I
даҕ. Биир да сиринэн харата, мэҥэ суох ып-ыраас, маҥан. ☉ Белоснежный, ослепительно белый, чистый
Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлаан.  Кыргыһыыга туттар Сытыы кылбар кылааннаах, …… Оһоллоох ончохтоох, Өһүөннээх өргөстөөх …… Үөрбэ хаан үҥүүтүн Өрө дапсылыйда. П. Ядрихинскай. Тэҥн. кылбаҕар, кылбаҥ, кылбараҥ
II
даҕ., түөлбэ. Оҕолоноругар улаханнык ыалдьыбакка, чэпчэкитик быыһанар (дьахтар туһунан). ☉ Легко и быстро рожающая, разрешающаяся от бремени (о женщине). Кылбар дьахтар

1. аат.
2. Сылгы сиэлин уонна кутуругун биир утаһына. ☉ Конский волос
   Сылгы аалыммыт маһыгар хаалар кылы хомуйан бары туһах хаталлар. Амма Аччыгыйа
   Сиэл …… уһун кылынан олус үйэлээх бөҕө көнтөс, муоһа, ыҥыыр холуна, сөрүө, араас быа-туһах өрөн, хатан, тигэн тутталлар. АНП ССХТ
   Соҕотох кылы бэл диэтэр Туллукчаан быһа көтөр, Сүүс кылтан сылгы үтүөтэ Быспат өтүүтүн өрөллөр. «ХС»
   2
   көр кылыс II. Ону [туораах бурдугу] аны кылыттан, бэкиинэттэн ыраастыырга дьиэ кэргэнэ бүттүүн кыттан, биирдиилээн талан муҥнаналлар. Күннүк Уурастыырап
   Сиэмэлэртэн кылларын аналлаах массыыналарынан имитэн араарыллар. «Кыым»
3. көсп. Музыкальнай инструменнар устурууналара. ☉ Струны музыкальных инструментов. Гитара кылларын тардыалыы олордо, Музыка тыаһыгар сөрүсөп дьиэрэтэ Ыллаата… Дьуон Дьаҥылы
   Кырыымпа чиккэччи тардыллыбыт кыллара бары мүччү бардылар. Л. Толстой (тылб.)
4. даҕ. суолт. Кылтан оҥоһуллубут; кыл курдук кытаанах, дороххой. ☉ Сделанный из конского волоса; жесткий, как конский волос
   [Үрүҥ эһэ] Үс-түөрт кыл бытыгын Үөрэ-көтө салбанна. Л. Попов
   Аан бэтэрээ чанчыгар, аналлаах атах маска, аттарыы лэпсэлээх, симэхтээх көмүс ыҥыыр. Ыҥыыр хоҥсуоччутугар үүн, быалаах кымньыы, кыл дэйбиир. Суорун Омоллоон
   Кэмниэ-кэнэҕэс дьон улаҕатыттан били маҥан кыл сэлээппэлээх киһи туран тыл көрдөөтө. А. Бэрияк
   ♦ Кыл бычык тыын — 1) тыыныҥ кылгаан, бөтүөхтээн арыычча тыын (улаханнык ыалдьыбыт эбэтэр өлөөрү сытар киһи тыына кылгаабытын этэллэр). ☉ Дышать тяжело, с трудом, едва дышать (о тяжелобольном или находящемся при смерти человеке). Оҕонньор уһугулаан, кыл бычык тыынар буолбут; 2) сылайан эбэтэр түргэнник хааман нэһиилэ тыыҥҥын ыл, аҕылаа. ☉ Дышать с трудом, запыхаться. Сибилигин манна кыл бычык тыынан киирэн тахсыбыта. Кыл быыһыттан — арыычча, бэрт кыранан. ☉ Еле-еле, чуть-чуть
   Кыл быыһыттан өрүһүйдүм. ПЭК СЯЯ. Кыл имэрийэ — тобус-толору, ыы-быччары (убаҕаһы, тохто сылдьар тугу эмэ иһиккэ үөһээ иитигэр тиийэ кутуу туһунан). ☉ Наполненный до краев (о сосуде)
   Кыл имэрийэ дьалкыйар Кылбачыгас бакааллар Доҕордоһуу туһугар Тоҥхотуллан бараллар. Р. Баҕатаайыскай
   Кинилэр дьоҕус ыаҕайаларын кыл имэрийэ дьэдьэннээхтэр, үөрбүтастыммыт дьүһүннээхтэр. В. Протодьяконов. Кыл күөмэй — синньигэс (тыҥкынас) куолас. ☉ Тонкий (писклявый) голос (букв. волосяное (толщиной с волосок) горло)
   Хотоҕой куурдар Куо тумулум иччитэ, Хабах бас, Харчы сото, Кыа сыаллайа, Кыл күөмэй, Хотун эдьиийим! Саха фольк. [Кыталык кыыл] Кыл күөмэйинэн Сыыйан ыллыыр, Кырыымпа эгэлгэтинэн Кэрдиистээн кэпсиир. Д. Говоров. Кыл күөмэй буол — чымаадыстаан, кыбыстан аҕыйаҕы аһаа, түргэн соҕустук аһаан испэккэ, бытаар. ☉ Есть очень медленно и мало (от жеманства или стеснительности). Кыл күөмэй буоллаххыный, түргэнник аһыы оҕус. Кылы кырбаабыт (кырбастаабыт) курдук — олус элбэх уонна кып-кыра. ☉ Очень мелкий, словно мелко нарубленный конский волос в большом количестве (напр., о насекомых)
   Биһиги ампаарбытыгар, кылы кырбаабыт курдук, киһи харахтаабатах көйүүрэ үөскээтэ. А. Сыромятникова
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
   Убай Давыдовтарга кылы кырбастаабыт курдук эмдэй-сэмдэй кыыс оҕо дэлэйбит. Н. Габышев. Кыл мүччү — сыыһа-халты, бэрт кыранан (баттас эбэтэр куоттар, урутаа эбэтэр хойутаа). ☉ Едва, коекак (успеть), чуть (опоздать)
   Көлөлөрбүтүн кыл мүччү былдьаттыбыт. В. Протодьяконов
   Киэһэ аҕыстааҕы пуойаска кыл мүччү баттаһабын. «ХС»
   Биһиги бандьыыттартан ити курдук кыл мүччү халты харбаппыппыт. А. Кривошапкин (тылб.). Кыл саҕа — олус (бэрт) кыра, быыкаайык. ☉ Самая малость, чуть-чуть
   Туора киһи гиэнигэр кыл саҕаны да көрөр, оттон бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрүммэт (өс хоһ.). Дьаамык иккис сарсыардатыгар аҕалбыта. Кини биһигиттэн хайабытыттан да кыл да саҕанан намыһаҕа, мөлтөҕө суох этэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Кыл саҕаттан — олус (бэрт) кыраттан, быыкаайыктан. ☉ На волосок (от чего-л.), на немного
   Оҕо сырдык тыына кыл саҕаттан самсаммыта. «ХС». Кыл тарда — тэбис-тэҥ, итэҕэһэ да, чорбоҕо да суох сөрү-сөп, оруобуна буолар гына (иһиккэ кутуллубуту иһит үөһээ кытыытын кытта кылы тардан тэҥнээбит курдук). ☉ Вровень с краем посуды, без верха (наполненность посуды проверяется натягиванием волоска по ее верхнему краю). Биир арыы ыйааһыныгар эрэ сөп буолбутугар эмээхсин өрө халаатыы түстэ: «Сордоох оҕолор, кыл тардан мээрэйдээбитиҥ буолуо. Биир солуотунньугу ордук биэрэргин — соҕотох хараххын тэһэ анньынар курдук саныыгын…» Амма Аччыгыйа
   Чаайынай ньуоскаҕа чөмчөччү буолбакка, кыл тарда кутуллубут туус быһа холуйан уон кыраам буолар. ФВН ЭХК. Кыл тиэтэлинэн — муҥ кыраайынан, олус ыксаан (тугу эмэ гын). ☉ Торопливо, в большой спешке, бегом, на бегу (делать что-л.)
   Үлэтин быыһыгар кыл тиэтэлинэн буостаҕа баран кэллэ.  Хаҥас диэки …… төгүрүк остуолга кыл тиэтэлинэн чэй тардан аһаттылар. М. Доҕордуурап
   Хонуктарыгар Бүөтүр кыл тиэтэлинэн чэйдии охсоот, тииҥнэрин сүлэн, тириилэрин таҥастаан баран, ытыгар тииҥ этин лыксыччы буһаран аһатта. Р. Кулаковскай. Кыл түгэнэ (түгэнигэр) — олус кылгас кэмҥэ, аҕыйах кэм устата. ☉ На мгновенье, в один миг, вмиг
   Кыл түгэнигэр мин олох мэнээрийэн хааллым. И. Данилов
   Саллааттар бары чөрбөс гынан, кыл түгэнэ тохтоон, ытыһарга бэлэм тутта охсубуттара. «ХС»
   Киэскэ төбөтүн, саннын, көхсүн тааска улаханнык өлөрөн кыл түгэнэ өйүн сүтэрэн ылар. «ХС». Кыл түргэнинэн — туох-баар кыаҕа баарынан түргэнник. ☉ Очень быстро, как можно скорее
   Уолаттар …… бу алдьархай тахса сыспыт сириттэн кыл түргэнинэн атахха биллэрбиттэрэ. Далан
   Массыына кэлэн хамбаайыҥҥа куусабын тоһуйан биэрэр, туоларын кытта кыл түргэнинэн аллара чугас баар сиилэс угар сиргэ ыстаннаран киирэн сүөкүү охсор. Үлэ үөр. Кыл тыынынан көр кыл тиэтэлинэн. Бэйэтэ чугас, бэрт улахан кэпсэтиилэргэ эрэ кыл тыынынан сылдьан кэлэрэ. Болот Боотур
   Уруога эрэ бүттэр, дьиэтигэр кыл тыынынан тэбинэн кэлэр оҕо этэ. Н. Заболоцкай
   [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов. Кылы <субуйа, сыыйа> тарпыт курдук — көбүс-көнө, тэбис-тэҥ. ☉ Очень прямой, ровный
   [Кыыл] айан-сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
   Бөһүөлэк, кылы сыыйа тарпыт курдук, суос-соҕотох көнө уулуссатын чугастааҕы дьиэлэрин элэктэриичэстибэ уота элэҥ-сэлэҥ сырдатара. Н. Заболоцкай
   ◊ Кыл атах зоол. — наһаа судургу организмнар атахтарын оннугар кылга маарынныыр сыҕарыйар органнара. ☉ Органы передвижения у низших организмов, похожие на тонкие волоски. Кыл доҕуур эргэр. — соҕотох кылтан оҥоһуллубут уонна хаптаһыҥҥа ииччэх-бааччах гына иҥиннэриллибит кыра көтөрдөрү (хол., туллугу) бултуурга аналлаах кыра синньигэс туһах. ☉ Притороченная к доске петля из одинарного конского волоса, предназначенная для ловли мелких птиц (напр., пуночек)
   Кыл доҕуурга туттаран, Туллук өрө мөҕүстэ. И. Гоголев. Кыл иһит эргэр. — кыл ситиинэн ойуулаан уонна тигэн оҥоһуллубут туос иһит. ☉ Берестяная посуда, сшитая и украшенная тонкими веревками, сплетенными из конского волоса
   Бастыҥалыы ойуулаах Матаарчах кыл иһити Бааралаһыннардыбыт. Саха нар. ыр. III. Кыл көнтөс эргэр. — хас да кыл быаттан холбоон оҥоһуллубут аты баайарга аналлаах уһун хаптаҕай быа. ☉ Длинный плоский повод для привязывания коня, сплетенный из нескольких скрученных волосяных веревок
   Кыл көнтөһүн эрийэ тардан атын баайда. М. Попов
   Аҕабар кылтан өрүллүбүт көнтөс баар. КИИ СТ-2. Кыл күрдьэх эргэр. — ойбонтон бытархай мууһу таһаарарга уонна сороҕор муҥха балыгын түҥэтэргэ туттуллар кылынан өрүллүбүт сиэккэлээх ньолбоҕор иилээх сүүр. ☉ Продолговатое решето с волосяной сетью для выгребания мелкого льда из глубокой проруби, используемое также как мера при дележе добытой неводом рыбы
   Сорохтор солбуһа-солбуһа кыл күрдьэҕинэн балык эстилэр. С. Васильев. Тэҥн. сүүр. Кыл кылыы эргэр. — айаны, сохсону иитэргэ туттуллар сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс быа. ☉ Тонкий шнур из конского волоса для настораживания самострела или охотничьей пасти
   Киһибит тыыннааҕар айаны улаханнык туттубут эбит. Ол туһунан кини хоруобар көстүбүт уон икки эбиэн ырба уонна кыл кылыы туоһулууллар. ЭБЭДьА. Кыл өтүү эргэр. — сылгы кылыттан өрөн оҥоһуллубут уһун суон быа. ☉ Толстая длинная веревка, сплетенная из конского волоса
   Сэлэ — маҥаннаах хара кылынан хатыллыбыт эриэн өтүү. Багдарыын Сүлбэ. Кыл ситии эргэр. — кылынан өрүллэн оҥоһуллубут уһун синньигэс быа (үксүн туос иһити тигиигэ туттуллар). ☉ Тонкая волосяная веревка, сплетенная из конского волоса, обычно используемая для шитья берестяных изделий
   Кини бүк түһэн, кытаанах кыл ситиини хатартан дьуккуруйан уот кыһыл буолбут ньилбэгин үрэн сырылатта. А. Сыромятникова. Кыл сэбирдэх бот. — сүүрүгэ суох дириҥ ууга үүнэр үөһээ өттүнэн хойуу лабааланар синньигэс умнастаах, умнаһын тула хас да сиринэн бөлөхтүү үүнэр атырдьахтыы салаалаах хатыылаах кылгас сэбирдэхтэрдээх үүнээйи (атыннык бэчимэ от диэн ааттыыллар). ☉ Роголистник
   Уу дириҥэр араас салахайдар, оттон сибэккилээх үүнээйилэртэн кыл сэбирдэхтэр (роголистник) уонна синньигэс сэбирдэхтээх быалыктар олохсуйаллар. КВА Б. Кыл туһах эргэр. — үксүн кыра кыыллары, көтөрдөрү бултуурга аналлаах сылгы кылыттан хатыллан оҥоһуллубут туһах. ☉ Петля, плетеная из конского волоса, для ловли мелких зверей и птиц
   Саха сиригэр куобаҕы үксүн наар боробулуоха туһаҕынан бултууллар. Кыл туһаҕы бэрт хам-түм тутталлар. М. Попов. Кыл тымыр көр капилляр. Кыл үөн зоол. — оһоҕос көҥдөйдөөхтөр кылаастарыгар киирсэр, балтараа сэнтимиэтиргэ диэри уһуннаах, кыл курдук быһыылаах, ууга олохтоох паразит-чиэрбэ. ☉ Паразитический водяной червь, похожий на волос, длиной до полутора сантиметров из класса первичнополостных червей. Кыймаҥнас кыл үөн. Кыл хаа эргэр. — балыгы кутарга аналлаах сыарҕа устатыгар сөп гына оҥоһуллубут улахан, ньолбуһах быһыылаах кылынан өрүллүбүт мөһөөччүк. ☉ Большой, во всю длину саней, овальный волосяной мешок для перевозки рыбы
   Ньукуус дьиэ диэки күөх окко олорон, кыл хаа абырахтыыр. Күндэ
   Хараанай эмээхсин кыл хааҕа толору собо тиксибититтэн тоҥмута ааһан хаалла. И. Гоголев. Кыл хааһах эргэр. — балыгы кутарга аналлаах кылтан өрөн оҥоһуллубут орто кээмэйдээх мөһөөччүк. ☉ Средний по размеру сетчатый мешок для рыбы, сплетенный из конского волоса
   Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан, балыгы куттардылар. С. Васильев. Кыл хамыйах эргэр. — ойбон мууһун ыраастыырга уонна муҥха балыгын үллэрэргэ кээмэй быһыытынан туттуллар төгүрүк иигэ иҥиннэриллибит кыл сиэккэлээх уһун уктаах тэрил. ☉ Черпак с длинным черенком и волосяной сеткой на круглом ободке, предназначенный для очистки проруби ото льда и используемый как мера при дележке добытой неводом рыбы
   Ордьоох [киһи аата] кыл хамыйаҕынан (ойбоҥҥо бырахпыт баҕаларын) баспахтаан көрдө да, таба харбаамына хаалла. Амма Аччыгыйа
   Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, [балыгы] кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Тыһы кыл — синньигэс кыл. ☉ Тонкий конский волосок
   Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни да билбэт (өс хоһ.). Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан саанан айа тартым, көрбөтүн диэн, маҥан синньигэс тыһы кылынан сыһыылаан кэбистим. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. кыл ‘конский волос’

көр кылк гын. Табаарыстаргын кытта кыратык кыл гыннара түһэриҥ үчүгэй буолбат дуо? Чэпчиигин… санааҥ сырдыыр… Э. Соколов. «Чэ кыратык кыл гыннарыахха!» Агидель к. Далбаев силин быһа ыйыһынна, сылайбычча кыратык кыл гыннара түһүөн эмиэ баҕарда. «Кыым»

капилляр

тыаһы үт. т. Бүтэй улахан иһит эбэтэр көҥдөй эттик эркинигэр убаҕас охсуллар тыаһа. ☉ Звук, издаваемый какой-л. жидкостью, которая бьется, ударяется о стенки посуды или каких-л. полых предметов, плеск. Элбэх чэйи испитэ — иһэ кыл-хал тыаһыыр

кылбар-халбар көр — аһыннараары, таптатаары эбэтэр албыннаһан хараххын чаҕылыҥнатан, чыпчылыҥныы соҕус араастаан көрөн ыл. ☉ Бросать жалобные или заискивающие взгляды, смотреть на кого-л., сверкая глазами, хлопая глазами
Бэйбэрикээн [эһэ оҕото] ийэтэ эт таһааран аһатарын кэтэһэн, кылбар-халбар көрө турбута. И. Федосеев
Сытыы Быһычча көхсө көөнньөн, иһэ ыдьырыччы буһан баран, …… кыыһырбытын аһара сатаан, иччититтэн мөҕүллүбүт ыт курдук кылбар-халбар көрө олордо. Н. Босиков
Ыттар, туох эрэ буолаары гыммытын сэрэйэн, өйдөөх харахтарынан иччилэрин кылбар-халбар көрө-көрө, оргууй ыйылаһаллар. А. Кривошапкин (тылб.)

конский волос (хвостовой) || волосяной; сылгы кыла конский волос; кыл түү щетина; кыл өтүү волосяная верёвка (для привязывания клади) # балык сиһин кыла передний спинной плавник (рыбы); кыл мүччү насилу, едва-едва; кыл тыынынан мигом, очень быстро (напр. сходить, съездить); кыл үөн зоол. волосатик.

n. horsehair