дайбаа диэнтэн атаах. Кыламанын куоҕатан, кырасыабай кыыс күллэ, Эттэ үөһэ тыынаахтаан: «Эдэр хопто буолуохха, Кылбаарыччы дайбаахтаан Кыраай хоту дайыахха». И. Гоголев

I
көр киҥкил
Киҥкир ойуур көхсүгэр кэҕэ этэн чоргуйда. С. Васильев
[Кубалар] Талаһаллар киҥкир халлаан Таһаатыгар көҥүл-босхо …… Тайаара көтүөхтэрин. И. Федосеев
Киҥкир хара тыаларбыт Кылбаҥ куобах сонунан Кылбаарыччы таҥыннылар. П. Дмитриев
II
даҕ. Бүтэҥи, быһыттаҕас (саҥа). ☉ Глухая, отрывистая (о речи)
Оҕо ытыырын ортотугар, куһаҕан, киҥкир саҥа иһилиннэ. Н. Неустроев

кыйдаа диэнтэн холб. туһ. Өстөөҕү өһөрөн, үөрдэххит аайытын, Ол былаах анныгар уураарыҥ Өр дьылга өлүүнү кыйдаспыт атаспын — Өргөстөөх ыстыыктаах мин саабын. Эллэй
Сэмэй ымыы, эн дьоруойгун, Эн иэйии бухатыыраҕын, Ырыаҕынан бар дьоннуун Кыһыны кыйдаһаҕын. И. Гоголев
Кыһыл сэрии кытыастан Кыһалҕалаах олоҕу Кыйдаспытын бэлиэтэ — Кырыалардаах кыраайбыт Кылбаарыччы сырдаата, Кыталыкпыт ыллаата! С. Дадаскинов

аат. Аты кырыатыыр (кырыатын ыраастыыр) тутаахтаах тимир тараах. ☉ Чесалка для лошади, скребница (для соскабливания с лошадиной шерсти льда и смерзшейся грязи)
[Киргиэлэй] кырыаччынан түүлэрин кылбаарыччы тарыы турар. Болот Боотур
Сылгыны кырыаччынан ыраастыыр сатаммат, кини сылгы тириитин олус хоруйар. СИиТ
Кырыаччы сыппах тиистээх кыра тимир лиистэн оҥоһуллар уонна үргүлдьү уктаах гына кыһыллыбыт маска олордуллар. Киил мастан оҥоһуллубут кырыаччы эмиэ туһаныллар. АНП ССХТ

сыһ. Сэрэхтик, саараҥнаабыттыы, туохха эрэ уорбалыырдыы. ☉ Подозрительно, с недоверием (относиться)
Михаил Яковлевич биир да баттаҕы ордук-хоһу түһэрбэккэ, ынах салаабытыныы, кылбаарыччы тарааммыт дьоҥҥо кэтэмэҕэйдик сыһыаннаһар. Софр. Данилов
△ Тардына, туттуна соҕус. ☉ Сдержанно
Бу алааспын бүтэрдэхпинэ туох санаа киирэр, күүскүдэх төһө ордор, — оҕонньор кырдьаҕас киһи быһыытынан чиҥник, кэтэмэҕэйдик эттэ. КН ПБ

I
туохт. Обуойунан сыһыар, бүрүй (хол., дьиэ эркинин). ☉ Покрывать, оклеивать обоями (напр., стену)
Хабырыыс утуйар хоһун суоҕар өрөмүөннээбиттэр, саҥа обуойдаабыттар, муостатын кылбаарыччы кырааскалаабыттар. И. Гоголев
Дьиэни обуойдуурга урукку эргэ обуой истиэнэҕэ биир тэҥник, дэхситик сыстан турар буоллаҕына, саҥаны ол үрдүнэн сыһыарыахха сөп. ДьБ
II
туохт., түөлбэ. Тип, тибэн кэбис (буурҕа, хаар силлиэ туһунан). ☉ Наметать ветром (о снеге, сугробе)
Типтэрэн, тыалыран обуойдааччы даҕаны. СТТТ

даҕ., поэт.
1. Маҥан, сырдык өҥнөөх, кылбайан көстөр. ☉ Белоснежный, сияющий белизной
Кэнчээрилээх алаастарбыт, Киҥкир хара тыаларбыт Кылбаҥ куобах сонунан Кылбаарыччы таҥыннылар. П. Дмитриев
Кыраман ыраах дойдуттан Кылбаҥ маҥан кыталык Кыырай халлаан кырсынан Кырыйа көтөн кэлбитэ. М. Хара
Дыргыл тирэхтэриҥ Тылыбырас тыастарынан, Кылбаҥ хоптолоруҥ Кыҥкыр саҥаларынан Эҕэрдэлии көрсөөр, Эбэм Алланым! Урсун. Тэҥн. кылбаҕар, кылбараҥ, кылбар I
2. көсп. Туох да булкааһа суох, аҥаардас. ☉ Без всякой примеси, чистый
Оҕоҥ ыалдьыаҕын кэриэтин эн бэйэҥ Ыардык ыалдьарга бэлэмиҥ, Кылбаҥ уунан да сылдьаахтыыр этиҥ эн Оҕоҥ аччыктыан кэриэтин. Эллэй

даҕ.
1. Биилээх, уһуктаах төбөлөөх. ☉ Имеющий лезвие, острие, с острым концом
Бу дьолбут тутааҕын күөмчүттэн көмүскүү, Өргөстөөх, кылааннаах үҥүүнү тутуохпут! Күннүк Уурастыырап
Дьэрэкээннээх хоһоонун Дьиэрэлдьиччи ыллаабыта, Кылааннаах хотуурун Кылбаарыччы сытыылаабыта. С. Васильев
Киил маһы суорарга Мин сүгэ охсобун, Кылааннаах биилээммин Кыыкырдыы аалабын. А. Бэрияк
2. Кылгас ньуолах түүтүн үрдүнэн кытаанах уһун кылаан буолар түүлээх. ☉ Имеющий ость, остистый
Кылбалдьыгас кылааннаах андаатар тириитэ бэргэһэтин сэгэччи анньынна. В. Протодьяконов
3. көсп. Баартан бастыҥ, талыы. ☉ Лучший, отборный
Сирэ саныахпын Сирэйдээх үтүөтэ, Силээхтэ бэрдэ, Кыыс оҕоттон Кылааннаах туйгуна эбит. П. Ойуунускай
4. көсп. Улахан суолталаах, чаҕылхай, этигэн. ☉ Значительный, важный; выразительный
Кылааннаах сытыы тыл ыһыллан, Кытарбыт тимирдии хаарыста. С. Васильев. Бу [«Күөгэйэр күннэрбэр»] кинигэҕэ Эллэй билиҥҥэ диэри умнуллубат, кылааннаах кэрэ айымньылара киирбиттэрэ. Н. Габышев
♦ Киһи киэнэ кылааннааҕа — туйгун, бастыҥ, чулуу киһи. ☉ Лучший из лучших (о человеке)
Ээ, ол тыа бөрөтүгэр холоомо. Мантыкаҥ киһи киэнэ кылааннааҕа. М. Доҕордуурап
◊ Кылааннаах (түүлээх) — 1) күндү түүлээх кыыл. ☉ Пушной зверь
Сааһын тухары хара тыаттан арахсыбатах, кылааннаах түүлээх бөҕөнү кыстаабыт ахан булчут. Софр. Данилов
Оо, киһи тиийбэт ыраах тыаларыгар аймамматах, уутуйан үөскээбит күндү кылааннаахтар сырыттахтара эбээт! «ХС»; 2) күндү түүлээх кыыллар таҥас, киэргэл буолар тириилэрэ. ☉ Ценный мех, пушнина
Кыһалҕаҕытын билэммин, кыаммаккытын таайаммын, кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэллим. Амма Аччыгыйа
Балаакка таһыгар матаҕалар кылааннаах түүлээҕинэн бөскөччү туолан иһэллэр. В. Протодьяконов

туохт.
1. Тугу эмэ, туох эмэ ньуурун ыраастаары, куурдаары ньиккэриччи анньан аал, ньиккэй. ☉ Вытирать, обтирать что-л. Оҕонньор …… киһи уҥуоҕар тиийэн, иэҕэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
[Коля:] Эн сотоҕун эрэ дуо? Хайаан даҕаны ынаҕыҥ эмиийин сууйуох тустааххын. С. Ефремов
Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэриэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ убаҕаһынан эбэтэр арыылааҕынан бис, сыбаа. ☉ Покрывать что-л. слоем чего-л. жидкого или жирного, намазывать
Харытыана …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа …… бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Паарталарын хара кыраасканан ньалҕаарыччы сотон баран кылбаарыччы лаахтаан истэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа эмиэ төп-төгүрүк, арыынан ньалҕаарыччы сотон кэбиспиккэ дылы. Софр. Данилов
Луохтуур дьуоту ылан баатаҕа биһэ-биһэ соппута. Н. Якутскай
3. Суруллубуту, уруһуйдаммыты марайдаан эбэтэр үрдүнэн туора тардан суох оҥор, суох гын. ☉ Зачеркнуть, удалить, стереть, вычеркнуть
Харандааһынан биир сиргэ хараарда сотон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мин бэчээт көмөтүнэн кэпсии түһүүм олохпун, Эрэдээктэр тэбиэһирэн ону туора соппотун. И. Гоголев
Онтон эмиэ суруйан иһэн, били суоттаабытын сотон кэбиһэр. Н. Лугинов
Мин бу күннэргэ «Талыллыбыт Таллан» рукопиһын ааҕа сылдьабын. Быйылгы былаантан сотон кэбиспиттэр, ону көмүскэһэн көрөөрү. С. Данилов
△ Тугу да хаалларыма, суох оҥор (хол., туох эмэ өйдөбүлүн). ☉ Не оставлять ничего, вычёркивать, стирать (напр., память о ком-чём-л.)
Кини Кыычаны сүрэхпиттэн букатыннаахтык сотон кэбистим, аны кинини туора киһи кэриэтэ көрүөм дии саныыра ээ. Софр. Данилов
Буурҕа, буулдьа ардаҕын Көрсөн өлбүт буойуттар — Кимэ, хайа ааттааҕын Сыллар, күннэр соппуттар. Эллэй
Арай киһи дууһатыгар хаалбыт суругу хайдах сотуоҥ баарай? Н. Лугинов
Дьыл-күн аһыммат кэрэни, Кини түргэнник, эмискэ, Оннооҕор маннык нарыны Холустук сотон кэбистэ. И. Эртюков
4. Ким эмэ иэһин төлөрүт, суох гын, кими эмэ иэстэн босхолоо. ☉ Освободить кого-л. от платёжных обязательств, простить долг кому-л. [Кинээс] уонча киһиэхэ иэстэрин соппутун, сорох арыый уйунуохха айылаах өттүлэригэр иэһиттэн аҥаарын, чиэппэрин көҕүрэппитин аахта. М. Доҕордуурап
Дьадаҥылар ону таһынан иэстэри сотон кэбиһэри, аристократтар сирдэрин былдьаан ылан дьадаҥыларга түҥэтэри модьуйаллара. КФП БАаДИ
5. көсп. Кими да, тугу да хаалларбакка, ордорбокко суох гын, мэлит. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л. полностью
[Аһыҥа] сотору солооһуннарбытын соторо буолуо. Болот Боотур
Үрүҥнэр киһиргээн …… кэпсииллэрэ: «Соҕуруу Сэмиэнэп сэриилээн, Сотуоҕа кыһылы», — дииллэрэ. Күннүк Уурастыырап
Субурҕан уотунан батталы сотоору, Сурдурҕас буулдьабыт көтөрө. Эллэй
Төрөөбүт дойдуну Түҥнэрэ кэлбити Бохсорго-боборго, Букатын соторго Бэлэм буол. Т. Сметанин
♦ Имири [ньимси] сот — ким-туох да орпот гына бүтүннүү суох гын. ☉ Уничтожить, истребить всё или всех подчистую
Мас кэрдээччилэр бириискэ чугастарынааҕы ойуур маһын ньимси сотоллор. Н. Якутскай
Ирдээн туран продотряды Имири соппуттар. Күн Дьирибинэ
Ааҥнаан киирбит өстөөх куораты сир үрдүттэн имири сото сатыыра кыайтарбат этэ. П. Егоров
Иллэрээ күн оройуон сааһыттара тахсан бу тоҕой куобаҕын имири сотон ылбыт сурахтаахтара. «Кыым»
Сир сирэйиттэн сот көр сир II. Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Саха омугун үтүөтүн, баайдары, сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. С. Ефремов
◊ Быһа (быһыта) сот — туох эмэ биилээҕинэн хайа быс, хайыт. ☉ Полоснуть чем-л. острым так, чтобы вспороть что-л. «История» сирэйдэрин бириитибэнэн быһыта сотон, кыптыыйынан тэлитэ кырыйан, Нюта доҕотторун хаартыскаларын сыһыартаата. Амма Аччыгыйа
Тымныы торуос кини сыгынньах кубалыы маҥан моонньун сытыы биинэн быһа соппут курдук хаарыйда. Суорун Омоллоон
Сиэхсит сытыы быһаҕынан Бор, моҕус Ала Торҕон Бэлэһин быһа сотор. П. Дмитриев. Сотон бар (аас) — биирдэ тоҕо ааҥнаан кэлэн тугу эмэ олус элбэҕи илдьэ бар, суох гын (хол., халаан уута, улахан ыарыы). ☉ Нагрянув внезапно, нанести большой урон кому-чему-л., уничтожить множество кого-чего-л.
Кыһыннаах сайын тохтубут хара көлөһүн түмүгүн айылҕа биир кубулҕата — хаһыҥ соҕотох түүнүнэн сотон барара санаатахха ыар суол. М. Доҕордуурап
Таас үрэх уута күнүнэн, чааһынан эбиллэн, туох баар имириир тыыннааҕы, хамсыыр харамайы барытын сотон барыахха айылаах дэбилийэр, будулуйар. Г. Колесов
Аастуор дьыл кэмэ суох киһини сотон барбыт. Доҕордоһуу т. Табаларын бүтүннүүтүн сотуун ыарыы туран сотон барбыт. КФА СБ. Сотон ыл — тугу да ордорбокко олоччу ыл (хол., атыылаһан). ☉ Завладеть чем-л. полностью, без остатка (напр., скупить что-л.)
Биир мөһөөх биэрэрдээх буолан таҕыста. Онтукатыгар биэс киилэ этин сотон ыллылар. М. Доҕордуурап
«Кыыс туонатын» олохтоохторуттан …… түүлээхтэрин олоччу кутуу чэйгэ, хамса табахха, оҕуруоҕа, биһилэххэ, ытарҕаҕа, саахар тойуутугар атыылаһан, сотон ылла. «ХС». Сотор эрэһиинэ — суруллубуту, уруһуйдаммыты аалан суох гынарга аналлаах эрэһиинэ лоскуйа. ☉ Резинка для стирания написанного, ластик
Харандааһынан үлэлии олорон сотор эрэһиинэҕэ наадыйдым. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йод ‘стирать, уничтожать’, тув. чот ‘вытирай’