тобуллаҕас көҥдөйүгэр Тоҥсоҕойбут тумсун уган, Дорҕооннук торулаата. Күннүк Уурастыырап
Бу мастарга кулун тутар ыйдааҕы дьыбардаах сарсыарда тоҥсоҕой түһэн, тумсун тыаһа торулуура. Н. Якутскай
Тыа баһа сатарыйан ыраах тыраахтар торулаабытыгар, Серёжа төттөрү хаампыта. Н. Лугинов
♦ <Торулуур> тоҥ нуучча көр тоҥ II
Бу дэриэбинэ дьоно үксүлэрэ нуучча хааннаахтар, торулуур тоҥ нуучча сылдьар диэх курдук көрүҥнээхтэр. Н. Якутскай
Оннук ээ, доҕоттоор, торулуур Тоҥ нуучча дойдута эрээри, Россия — бар дьону соргулуур Баараҕай ытыктан ытык сир. Н. Босиков
ср. хак. торлас ‘издавать шум (о птицах при полёте)’, алт. торло ‘рябчик, куропатка’

аат.
1. Дабыдалыгар уонна кутуругун кытыытынан эрэ үрүҥ куорсуннардаах, хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах, бөдөҥ мас көтөрө. ☉ Глухарь
Биирдэ эмэ хара улар тиит төбөтүгэр хатанан тугу эрэ тойоннообут курдук чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
Дьөгүөрдээн өлөрбүт уларын сайбаарыччы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуор ыгым улардар Куллугуруу охсоллор. С. Данилов
2. көсп. Өйүн тута илик мэник-тэник оҕо (үксүгэр аҕыс-уон саастаах оҕо туһунан). ☉ Неразумный, глупый ребёнок, ещё не вошедший в сознательный возраст (обычно от восьми до десяти лет), озорник
Суһуохпун чороччу эринэн, Мэнигилээн дьэргэстэнэн, Оонньоон хоройдонон, Уончабын туолан, Уларбар түһэн сырыттахпына. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уоннааҕар улар буолан барбыт. «ХС»
Онон бу сааһы оҕо улар буолар кэмэ дииллэрэ оруннаахха дылы. ЧКС АК
♦ Улар мэйии көр мэйии
[Өрүүнэ оҕонньорун:] Сараһын, сааһырдаҕыҥ аайы аар акаары, улар мэйии буолан иһэҕин. В. Ойуурускай. Улар мэник — мэниктэник, улдьаа (аҕыс-уон саастаах оҕону этэргэ). ☉ Бестолковый, озорной (обычно о ребёнке от восьми до десяти лет)
[Удаҕан — Кулун Куллустуурга:] Уруугун билбэт уһунуҥ тухары улар мэник, төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ III
Мас, туос ынахтардаах Мааны саас чаҕылынна, Ураҕас уһуу аттаах Улар мэник күнүм үүннэ. Н. Босиков
Улар мэник уолчаан сылдьаммыт ырбаахыбытын туу оҥостон балыктыыр үрэхпитин көрөммүн дууһалыын долгуйдум. «ХС»
◊ Аҥаалык (хара) улар көр аҥаалык
Арай улахан тиит үөһээ өттүн диэки биир аҥаалык хара улар аһыы олорор эбит. Саха фольк. Сүүнэ баҕайы аҥаалык улар саһыл хороонугар киирэн иһэн, баппакка иҥнэн хаалбыт. «ХС». Бэс улара — чакыр улар диэн курдук. Бэс улара Бүлүүгэ Чуона, Улахан уонна Аччыгый Ботуобуйа, Аппайа, Бүлүүчээн уонна Кэмпэндээйи өрүстэр тыаларыгар ордук тэнийбит. Охсор хара улар көр оҕус I. Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сиэнчэр улар — хараҥа сиэрэйдиҥи, күллүҥү өҥнөөх, хара-сиэрэй тумустаах улар (чакыр улар уонна хара улар булкааһа). ☉ Тёмно-серый или помесный глухарь (гибрид обыкновенного и каменного глухарей)
Сиэнчэр улары атыннык «ыллык тумус» диэн ааттыыллар. Тиит улара көр тиит. Аҕам тиит уларын бултаабыт. Улар (куртуйах) охсор көр оҕус I. Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Улар охсуута — улардар ууһаары ханыыларын булсар оонньуулара, кэмнэрэ. ☉ Глухариный ток, токование глухаря. Учуонайдар улар охсуутун күһүн эмиэ кэтээн көрбүттэр. Хара улар — көхсө, кутуругун үрдэ маҥаннаах, хара тумустаах кыра улар. ☉ Каменный глухарь
Ас баһаам этэ: мас көтөрө бочугураһыттан хара уларыгар тиийэ, куобах этэ, үөлбүт собо. Күннүк Уурастыырап
Ээ, хара улар илэ бэйэтинэн эбит! Амма Аччыгыйа. Чакыр улар — харатыҥы сиэрэй өҥнөөх, кынаттара кугастыҥы, түөһэ маҥан бээтинэлээх, хабарҕата, куолаҕа от күөҕэ толбонноох, үрүҥ тумустаах улар. ☉ Глухарь обыкновенный, пальник. Чакыр улар кытыан отонунан, уулаах, уҥуохтаах отоннорунан, бэс иннэтинэн, туорааҕынан аһылыктанар. Эрдэҕэс улар — улар тыһыта. ☉ Самка глухаря, глухарка
Кыһыллаай иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ, уһун токур кутуругун сиргэ соспут. Л. Попов
Биир киһи, сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. улар ‘куропатка; глухарь; тетерев; горная индейка’