туохт. Ааспакка-арахпакка туохха эмэ сөбүлэһиннэрэ сатаа, угуй, кучуй. ☉ Неотвязно, настойчиво зазывать, завлекать, склонять на свою сторону
Куккуйан илдьэ барда. ПЭК СЯЯ
Улуу ойуун Улуйа туойан куккуйбутун курдук. Куруҥ хара тыа Кумаланан тостуоҕунан силлиэ түстэ. П. Ойуунускай
ср. зап.-бур. худха ‘уговаривать, убеждать’, п.-монг. худху ‘мешать (жидкость)’

тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник, бүтэҥитик кур-кур тыаһаа (хол., ис тыаһыырын туһунан). ☉ Урчать, бурчать (в животе)
Арай иһэ курдьугунуур этэ, киэһэнэн сараччы үллэн барбыта. И. Гоголев
2. Айаҕы аспакка эрэ көҕүс иһигэр киҥинэйэн саҥар (куоска туһунан). ☉ Урчать, мурлыкать
Эриэн куоска …… икки ардыларыгар тахсан кыбыллан олорон, олоҥхолоон курдьугунаата. М. Доҕордуурап
Кугас куоска аккаастаан, Курдьугунаан кэбиспит. Т. Сметанин

дьүһ. туохт. Кэтит хаптаҕай сирэйгин малаччы тутун (кыылы, сүөһүнү эмиэ этэргэ). ☉ Выставлять широкое плоское лицо, морду (о человеке, животных, скоте). [Күөх Көппө:] Ээ, ньалайа сытыйаҥҥын, баҕар оонньоомо даҕаны… Суорун Омоллоон
Уулаах Уйбаан …… муоһа тутан иһэн, иттэни ньалайан, Кыра Хабырыыстан ыйытта. Эрилик Эристиин
Хонооһой быллаҕар сирэйэ ньалайан кэллэ уонна кэри-куру курдук туттан, үрүүмкэтин эргичиҥнэтэн көрө олордо. «ХС». Тэҥн. ньолой

сыһ.
1. Курдары тахсар, курдары өтөр, дьөлөр курдук; курдары. ☉ Насквозь (пробивать, проникать). Үрэх мууһун тааҥ уута сайа охсубут
△ эргэр. Тырыта, тырыта-хайыта (сыс, оҕус). ☉ В щепки, на мелкие части (изрубить, рассечь, разрубить). [Бухатыыр] Көхсүн куйахтара Көҥү сынньылынна, сарын куйахтара Сайа охсулунна, тобук куйахтара Тобулу кырбанна. П. Ядрихинскай
2. Киһи санаатын, баҕатын таба, сайаҕастык, сайдамнык (эт, саҥар). ☉ Доходчиво, доступно, искренне, душевно (говорить). Санаабын сайа эттиҥ

аат.
1. Бүтүнүнэн, сыалайынан ааҕыллар ханнык эмэ ахсаан сүүс гыммыт биирэ. ☉ Процент (сотая доля числа, принятого за целое). Сүүс бырыһыан, Тоҕус уон тоҕус бырыһыан
□ Сэбиэскэй Сойууска сүүс саастаахтар бырыһыаннара Кавказка уонна Саха сиригэр ордук үрдүгэ биллэр. И. Данилов
2. Харчыны иэс биэрбит киһи эбэтэр тэрилтэ иэстээхтэн ылар эбии төлөбүрэ. ☉ Процент (дополнительная плата, получаемая кредитором от должника)
Эрэ эристиин эмиэ Эрдэ эмэнсийдэ, Алдьархайдаах хабалаҕа баанна, Быстыбат бырыһыаҥҥа ылларда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уол тойон, оҕонньор оннугар Олорон, баһылык хаалбыта, Быстыбыт, дьадаҥы дьонугар Бырыһыан, дайыымка аахпыта. Күннүк Уурастыырап
Куртан кур иэскэ тимирэн бырыһыаҥҥа ылларбыт быстар дьадаҥы дьон тугу да биэрэллэрэ суоҕа, биир-икки ынахтарын аҕалан иэстэрин төлүүргэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова

I
дьүһ. туохт. Олус уһун уонна хатыҥыр буолан көһүн. ☉ Быть, казаться очень высоким и тонким
Курайбыт киһи. — Ойон турда, атырдьаҕын да ыһыктыбакка, алааһы быһа сүүрэн курайа турда. Н. Босиков
◊ Курай: курай иччилээх — хара, куһаҕан, кирдээх. ☉ Черный, плохой, нечистый
Хаардаах бугул саҕа Курай иччилээх, Куйаар тойуктаах. Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
II
аат., муус. Уһун көҥдөй от умнаһыттан оҥоһуллар башкирдар уонна татаардар музыкальнай инструменнара (флейта бииһэ). ☉ Курай — разновидность флейты у башкир и татар
Мин курайым, Курайым барахсан, Куоласкын сылыппыта норуот сүрэҕэ. Агидель к. Миэхэ башкирдар курай диэн үрэн оонньонуллар инструменнарын ыыппыттара. «ХС»

I
аат. Дьиэ таһын хомуллубатах бөҕө-сыыһа. ☉ Мусор, сор вокруг жилья
Дьиэ таһын курута. ПЭК СЯЯ
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ку- диэн саҕаланар олохторго сыстар: куру-кутаҕар. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся на ку-: куру-кутаҕар ‘пузатый-препузатый’
Куру-кутаҕар сыһыы баһын быһан, ньим курдук түҥ ойуурга киирэн хааллыбыт. С. Федотов
Ийэлэрин бааһа оһон эрэр буолан баран, билигин да сэниэтэ суох, сирэйэ кумааҕы курдук куру-кубаҕайа ааһан быстыбат. Айталын
III
куру-дьири (дьиби, кэри, сири) — санаарҕаабыт, курутуйбут курдук. ☉ Грустно, печально
Дьиэ иһин эргиччи көрдөххө, туох да сэргэх сэпсэбиргэл көстүбэт куру-кэри курдук. А. Софронов
[Сөдүөччүйэ:] Хайа, Баһылаай, тоҕо куру-дьири буоллуҥ? [Манчаары:] Бэйэм... В. Протодьяконов
Курулас ардах куттаҕына, Куру-сири бэйэбит, Күн күлүмнүү тыктаҕына, Күлэнүөрэн кэлэбит. С. Тимофеев
Халдьаайы саҕатыгар самналлыбыт туруорбах балаҕан куру-дьири туттан турара. «ХС»

I
1. аат.
1. Ыҥыырга холуну ыга тардар хаптаҕай кур курдук оҥоһуулаах тирии быа. ☉ Плоский кожаный ремень для подтягивания подпруги седла
Атын холунун бирээскэтигэр дьиримин уган баран, сыыйа ыга тарта. [Ата] үс үөстээх хобо-дьибэ холуннаах, хоп-дьип дьиримнээх. ПЭК ОНЛЯ I
[Кинилэр] соноҕосторун бииргэ баайбыттара, үрдүлэригэр от ботону ууран баран, хаптаһын адарайга бааллыбыт холунунан - дьириминэн истэрин ыбылы таттараллара. И. Федосеев
2. Бирээскэлээх тирии кур. ☉ Кожаный ремень с пряжкой
[Абааһы киһи] өттүгүн хап-куп охсумахтаата, дьиримин төлө тардынан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
2. даҕ. суолт. Бирээскэлээх, тирииттэн тэлэн оҥоһуллубут. ☉ С пряжкой, вырезанный из кожи (о ремне)
Кини иһин туһунан илдьирийбит эргэ ырбаахытын, быһахтары, хататтары, холго иилинэр хараҕалары намылҕалаах дьирим курунан ыга тардыммыт. Эрилик Эристиин
Булуука [киһи аата] сарыы сонун тас өттүнэн курдаммыт дьирим курун чиҥэтэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
Бөлүүн эмиэ баттатан уһугуннум, эмиэ көлөһүнүм уутугар уһуннум. Мөхсөн көрбүтүм - дьирим быалар Дириҥник хатаммыттар хабарҕабар. С. Тарасов
п.-монг. дьарим
II
1. аат.
1. Салгын түргэнник элэҥнээн көстүүтэ; дьэргэлгэн. ☉ Быстрое движение, дрожание воздуха; мираж, марево
Дьиҥнээҕэ чуолкай биир: дьэргэлгэн Дьиримэ - тас көстүү сүтүөҕэ. Арай дьэ эрэли этэр эн Биир көрүүҥ сүрэххэ сөҥүөҕэ. Р. Баҕатаайыскай
2. Туох эмэ чаҕылхай (күн уота, кыым, сулус о. д. а.) эккирээн эрэр көстүүтэ. ☉ Яркий блеск, мерцание чего-л. (солнечных лучей, звезд и т. п.)
Хаар үрдүн толбоно, Халлаан сулуһун дьиримэ - Таптыыр кыыс хараҕа! Н. Якутскай
Дьэргэл сулус мичилинэн Дьэрэлийэр халлааммар Ааһар аргыс дьириминэн Арыт түүммүт күлэн ылар. М. Ефимов
Көлүкэ, көлүкэ - Күлүмнэс мөһүүрэ. Көрүөхтэн да кэрэ Көй үгүс дьиримэ. В. Гольдеров
2. даҕ. суолт. Күлүмнэс, дьирибинэс, дьэргэлдьигэс (күн уотун чаҕылын, кыым, сулус о. д. а. тустарынан). ☉ Сияющий, мерцающий, сверкающий, искрящийся (о солнечных лучах, звездах, искрах)
Түүҥҥү барык быыһынан Элбэх уоттар көстөллөр, Кыынньар дьирим кыымынан Көөнньөн үөһэ көтөллөр. Күннүк Уурастыырап
Саҥа дьылбыт ата - тымныы, Тэлгэһэҕэ аҕылыыр, Хамсыыр дьирим элбэх уоппут Харыйаҕа тырымныыр. Т. Сметанин
Күммүт тахсар уонна дьирим Долгуннарга түһэн оонньуур. Кыһыл көмүс дьарҕаа илим Толбонноро суһумнуур. В. Миронов

I
аат. Үүтүнэн иитээччилэр уонна дьахтар саҥа төрөөбүт оҕолорун эмтэрэллэригэр эмиийдэригэр үөскүүр маҥан өҥнөөх убаҕас. ☉ Белая жидкость, выделяемая грудными железами женщин и самок млекопитающих для вскармливания младенца, детёныша, молоко
Тыый, доҕоор, аччыктыахпыт диэтэҕиҥ дуу? Ол аҥаардас ынах үүтүнэн эрэ олоруохпут дуо? Күндэ
Сытынан дыргыйар Сылаас үүт барахсан, сыыйылла тыгыалыы, Күүгэнэ күрүлээн, Күүгүнүүр тыаһыттан Күндүнү булбаппын. Күннүк Уурастыырап
Ол тоҕо ити эрэйдээҕи өлөрдөҥүй? Улаатан төрөөтөҕүнэ үүтүн иһиэҥ буоллаҕа дии. Н. Түгүнүүрэп
♦ Үүт тураан — туох да кыһалҕата суох, олус чуумпу (олох). ☉ соотв. тишь да гладь
Үүт тураан үчүгэйдик олордулар. ПЭК СЯЯ
Үүт тураан олохтоох ыал. НАГ ЯРФС II
Үүт тураан олохторун аймаатылар. «ХС». Үүт турааннык — туох да кыһалҕаны билбэккэ, аймалҕана суох чуумпутук (олор). ☉ Совершенно спокойно, тихо, мирно (жить)
Үчүгэйэ диэн биллэн турдаҕа дии — ойоҕун, оҕолорун кытта дьиэтигэр-уотугар этэҥҥэ, үүт турааннык олоруута. Күннүк Уурастыырап
Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. [Алааппыйа:] Тукаам, тоҕо үүтүн тохпут оҕо курдук буоллуҥ? А. Софронов
Оҕонньор эмискэ, үүтүн тохпут оҕо курдук, куру-кэри туттан, кутаа аттыгар кэлэн хоҥкуллан турда. Софр. Данилов. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр — элбэх үүттээх, төрүөхтээх (ынаҕы этэргэ тут-лар). ☉ Молочная и плодовитая (о корове)
Хараххар үүт ыгыахтара (эн хараххар ким да үүт ыгыа) суоҕа көр харах. Кинээс Дьаакып биһикки харахпытыгар ким да үүт ыгыа суоҕа. А. Софронов
Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Суорун Омоллоон
Кийиит оҕобут диэн хараххар үүт ыгыахтара суоҕа. М. Доҕордуурап
◊ Үүт анна — үрдэ (сүөгэйэ) холбуллубут эбэтэр сэппэрээтэрдэммит үүт. ☉ Молоко после снятия сверху сливок или удаления из него жиров сепаратором, обрат
Оҕустар туруктара үчүгэй. Нуормалаах аһылыктарын таһынан гидропоннай үүнээйини сиэтэллэр. Үүт аннын иһэрдэллэр. «Кыым». Үүт көлүйэ фольк. — олоҥхоҕо айыы аймахтара, үрдүк айыылар сөтүөлүүр үүт күөллэрэ. ☉ В олонхо: молочное озеро, в котором купаются высшие божества
«Биһиги сөтүөлүүр үүт көлүйэбитигэр сөтүөлээн, суунан, салгылаан кэл», — диир эмээхсин. Саха фольк. [Хотун] Хонуу биитин курдук хонолдьуйан-хотолдьуйан, Үрүмэтийэн көрбөт Үүт көлүйэтигэр киирэн, Умсаах кус курдук Умсан таһыгыраата. П. Ойуунускай
Үүт кэрэ көр кэрэ. Быгык Хантаха ыһыахха үүт кэрэ аты миинэн кэлбит. Саха сэһ. I
Өйдүүр инигин, Онно үүт кэрэ атыгар бүк түһэн, Дьэбдьиэйэ көтүтэн кэлбитин. Н. Босиков. Сахалар түҥ былыр үрүҥ күҥҥэ тэҥнээх Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо анаан үүт кэрэ маҥан аты уматаллара үһү. КДЬА. Үүт умуһаҕа — ыаммытынан үүтү сойута (үрүт туруора) уурар оҥкучах. ☉ Погреб для хранения молочных продуктов
Оҕонньор үүт умуһаҕа хастар, хатыҥынан хаһыы мааччах оҥостор, биирдии буут истээх үс улахан туос ыаҕаһы тиктэрэр. Н. Неустроев
Остуоруйаҕа ойуулуулларын курдук, бур-бур буруолаах буор балаҕан ытыс саҕа тиэргэнигэр Тыаһыт ийэтэ, Маайа, үүт омуһаҕын таһыгар чабычахтаах үүтүн холбуйа турара. Л. Попов
Үүт сыата көр сыа. «Бэйикэй, күннээн эриҥ, үүккүт сыатын бырыһыана намыһах буоллаҕына, тугу хоргутуоххутуй, биллэртиэм», — диирэ Гера. П. Аввакумов
Үүт сыата — бородууксуйа табаарынай сыаннаһын сүрүн көрдөбүлэ. «Кыым»
Кини ынаҕы ыырыгар бастаан икки илин эмиийин, онтон икки кэлин эмиийин тардыалыыр. Маннык ньыма үүт сыатын үрдэтэрин наука быһааран турар. ҮБНьТ. Үүт- тээх от — үүт курдук үрүҥ өҥнөөх дьааттаах симэһиннээх от үүнээйи. ☉ Молочай двуцветный. Чуолаан ыллахха, үүттээх от иирии, арамачыыс, илиистик курдук ыарыылары, ону тэҥэ тирии үөнүн, ыарыылаах чэри уонна араас мэҥи эмтииргэ туттуллар. МАА ССКОЭ. Үүтүнэн иитээччилэр зоол. — оҕолорун эмиийдэрин үүтүнэн аһатан, улаатыннарар харамайдар. ☉ Животные, вскармливающие детёнышей своим молоком, млекопитающие
Үүтүнэн иитээччилэр тоноҕостоохтор кылаастарын ордук уустук оҥоһуулаахтара. ШВФ З
Хайа баҕарар үүтүнэн иитээччилэр сүрэхтэрэ түөрт хаамыралаах: икки ытарҕалаах, икки кутуйалаах. ББЕ З
Үүтүнэн иитээччилэр бөҕө уонна имиллэҕэс тириилээх буолаллар. «ББ». Үүт үрдэ — ыаммытынан үүт умуһахха хонон тымныйдаҕына, үрдүгэр мунньуллар сүөгэйэ. ☉ Сливки на цельном молоке, охлаждённом в прохладном месте (напр., в погребе)
Үүт үрдүн холбуйан сарсыарда аайы ийэлэрэ күөрчэх ытыйара. У. Нуолур
Көрүүй, ийээ, билигин даҕаны Кыынньар кымыһын уохтааҕын сөхтүм, Үрүҥ илгэни түстээри аны Үүтүҥ үрүтэ элбэҕин көрдүм. И. Егоров
др.-тюрк., тюрк. сүт
II
аат. Тугу эмэ курдаттыы тахсар эбэтэр анаан хаһан оҥоһуллубут хайаҕас, дьөлөҕөс. ☉ Дыра, проём или специально сделанное в чём-л. отверстие. Куонньай үүтэ
□ Даарыйа эмээхсин Микиитэлиин кыттыгас халандаар хаптаһыннаахтар
Хаптаһыннарын ортотунан сэттэ төгүрүк үүт кэккэлэспит: ол нэдиэлэ хонуктара. Амма Аччыгыйа
Кынчаайап сиэрдийэни суллуу суора-суора, Остуолба үүтүгэр симэр. С. Васильев
♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла көр баҕана
Барар сиргит баҕана үүтэ буолан бараннын, кэлэр суолгут кэлии үүтэ буолан бүөлэннин. Н. Якутскай
Барар сирэ баҕана үүтэ буолан, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолан санаа бөҕөҕө түһэн олордоҕуна. аны ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
Үүттээх өттүктээх, аһаҕас сарыннаах киһи көр аһаҕас. Үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ). Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Үүт харахха — оруобуна, сөрү-сөпкө. ☉ соотв. не в бровь, а в глаз
Оҕонньор барахсан бу тойооску маннык буолуоҕун үүт харахха да этээхтээбит эбит. И. Федосеев
[Дьэргэ] «Оо, кырдьык, соҕотохто холорук туран, хаары өрө ытыйан эрдэҕинэ, ууга эрэ баар буолан хаалбыппыт», — диэбитин итэҕэйэннэр, ойуун үүт харахха көрбүтүн сөхтүлэр. «ХС»
Тэҥн. уот харахха. <Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна. Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
«Чэ, ээх, аргыый бэлэстэт!» — Ира кыһыытыттан хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. А. Фёдоров
◊ Үүт бүтэй көр бүтэй II
Ити кэннэ бу турар оҕо киһи аата-суола кимий диэтэххинэ, Үс үүт бүтэй үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолан диэн ааттаах киһи буолар. Ньургун Боотур
Бэйэтин кыанар киһи этэ. Үс үүт бүтэйи оонньуу-күлэ тайаммакка эрэ ыстанан дэгэс гынара. «ББ»
Үүт им көр им II. Алта хаардаах маҥан ат, уҥа кулгааҕар үүт имнээх. «ХС»
Үүт күрүө көр күрүө. Үүт күрүө ааныгар бороҥ ырбаахылаах, эмиэ оннук өҥнөөх хортууһу иҥнэри тардыммыт киһи кэлэн тохтоото. А. Сыромятникова
др.-тюрк., тюрк. үт, үд