сыһ. Абаккарбыт курдук; абаккарбыт быһыынан. ☉ Как бы негодуя, возмущаясь
Куоҕас обургу абаккарбыттыы кыламмахтаан иһэн, ах барда. Т. Халыев

көр кындыа II
Оһоллоох Орто туруу дойду Ортотунан куталдьыйан, Кытыытынан бысхалдьыйан, Кындыас кыыс оҕо курдук Кыламмахтаан ылла. П. Ойуунускай

сыһ. Иһирэхтик, эйэҕэстик; аһыннарардыы. ☉ Сердечно, участливо; жалобно
Көтөрдөр айманаллара олустаата, үөһэ көтөн тахсаллар, бэлэстэринэн уйаннык кыламмахтыыллар. Амма Аччыгыйа
Уол Маринатын ураты уйаннык ахта санаан, түөһүн иһэ хайдах эрэ кураанахсыйбыкка дылы буолара. Э. Соколов

уһуутаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Фокин тыын быһаҕаһынан уһуутаамахтаата, хатаннык кыламмахтаата. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин бөтө бэрдэрэн, уһуутаамахтаан ылла, былаатын төбөтүнэн хараҕын, муннун ньуххаммахтаата. Күрүлгэн
Тиихээн таһырдьа тахсан, нүксүччү көһүйбүт сүнньүн көннөрөн, дьыбардаах салгыны күүскэ эҕирийэ-эҕирийэ, уһуутаамахтаан ылла. «ХС»

аат. Тыа ортотугар сытар, кытылыгар сыһыыта-хонуута суох, хара маһыттан уулаах күөл. ☉ Озеро в лесу (без береговой полосы)
Хара тыаҕа тэһийиминэ тыымпы күөл кытыытыгар көтөн түстэххэ: ханан даҕаны хонуу диэн хадьааһын көстүбэт. Н. Неустроев
Манна [хара тыаҕа] улар үөрэ мустан, Чуумпуну тобулу тобугуруур, Уордаах эһэ, аргыый хаама, Тыымпы күөлгэ кыламмахтыыр. Л. Попов
Дьыбардаах сарсыарда саа тыаһа Тыымпы күөл кэтэҕэр доргуйда. М. Хара

сыһ. Олус чуор, лыҥкынас, улахан саҥаны, тыаһы таһааран. ☉ Звонким, высоким, пронзительным голосом; со звонким, громким треском, режущим слух
Фокин тыын быһаҕаһынан уһуутаамахтаата, хатаннык кыламмахтаата. Амма Аччыгыйа
Аллара дьахтар күллэ — хатаннык уонна эмиэ хайдах эрэ ис иһиттэн. Н. Габышев
Тайах мас тыаһа чигдигэ хатаннык хаачыргыыр, киһи куйахата күүрүөх. Н. Тарабукин (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Тыыҥҥын былдьаһан хабарҕаҕынан тыын; оннук тыастаахтык тыын (хол., утуйа сытан). ☉ Судорожно хрипеть (от удушья), задыхаться; храпеть (во время сна)
Өр буолбат, Миша утуйан муннун тыаһа хаччыгынаабытынан барар. Н. Лугинов
Ыарыһах иһийэн, түөһүгэр туох эрэ хаччыгыныыр уонна кыыкыныыр, …… өтөр-өтөр ынчыктаан ылар. СЮ ЫБ
Маайа кыламмахтаата. Онтон кубарыччы тартаран баран, уҥан түстэ, тыына хаайтаран хаччыгынаан барда. «ХС»

туохт. Тимир тимиргэ охсулларыгар маарынныыр тыаһы таһаар. ☉ Позвякивать, бренчать при ходьбе или ритмичных толчках
Аччыктаабыт ат хадьырыйан сытыы тииһин тыаһа кирдиргиирэ, …… үүнүн тимирэ чылырдыыра эрэ иһиллэр. И. Гоголев
Уучах чуораана чылырдыыр. «Чолбон». Арбай баттах бураллаҥныыр, Тимир кыаһаан чылырдыыр, Ойуун арыт бабыгырыыр, Арыт суордуу кыламмахтыыр. В. Лебедев (тылб.)
ср. каракалп. шылдырлау ‘звенеть’

I
туохт.
1. Кими эмэ туох эмэ үлэ эбэтэр өй-санаа мындырын барытын сатыыр, баһылыыр гына иитэнүөрэтэн таһаар. ☉ Обучить чему-л., приобщить, приохотить к чему-л. кого-л.
Баһылай оҕонньор булт бөҕөнү сууһаран, ити удьуор идэтигэр улахан уолун Маппыйы уһуйбута. П. Аввакумов
Дьон үтүө быһыыта үчүгэйгэ уһуйар, дьон мөлтөх быһыыта куһаҕантан тэйитэр. И. Сосин
2. Тугу эмэ сатыырга, туох эмэ үөрүйэххэ үөрэт (хол., кыылы). ☉ Приучать кого-л. к чему-л. (напр., животных к выполнению определённых действий), дрессировать
Ханна эрэ суор обургу, номнуо оҕолорун көтүтэн, уһуйан хооҕургуур. Болот Боотур
Уҥуоргу куулаҕа оҕолорун уһуйан, ийэ суор үрүт-үөһэ кыламмахтыыр. В. Титов
ср. др.-тюрк. йушыл ‘приобрести навыки, наловчиться’
II
туохт. Кыратык хайа бар, хайдаары гыммыт суоллан. ☉ Дать трещину, иметь трещину
Алтан суунар иһит анныгар биир да сиринэн уһуйбатах лаахтаах ыраас таас турар. Эрилик Эристиин
Саа маһа уһуйдаҕына, чараас туоһунан эрийэн хам туттараллара. НБФ МУу СОБ. [Сулугас:] Хата, туурата барбыт, пахай, манан төрүт да уһуйан сылдьар эбит дии. «Чолбон»
ср. тюрк. осул ‘растрескиваться’

туохт.
1. Киэҥ сири (улахан миэстэни) ыл, былдьаа. ☉ Занимать собой много места, большую площадь, территорию
Собуот аҕыс биэрэстэ усталаах наһаа киэҥ сири сабардаан олорор. Н. Якутскай
Аан тэлэччи аһылынна. Аркадий кыһыл улахан сирэйдээх уонна ааны бүтүннүүтүн сабардыыр сүөдэгэр киһини элэс көрөн хаалла. Н. Габышев
Тыалар урукку истиэптэри уонна кыра туундаралары сабардаабыттар, онно тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, тэтиҥ, талах …… үүнэллэр эбит. БИГ ӨҮөС
△ Улахаҥҥынан тугу эмэ хаххалаа, бүөлээ. ☉ Закрывать, заслонять собой что-л. (напр., солнце, небо)
Күнү көхсүнэн бүөлүүр, Ыйы ытыһынан сабардыыр Уол оҕо уһук туйгуна, бухатыыр киһи Буулаҕа бэрдэ буолла. П. Ойуунускай
Санныҥ халлааны сабардыы Дабдайбытын иннигэр, Истэр чуор кулгааххын Түүнэн саба бүөлэтэн, Истиэххин истибэтэххин. П. Ядрихинскай
△ Тарҕанан, халыйан тугу эмэ саба хаххалаа, сап, толор (хол., былыты, ууну этэргэ). ☉ Двигаясь (напр., об облаках) или прибывая (о воде), покрывать собой какое-л. широкое пространство
Саха сирин сабардаары Саба түспүт саҥа хаары Ордорбокко ириэрээри, Олоччутун мэлитээри Ынырыктык ардаата, Ыаҕаһынан куппахтаата. Күннүк Уурастыырап
[Уу] Толооннору толорбут. Алаастарга тахсыбыт, Уолба күөллэри утахтаабыт, байҕал курдук дэбилийэн Бары сири сабардаабыт. С. Зверев
Былыт, түргэнник өрө сабардаан, тэнийэн тахсан иһэр. Д. Таас
△ Элбэх буолан тоҕо суулун, тоҕо ааҥнаа. ☉ Идти, двигаться куда-л. в большом количестве, толпой, массой; наступать
Чэй эрэ, Норуоккун муннуттан сиэтээри, Ньохчоҕор-бөкчөгөр систээри Сааланан-саадахтанан Сабардаан кэлбит Хаанымсах фашистары, Хаба ортолорунан хараҕалыы анньаҥҥын, Сытыы бииҥ устун Сылаас хааннарын Сыккырат эрэ, [Кылыһыам]! С. Васильев
Эн буруйа суоххун, бүүс-бүтүннүү сабардаан тиийиэхпит. Онно кинилэр ыйаахтанныннар да хайаатыннар. А. Сыромятникова
2. Дьонтон сөбүлэҥэ суох туох эмэ элбэҕи (хол., сири) ылан бас билэн туһан, апчарый. ☉ Занимать, прибирать к рукам, присваивать что-л. (напр., землю), завладевать чем-л.
Дорообо, саҥа сир, хапытаал хайата Эйиигин, эн баайгын сабардаан сыппыта. Дорообо, бу Аанды хайатын таалата! П. Ойуунускай
Сир үтүөтүн, ходуһа бастыҥын барытын [Чоочо] сабардаан олорор. В. Протодьяконов
Ити уон икки сыл ааспытын кэннэ били Сэмэн дьиэтин-уотун, дойдутун-сирин барытын Дэлиһиэй сабардаан кэбиспит. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үгүһү, элбэх дьону, норуоту саба баттаан аҥаардастыы баһылаа, баттаа. ☉ Покорять кого-что-л.; господствовать над кем-чем-л. [Ыстапаанньыйа:] Мэхээлэ оҕонньор баай күүһэ сабардаан турар диир ээ. Уо, дьэ сабардаан да турар… Күндэ
Россия үрдүнэн сабардаан турар батталы, сүгэни өрө тутан, сутурҕалыырга ыҥыран, …… көскө атаарыллыбыт Николай Гаврилович Чернышевскай, остуруогуттан тэлэһийэн, унньуктаах уһун күннэрин атаара сылдьара. П. Филиппов
Колчак былааһа бүтүн Сибиир үрдүнэн сабардаабыт сураҕа тарҕаммыта. «ХС»
△ Саба баттаа, саба куус (киһи санаатын, иэйиитин туһунан). ☉ Охватывать, переполнять кого-л. (о мыслях, чувствах)
Эмээхсин энискэннээх тыллара дьиэ иһигэр хараҥа былыттыы ыардык сабардаан уһуннулар. М. Доҕордуурап
Бу ыар баттык санаа сабардаабыт икки-үс күннэрэ кинилэргэ иккиэннэригэр олус уһаан ааспыттара. Г. Колесов
Ядернай сэрии сабардаабыт кутталын туоратта. «Кыым»
4. Туох эмэ бүтүннүүтүн үрдүнэн кэл, буол (хол., хараҥаны, курааны, тымныыны этэргэ). ☉ Наступать, устанавливаться, воцаряться где-л. (напр., о темноте, засухе, морозах)
Уу чуумпу тулаҕын сабардаан, Утуктаан буорайар кэмнэргэр Чугас дуу, ыраах дуу эмискэ Дуорайан саа тыаһа сатарыа. Күннүк Уурастыырап
Умайар уот кураан саха сирин үрдүнэн сабардаабыта. Н. Якутскай
Сып-сытыы баҕайытык сабардаан турар тымныы салгыны бүтүннүүтүн эймэтэн, боробуос, кыламмахтаан ылаыла, …… күрүлээн көһөн кэллэ. Эрилик Эристиин
Хайыы-сахха киэһэ буолан, боруор хараҥа дьиэ таһын сабардаабыта. И. Никифоров
5. Ханна, туохха эмэ барытыгар тиий, барытын хап. ☉ Распространяться повсюду, охватывать что-л. [Арыгы дьаалы] Саха сирин барытын сабардаата, Тоҥус сирин ордорбокко тунуйда, Чукча сиригэр тиийэ Чуураадыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саҕатын-иитин сабаҕалаан Санаа сатаан сабардаабат Вселеннэй эбэбэр Эҥин дьикти элбэҕэр Эрэнэбин. Күннүк Уурастыырап
Саха кыраайын сабардыы Сайдыы тэнийэн, саҥардыы Сааскы ылааҥы халлаанныы Сандал уотунан кутаалыыр Сарыаллаах кэмигэр кэлбиппит. П. Тобуруокап