ык диэнтэн хай
аата. Эн ыгыыгынан кэпсэтэн көрбүтүм да, истибэт. Айысхаана
— Курыканнар Саха сиригэр кэлиилэрин биричиинэтэ туох буолуон сөбүй? — Кэлиилэрин биричиинэтэ монгуоллар ыгыылара буолуон сөптөөх. Б. Павлов
Комбинация матыыба — үрүҥ бөгүүрэлэр ыгыыларыгар хаайтаран турар хара хоруол кутталлаах балаһыанньата. ПВН СБК

көр кыргыс III
Бу кыргыыстар манна бастаан кэлбиттэрин, саха төрдө-ууһа буолбуттарын туһунан суруйуулар син туох эмэ оруннаах курдуктар. БИГ ӨҮөС
Былыргы курыканнар уонна кыргыыстар, бэрт уһуннук ыаллыы олорбут буоланнар, маарыннаһар олохтоох-дьаһахтаах эбиттэр. БИГ ӨҮөС
Онно Енисей өрүс баһыгар үөскээбит кыргыыстар [хакаастар] хорсун удьуордара көһөн кэлбит быһыылаахтар. БИГ ӨҮөС

даҕ. Балталыырга, эллииргэ бэринимтиэ, сымнаҕас. ☉ Хорошо поддающийся ковке, ковкий
Курыканнар уһаарбыт болгуолара 99,43 бырыһыан ыраас тимирдээх, онон тапталлымтыа уонна бөҕө буолар эбит. ЕВФ УуДК
Кыһыл көмүһү алтаны кытта холбоон ууллараллара, оччоҕо ордук тапталлымтыа, бөҕө, кутарга, ойуу түһэрэргэ үчүгэй буолара. МАП ЧУу

аат.
1. Сүөһү иитиитинэн анаан дьарыктанааччы. ☉ Скотовод
Тааска курыканнар ойууларын кэнниттэн саҥа ойуулар оҥоһуллубуттара, онуоха көһө сылдьар сүөсүһүттэр олохторо уруһуйдаммыт. «ХС»
2. Сүөһүнү көрөр-истэр киһи (ыанньыксыт, бостуук, ньирэй көрөөччү). ☉ Человек, ухаживающий за скотом (напр., скотник, доярка, пастух, телятница)
Бэрэссэдээтэл ыраах барбыт сүөсүһүттэрин ас-таҥас өттүнэн ким хайа иннинэ хааччыйыах буолбут тылын эмиэ умнубатаҕа. Н. Заболоцкай
Мин оҕо эрдэхпиттэн сүөсүһүт үлэтин чэпчэтэр ханнык эмэ суолу булбут-тобулбут киһи диэн баҕа санаалааҕым. Г. Угаров
Тыа сирин уһук учаастактарыгар сүөсүһүттэр кыстыыр уонна сайылыыр сирдэригэр, кинилэр сынньалаҥнарын тэрийии билигин даҕаны ситэтэ суох. АҮ

1. даҕ. Хара маҥнайгыттан, төрдүттэн баар, төрүт. ☉ Изначальный, коренной
   Буулабы, төрүкү кулаагы, Мунньахха куолаһын быспыппыт. Р. Баҕатаайыскай
   Тоҥустар саамай былыргы, төрүкү олохторо соҕурууилин ыраах дойдуларга эбитэ үһү. ЛНКИСО-1938. [Курыканнар биир хайа эрэ салаалара] бэйэлэрэ аҕыйах ахсааннаах буоланнар, төрүкү олохтоохтору кытары булкуһан, устунан симэлийэн хаалбыттар. БИГ ӨҮөС
2. сыһ. суолт. Урут-уруккуттан, хара маҥнайгыттан; олох, букатын. ☉ С самого начала, изначально; совсем, совершенно
   Ылалларыгар аллаахтар эрээри, төннөрөр диэни төрүкү билбэттэр. У. Ойуур
   Аҕабыт төрүкү аҕыйах саҥалаах киһи, өрүү ыарытыйар буолан, ууну омурдан сылдьар курдуга. Н. Борисов

туохт.
1. Кими, тугу эмэ кытта холбуу, биир буол, туохха эмэ кыттыс, кыттыгастаах буол. ☉ Присоединяться, примыкать к кому-чему-л., приобщаться к чему-л., становиться участником чего-л.
Туох сойууһугар, саагыбарыгар холбостум дуу? Суорун Омоллоон
Василий, уон алталаах-сэттэлээх уол, кыһыл бартыһааннарга холбоһон, сэриилэһэ барбыта. Амма Аччыгыйа. Өлүөнэ өрүһүнэн татаар омук киһитэ Эллэй Боотур диэн кэлэн Омоҕойго холбоһон баран, ыал буолар. БСИ ЛНКИСО-1994
Сотору кинилэр кэпсэтиилэригэр Ньукулааскы холбоспута. «ХС»
2. Кими, тугу эмэ кытта түмсэн биир бөлөх, холбоһук буол. ☉ Соединяться, образуя единое целое, объединяться (напр., в группы, сообщества)
Үһүө буолан холбоһон охсо сылдьар эдэр отчуттарга мин кэлэбин. Н. Заболоцкай
Сураһан билбитэ, куорат икки оройуона холбоһон, дьиэҕэ уочарат эмиэ үллэн тахсыбыт үһү. И. Семёнов
Үс курыканнар холбоһон, ил тэрийбиттэрэ. МАП ЧУу
3. Кэргэннии буол. ☉ Вступать в брак, жениться
Проня биһикки таптаһарбытын үгүс дьон холбоспуппут кэннэ истэн соһуйбуттара. Софр. Данилов
Былыр икки огдообо холбоһон олорбуттара үһү. Т. Сметанин
[Ааныка:] Хаһан мин оҕом, аналлааҕын кытта холбоһон, ити курдук үөрэ-көтө сылдьар. С. Ефремов
4. истор. Холкуостаах буолан, бөдөҥ хаһаайыстыбаҕа киир. ☉ Присоединяться как член, входить в коллективное хозяйство
Ыал барыта урут холкуос эрдэҕинэ бөһүөлэккэ холбоһон, билигин сопхуос буолан олоробут. Н. Якутскай
Билигин холкуоспутугар сүүстэн тахса ыал холбосто. Күндэ
Уолбун, эмээхсиммин илдьэ Уопсайга, артыалга холбоһуом. С. Васильев

аат.
1. Эргэрэн илдьирийбит туох эмэ таҥас. ☉ Ветхая, поношенная одежда, отрепье, обноски
Сонум элээмэтин кэтэн, тирбэҕэ курбунан бүүрэ тардынан кэбистим. Амма Аччыгыйа
Сүр тиэтэллик куобах суорҕан элээмэтинэн бүрүнэ тардынна. И. Гоголев
Кыысчаан этэрбэһин элээмэтин устан хадьыктаспыта. И. Федосеев
2. Улаханнык алдьаммыт эбэтэр эргэрбит, туһата кыччаабыт мал-сал; эргэ тутуу. ☉ Отслужившая свой срок старая вещь; обветшалое строение
[Кини] Били далаһа элээмэтигэр ыстанан тиийдэ. Суорун Омоллоон
Тымныы, куһаҕан дьиэ элээмэтигэр үһүө буолан олорбуттара. Н. Босиков
Дириэктэрим, эргэ баҕайы тыы элээмэтэ кытыыга тардыллан турарыгар олороот, күөл ортотун диэки эрдиммитинэн барар. П. Чуукаар
△ Ордон хаалбыт туох эмэ тобоҕо, тырыттыбыт лоскуйдара, алдьаммыт кээрэтэ. ☉ То, что осталось от прежде существовавшего, истёртый остаток, обломок, огрызок чего-л.
Саха хотуурун элээмэтин түҥ былыргы төрүттэрбит курыканнар олохторуттан археологтар булбуттарыттан сыаллаатахха, бу сэп өрдөөҕүттэн соторутааҥҥа диэри туттуллубут эбит. ПАЕ ОСС
Хаһан эрэ сабараанньа элээмэлээҕэ ыһыллыбыт, ордубут хаптаһыннарыгар муох үүммүтэ хараҥаҕа барбах көҕөрүмтүйэр. «ХС»
Ол кэриэтин били куһаҕан да тииспит элээмэтэ сылдьыбыта буоллар уонунан ордук буолуох эбит. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Бары өттүнэн мөлтөх, үчүгэйдэр ахсааннарыгар киирбэт ким, туох эмэ. ☉ Кто-л., утративший былую силу, сноровку, навыки
Чооруоһап суоппар дуома, Чочобуутап тырахтарыыс элээмэтэ, Чуркуоба ханнык эмэ хассыыр, Чуппуруоба сүөсүһүттээн сүөдэҥниир. Р. Баҕатаайыскай
Эмэҕирбэт тирэҕим, Эмээхсиним элээмэтэ, Алаадьылаан лаһыгырат, Арыгыта аҕала тарт, Сүүрэн-көтөн лаглаһый. С. Тимофеев
Оттон биһиги, ханныгын да иһин, дьон элээмэлэрэ буоллахпыт дии. Туох эмэ өлбөт-сүппэт сүбэбитин булуохтаахпыт эбээт. Р. Кулаковскай
♦ Эр киһи элээмэтэ кэпс. — мөлтөөбүт, кырдьыбыт, күүһүн-уоҕун сүтэрбит эбэтэр ситэ илик эр киһи дуома. ☉ Постаревший, немощный (старикан) или ещё не достигший зрелости (мальчуган), горе-мужчина, одна видимость
Оҕонньор, эр киһи элээмэтэ, утуйар таҥаһын салааскаҕа соспут. И. Гоголев
Туох эмэ кыра үлэтэ ыйан биэрээр — ааны, түннүгү, баҕар хотоҥҥун. Эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. Н. Габышев
«Эр киһи элээмэтэҕин, Исай Ильичкэ иккиэммит аатыттан аҕаҥ туһугар махтан», — диэтэ ийэм киэһэ. «ХС»
ср. тат. алама ‘старый; старьё’