сущ
куугунас, дүүгүнэс тыас

ыһыыр диэнтэн төхт. көрүҥ. Силлиэ күүһүрдэр күүһүрэн истэ, тыаһа куугунас, арыт ыһыырталаан ылар

үтүрүй диэнтэн холб. туһ. Киһи элбэх буолан, үтүрүйсэллэр, тиэрэ-маары соруйсаллар, муҥханы тардыалаһаллар. Н. Габышев
Муус муустуун аалсыһар, үтүрүйсэр тыаһа биир кэм куп-куугунас, хап-харылас. И. Сосин

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, куу- диэн саҕаланар олохторго сыстар: куп-кубаҕай, куп-куугунас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, примыкающая к словам, начинающимся на ку-, куу-: куп-кубаҕай ‘бледный-пребледный’, куп-куугунас ‘очень протяжный и гулкий (о звуке)’. Куп-кугас. Куп-куйбаҥнас. Куп-курдьугунас. Куп-курулас. Куп-куһурҕас

аат. Ньирилээн иһиллэр бүтэҥи тыас. ☉ Гудящий, грохочущий звук
Ыраах — куорат киэһээҥҥи тыына: массыыналар бүтэҥи ньирилгэннэрэ, омооно суох муусука. Н. Габышев. Бу көтөр аал куугунас ньирилгэнин, Бу көстөр күөх далайы Кыраҕы хараххынан, чуор кулгааххынан Көрөн-истэн тур. И. Алексеев

тыаһы үт. туохт. Дэбилитэ баран улаханнык тыаһаа. ☉ Издавать громкие раскатистые звуки, грохотать
Дьаҕырҕаннык дьабарыттар тыаска [өстөөх сөмөлүөттэрин утары кыргыһыыга] үөрэммит кулгааҕыҥ иһэ куп-куугунас, эргиччи күүгэн уостан эрэрин курдук сып-сыыгынас. Амма Аччыгыйа
Ыраах, халлаан түгэҕэр, Этиҥ дьабарыттар. Эллэй
Тула хара төлөн остуолбалар өрө уһууран тахсалларын кытта сир-халлаан дьабарыттар тыастара буолла. «ХС»

туохт. Эрчимир, күүһүр, кимиилэн. ☉ Усиливаться, стать энергичным, наступательным, возбужденным
Никитин куолаһа кимиэллэнэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Быыкайкаан төгүрүк иһитин тыаһа кимиэллэнэн, сири түгэҕинэн ньиргийбитэ. Далан
Күһүҥҥү чысхаан өссө кимиэллэммит, тыа баһа куугунас. Болот Боотур. Дьон барыта сирэйэ-хараҕа турбут, саҥалара кимиэллэммит. А. Федоров

I
суугунаа 2 диэнтэн холб. туһ. Сүөдэрдээх …… хаҥас диэки көһөн суугунастылар. Амма Аччыгыйа
Дьон, соһуйан ах бара түһээт, күлсэн суугунастылар. Софр. Данилов
Ыалдьыттар суугунаһан, биир-биир сааһылаһан, күлэ-сала остуолга олордулар. В. Протодьяконов
II
даҕ. Хоһооно суох, биир күдьүс; кыратык аалсар курдук (тыас туһунан). ☉ Глухой, однообразный; шелестящий (о звуке)
Киирии-тахсыы суугунас, Күүгээн, саҥа куугунас. С. Руфов
Кыыс саһархай суугунас дьууппалаах, халлаан күөх сонноох. Н. Габышев
Күөл арҕаа хара сыырын анныгар суугунас тыастаах, хойуу бөлөх хомустар лөглөһөн олороллор. ГНА ТС

I
быыгынаа диэнтэн холб. туһ. Бадараан буолбут суолу дэлби ньыҕайан, хаспах оҥортоон тыраахтардар, массыыналар быыгынаһаллара, сыыгынаһаллара. Далан
Ахтыбыт санааҕа сулустарым атын үлүгэр сонун уоттарынан быыгынаспыт, сабыс-саҥа дуйданан, өҥнөнөн тахсан турар курдук буолаллар. Н. Заболоцкай
Халлааҥҥа быыгынаспыт үөр сулустар урукку турар сирдэриттэн улам халбарыйан биэрэн истилэр. В. Яковлев
II
даҕ. Биир күдьүс оргууй дыыгыныыр тыастаах. ☉ Ровно и тихо гудящий
Куйаас күммүт сырылас, Кумаар-бырдах быыгынас Үлэ-хамнас үлүмнэс, Үгүс хотуур күлүмнэс. Күннүк Уурастыырап
Кулгааҕын тыаһа Куугунас буолла, Быыра ох курдук Быыгынас буолла. П. Ойуунускай
Бырдах быыгынас, Күүгэс күүгүнэс, Сахсырҕалар Сааҕынаһаллар. Ф. Софронов

сыһ.
1. Тыйыстык, кытаанахтык (тутун, көр). ☉ Серьезно, сурово, грозно (выглядеть, держаться, вести себя)
Арыйаан хап-хара көстүүмнээх, маҥан нейлон ырбаахылаах уонна дьиппиэрдик тутта сылдьар буолан, улахан приемҥа ыалдьытынан ыҥырыллыбыт эппиэттээх үлэһиккэ маарынныыра. Л. Попов
Дьиккэрдэри, Сидьиҥнэри саа луоһунан Дөйүтэлээн биэрбит киһи! Хабырынар абаран, Дьиппиэрдик дьэбин уоһан. И. Гоголев
[Прокопий] аҕата кыыһыран, хааһын түрдэһиннэрэн, хараҕын чыпчылыйбакка дьиппиэрдик көрөрө. В. Протодьяконов
2. Ыардык, саба баттыах айылаахтык, кутталлаахтык (айылҕа көстүүтүн туһунан). ☉ Грозно, свирепо, угрожающе, устрашающе (как бы стремясь подавить массой - о тучах, волнах)
Оо, …… тыйыс айылҕа, тугу биттэнэн, дьиппиэрдик, сөҥнүк суугунуугун? И. Гоголев
Тыал куп-куугунас, долгуннар дьиппиэрдик курулаһа усталлар. Н. Габышев