уһуур диэнтэн дьаһ
туһ. Хабыычча бүлүмүөтүнэн тибиирдэр, доҕотторо эмиэ уотунан уһуурдаллар. В. Протодьяконов
Уордаахап бу дьон иһэр сурахтарын истээт, бэйэтин катерынан саамай уһук учаастакка уһуурдан хаалбыта. «ХС»
Мэҥэ халлаан оройунан араас сэнэрээттэр куһуурдулар, уһуурдулар. «Чолбон»

сыһ. Олус түргэнник, сымсатык. ☉ Ловко, проворно, юрко
[Уол] кыһыл таҥас сыыһынан эриллибит биир тимир күрүчүөктээх, кылгас талах уктаах муокас кыра күөгүтүн хапсаҕайдык өрө куһуурдан, ырбыы уутугар түһэрдэ. Н. Габышев
Барааччылар ботуоҥкаларын көхсүлэригэр сүкпүттэрэ, ыҥыыр аттарыгар сып-сап хапсаҕайдык олоро түспүттэрэ. В. Протодьяконов
[Михаил Михайлович Стрекаловскай] хапсаҕайдык, бэргэнник ытарынан үгүстэри салыннарара. Д. Кустуров

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ улаханнык тыһырҕаан, утум-ситим тостор, быһа барар тыаһын таһаар. ☉ Подражать громкому треску, потрескиванию, шуму (напр., от ломающихся сухих сучьев)
Илийбит мас сыыгынаан-сааҕынаан, балай да тыс-тас тыаһаан баран, сыыйа тигинэччи умайбыта. П. Аввакумов
Таба сэгээнин тыаһа хараҥаҕа «тыс-тас, тыс-тас» гынан сүтэн хаалла. Т. Сметанин
Ойуурга мас тостон тыс-тас гынара, мас хайа хаппытын тыал куһуурдара эрэ иһиллэр. Н. Түгүнүүрэп

даҕ.
1. Кылбаччы сытыыламмыт, сытыы биилээх. ☉ Точеный, наточенный, острый
Арҕаа халлаан дьайыҥа Аалыылаах батыйа кылаанын курдук Кыҥкыныы кылыһыйа кыыста. Саха фольк. Таптыыбын: аалыылаах эрбиибит тииһинии Арыаллаан көстөөхтүүр арҕааҥҥы тыаларгын! С. Васильев
[Мин дьоннорум] охторо буоллар оҥоһуулаах, Саадахтара аһаҕас, Саабылалара аалыылаах. ИСТКТ
2. Игиинэн аалбыт курдук килбэчигэс (үксүгэр тимир өҥүн туһунан). ☉ Блестящий, сверкающий (обычно о блеске металла)
Уһун дьиэ Аанын арыйа тарпыппар, Аалыылаах тимир иэччэх Аҥаатта түстэ. С. Васильев
Эрдэ да, сорох дьиэлэртэн хайыы-үйэ хойуу буруолар көмүс аалыылаах мэндэгэ халлааҥҥа хороһо унаарыспыттар. Н. Габышев
Ойоору оҥостуммут омунугар — Куоһуулаах Кулугуруур хоолдьуга куһуурда, Аалыылаах Алтан таһаа арҕаһа айаарда [сөмөлүөт]. С. Васильев
♦ Сүрэх-быар аалыылаах — киһини куруук эрэйдиир, ааспат-арахпат ыар санаалаах, мунчаарыылаах. ☉ Имеющий тяжелые думы, причиняющие постоянные страдания (горе, печаль, угнетенное состояние, угрызения совести и т. п.)
Баҕар, кини дьиэтигэр-уотугар үгүс сүрэх-быар аалыылаах, мунчаарыылаах буолуоҕа. Суорун Омоллоон

аат.
1. Көтөр кынатын икки бастакы (бүлгүнүттэн) сүһүөҕэ. ☉ Верхняя часть крыла птицы
Чаҥыргыыр хотойугум сындалытан Таллан дабыдалларын намылыппыт. С. Тарасов
Дабыдалларын хамсатан, Дайа сатаахтыыр ол муҥнаах [чыычаах оҕото]. Ф. Софронов
Хотоҕой тыаһа куһуурда, дабыдал тыаһа сатараата. П. Ядрихинскай
2. кэпс. Киһи окумала. ☉ Предплечье
Сабардам оҕонньор ойон тиийэн Сомоҕоллойу дабыдалыттан харбаата. Болот Боотур
Харачаев [Остроев тойону] далайа дайбаан эрэр дабыдалыттан ылан умса садьыйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. эргэр. Ойуун таҥнар таҥаһын сиэҕэр тигиллибит устатынан хайаҕастаах уһун тимир ылтаһын. ☉ Длинные полоски листового железа с продольной прорезью на рукавах шаманского костюма.
◊ Дабыдал от түөлбэ. - дулҕалаах сииктээх сиргэ үүнэр сыыс от, сөкү. ☉ Грубая сорная трава, растущая на влажной кочковатой местности. Күөх дабыдал аста - кыната куорсуннанан, сатаан көтөр буолла (көтөр оҕотун туһунан). ☉ Опериться, покрыться оперением (о птенцах)
Кус оҕото Күөх дабыдал аста, Көтө охтор буолла, Кини улаатта. Н. Босиков. Халба дабыдала - өлөҥнөөх сиргэ үүнэр ходуһа ото. ☉ Трава, растущая на покосном угодье
Арҕаа эбэҕэ ол дьыл халба дабыдала ат ойоҕоһун куотар буола өрө аспыта. «ХС»

I
туохт. Туохтан эмэ тардылыктан, хойутаа, бытаар. ☉ Задерживаться, медлить
Мүлгүн Бөҕө утуох киһи буолбатах, дьэ, сааллан-санньылыйан, иһиирдэн-куһуурдан аҕай истэ эбээт! ПЭК ОНЛЯ III
Ити кэнниттэн утаабакка, икки будка тимир оһоҕо тэҥҥэ лиҥкинии умайда. Н. Заболоцкай. Строд этэрээтэ бөҕөргөтүммүт кирбиититтэн тахсан биэриэ суоҕун билэн баран, Пепеляев кыһыллары утаабакка атаакалыырга быһаарыммыта. Ленин с.
ср. тув., алт. уда, с.-юг. ота ‘медлить, запоздать’
II
дьөһ.
1. Кэм сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ кэм бүтээтин кытта тута буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении момента времени, сразу после которого совершается действие
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии бүттэҕин утаа Саха драматическай тыйаатырыгар саҥа салайааччы баар буолла. Софр. Данилов
Таисия Захаровна маҥнай кэллэҕин утаа сахалары дьиктиргии, сөҕө көрөр этэ. Л. Попов
Мичил маҥнай утаа чуҥкуйуох курдуга, онтон үлэҕэ үлүһүйэн, бу сир туспа кэрэтигэр абылатан, үөрэнэн хаалбыта. И. Федосеев
ср. др.-тюрк. уд ‘следовать’