аат. Хомойон-курутуйан кыйыттыы. ☉ Досада, горечь, возмущение
Марба аһыытыгар-абатыгар, курутуйуутугар-хомойуутугар сүрэҕинбыарын туох эрэ ыга анньан кэбиспиккэ дылы буолла. Күндэ
Билбиппит сэрии хара дьайын, Хаан тохтуутун, харах уутун, Аһыы-аба алдьархайын, Аҕа-убай суох буолуутун. Күннүк Уурастыырап

саҥа алл. Туох эмэ буолбутуттан хомойон кыыһырыыны, кыйыттыыны, абаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сильную досаду, огорчение
«Тууйсиэ, үөдэн тыаһыгар аралдьыйаммын, аны хаастарбын көтүтэн кэбистим», — диэн кыйахана санаан баран, Дьэллик туран кэллэ. Н. Заболоцкай

аат. Улаханнык кыйыттыы, аба-сата түмүллүүтэ. ☉ Большая досада, крайнее неудовольствие, гневное возмущение
Ыччат, өстөөҕү кытта охсуһарга да бэлэм буолан, сүрэҕэ-быара кыһыынан-абанан туолбута. Суорун Омоллоон
Улахан кулубаттан уурайбыт саата-суута, кыһыыта-абата кэм мүлүрүйэн, умнуллан иһэрэ. Болот Боотур
Кинилэр хоргуппут санааларын, кыһыыларын-абаларын өссө эппэккэ хаалаахтаатылар ээ. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Сүлүһүннээх буол, дьааттан. ☉ Становиться ядовитым, токсичным
Мин оппун сиэтэҕинэ, ынаҕыҥ үүтэ да сүлүһүннэниэ! И. Гоголев
2. көсп. Ордук абалаах, киһи дууһатын күүскэ таарыйар курдук буол (хол., киһи тыла). ☉ Быть, становиться желчным, язвительным (напр., о речи)
Дьиэлээхтэргэ ити тыл сүлүһүннэнэн киирдэ. Р. Кулаковскай
Үгэргээһин, арыт көннөрү оонньуу, сонньуйуу, арыт кыйыттыы, ис иһиттэн сүлүһүннэнэн уордайыы көрүҥнэнэр. «ХС»

уордай диэнтэн хай
аата. Эҥэ баайа кыыһырыы бөҕөнү кыыһыран, уордайыы улаханын уордайан уоллаах кыыһы эккирэтиннэрэ буойуннарын ыыталыыр. Далан
Улуу норуот уордайыытын Охсор болот оҥостуҥ! П. Тобуруокап. Үгэргээһин арыт көннөрү оонньуу, сонньуйуу, арыт кыйыттыы, абарыы, ис-иһиттэн сүлүһүннэнэн уордайыы көрүҥнэнэр. ВМГ НСПТ

эб.
1. Кыыһырыыны, кыйыттыыны, суланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование
Итиэннэ, сатаатар, арахсыахтара баара дуу! Софр. Данилов
Кэргэннээх буолан, кэргэним сүтүктүө баара дуу, оҕолордоох буолан оҕолорум Күүтүөхтэрэ баара дуу... «ХС»
△ Сорох түбэлтэҕэ баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ В некоторых случаях приобретает оттенок желания
Оннук тыл чөмчүүгүн талан, Ойуулаан көрүөм баара дуу! Баал Хабырыыс
2. Хайааһын буолбатын иэйиилээхтик күүһүрдэн, дэгэттээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание с эмоциональным оттенком
Оо, оттон эн этэриҥ баара дуу, эмээхсиэн. С. Ефремов
Атын дьахталлар курдук, эн киһи кэтит көхсүн күлүгэр ичигэстик олорбутуҥ баара дуу, маанытык таҥнан дьахталлары ымсыырдыбытыҥ баара дуу, сарсыҥҥы күн кыһалҕатын туһунан санаабакка нус-хас утуйбутуҥ баара дуу... Софр. Данилов

I
1.
кыс I диэнтэн хай. аата. [Килиим:] Бэлэмнээбит быһыылаах: сытыы быһаҕынан тоҕута-хайыта кыһыы. Суорун Омоллоон
[Дьэкиим] таптыыр, ылларбыт идэтэ — мастан быһаҕынан тугу эмэ кыһыы. Болот Боотур
Олоппос сирэйэ саамай үлэлээҕэ: хаптаһыны бэлэмнээһин, суолаҕы солооһун, бүө мастары кыһыы. «Кыым»
2. Туох эмэ биилээҕинэн чараас гына быһыллыбыт балай да кытаанах туох эмэ (үксүгэр аһы этиллэр). ☉ Что-л. тонко струганное, строганина (обычно о чем-л. съедобном)
[Даарыйа эмээхсин:] Киһи хамнаһыгар, сир солооһунугар кыһыынан, кутуунан [чэйинэн] биэрэбит. Күндэ
Бастыҥ суортаах балыктан тоҥнуу кыһыы оҥостон сиэһин киэҥник тарҕанна. «Кыым»
△ Оннук быһыллыбыттан биир тооромос. ☉ Кусочек чего-л. струганного, кусок строганины
Болугур оҕонньор биир кыһыыны ылан айаҕар угар, ыстаан сыҥааҕын уҥуоҕа түөрэҥнээн барар. Н. Якутскай
II
кыһый I 2 диэнтэн хай
аата. Балачча барбахтыы түстүбүт, бырдах тулуппата: этим кыһыыта сүрдээх. Н. Тарабукин
III
аат.
1. Тугуҥ эмэ табыллыбатаҕыттан улаханнык хомойуу, кыйыттыы, абаланыы. ☉ Досада, раздражение
Хара көлөһүнүм Халыйа саккыраан Кыайтарбыт-хотторбут Кыһыыбын көрбөттөөр?! П. Ойуунускай
Кыайтарбыт кыһыытынааҕар, саатынааҕарсуутунааҕар даҕаны оҕонньору ночоото ордук долгутара. Күннүк Уурастыырап
[Петя:] Бэрт дьыала буолан баран, кыһыыҥ аастаҕына уостан хаалыаҥ. С. Ефремов
2. саҥа алл. суолт. Туох эмэ табыллыбатаҕыттан улаханнык хомойууну, кыйыттыы-кыйаханыы түмүллүбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает крайнюю степень досады, раздражения по поводу какой-л. неудачи
[Кууһума:] Аны уон биэс сыл бардарбын диибин. Дьэ, кыһыы! Суорун Омоллоон
[Ыналба:] Аны Кэлэн төрүө дуо?! Дьэ, кыһыы. П. Ойуунускай
«Дьэ кыһыы», — диэн олус хомойон ботугураамахтаата. Н. Лугинов
♦ Илии кыһыыта — охсо, алдьата сатааһын. ☉ Нестерпимое желание подраться, побить кого-что-л. (букв. руки чешутся или зудят у кого-л.)
Ким да алдьаппыта биллибэт, бука мэник уолаттар илиилэрин кыһыыта буолуо. «ББ». Тыл кыһыыта — киһини кыынньыыр, кыйахыыр саҥа-иҥэ, тыл-өс. ☉ Слова, речь, задевающие человека, причиняющие человеку боль, язвительность
Аана эмээхсин тылын кыһыытын киниэхэ аалан тахсар. М. Доҕордуурап. Кыатан тылыҥ кыһыытын, Биитэр тылгын быһа ытыр. Доҕордоһуу т.

I
1. аат. Улахан кыһыы, кыйаханыы; хомойон, өһүргэнэн кыйыттыы. ☉ Досада, раздражение
Көскө да барбыт абабар уонна кини да кэриэс суругар хоруйдаан ырыа суруйбутум. П. Ойуунускай
«Абата бэрт ээ. Ол иһин соруйан... саҥардым. Кини даҕаны кыһыйдын буоллаҕа», — диэн быһаарыыта суохтук боллурҕаабытынан оҕонньор аргыый тахсан барда. Амма Аччыгыйа
Ырыа үөскүүр үөрүүттэн, Биитэр ааспат абаттан, Биитэр өлөр мөккүөртэн, Биитэр улуу тапталтан, — Кууллаттарыы муҥуттан. С. Данилов
2. саҥа алл. суолт. Тугу да гынар кыах суоҕуттан, кыһыы-хомолто түмүллүүтүттэн тахсар күүстээх иэйиини көрдөрөр (тард. ф-ҕа, үксүгэр атын тыллары кытта холбуу тут-лар). ☉ Выражает крайнюю степень досады, раздражения, бессильную злобу (обычно употр. в сочет. с др. словами)
Кимнээх буоламмыт Киэҥэр-куоҥар кистээн Киһи оҥоруо баарай? Аай-аайбын! Ыый-ыыйбын! Аанай-туонай абам эбит! П. Ойуунускай
Бу кэрэдэк тылын истиҥ! Соруйан гынар ээ ити! Абам да баар эбит... Амма Аччыгыйа
Оо!.. Абам эбит... Саатар Марисаны кытта бырастыылаһарга чаас аҥаара көҥүллээбэтэх буоллахтара. Эрилик Эристиин
Оо, абата эбит, туох истиэ баарай!!! Күннүк Уурастыырап
♦ Айаҕын абатын көр айах
II
аат., эргэр.
1. Сүлүһүннээх, хабархай солох. ☉ Щелочь
Бу күөл уута абалаах, киһи-сүөһү испэт уута. СГФ СКТ
2. Уулаах сиргэ үүнэр, ынах-сүөһү сиэн өлөр сүлүһүннээх от, бурут от. ☉ Ядовитое растение, из-за отравления которым гибнет скот; цикута, вех, сурепка. Аастахха аба да амтаннаах, утаттахха уу да минньигэс (өс ном.)