хатыҥ диэнтэн атаах.-аччат. Айыынаны кууһан туран мин кини саннын үрдүнэн саҥа үүнэн кылыбыраһан эрэр хатыҥчааннары көрөбүн. Далан
Тулабар, сырдык санньыары ыһаннар, Тураллара мааны хатыҥчааннар. Чэчир-72

ыадарый диэнтэн холб. туһ. Тойоттор ампаар кэннигэр тиийэн бөлүөхсэн өр баҕайы сүбэлэстилэр, онтон дьиэҕэ ыадарыһан киирдилэр. Эрилик Эристиин
Хаастар күөх моонньуларын күөкэппитинэн, Яков олбуорун диэки ыадарыһаллар. «Чолбон»
Өтөр-өтөр аттыларыгар моонньоҕоннор кылыбыраһаллар, көҕөттөр ыадарыһаллар. В. Санги (тылб.)

көр дьукку
3
Чугучугу-чугучу, Чуллурҕаама дьуккуччу! Нойоон, Чурум-Чурумчуку, Чулуу тааскын торгуйдаһыах. Эллэй
Кылыбырас дьэҥкир үрүйэ уутунан мыылалаан дьуккуччу анньан кэбиспит курдук, эчи ырааһын, сибиэһэйин. Софр. Данилов
Ол бэйэлэрэ бу, билигин саас кэлэн турдаҕына, астара баранан, адьас дьуккуччу быстардылар. Г. Колесов

көр чыркымай
Саҕахха кыһайан көрбүтүм мончууктарым таһыгар атыыр чөккөй түһэн баран, төбөтүн чохотон олорор эбит. Далан
Үрдүнэн арыт чөккөйдөр, дэҥҥэ моонньоҕоттор кылыбыраһан ааһаллар. П. Аввакумов
Атыыр чөккөй чуруктаата, ырыых-ыраах куула кытахха тыһы көҕөн маатырҕаата. «ХС»
ср. алт. чүрэкей ‘зимородок; уткачирок’

1. кырый I диэнтэн хай. аата. Ити саҕана мастарыскыай улааппыта, таҥас кырыйыытын, быһыытын Вера Павловна соҕотоҕун кыайбат буолбута, иккис таҥас быһааччыны эбии ыларга тиийбиттэрэ. Н. Чернышевскай (тылб.)
2. даҕ. суолт. Кырыллыбыт, кырыллан оҥоһуллубут. ☉ Скроенный (ножницами)
   [Кыталык] Кырыйыы көмүс кынаттаах, Тардыы көмүс табыталлаах, эрийии көмүс эрбийэлээх, Кутуу көмүс куорсуннаах. Саха нар. ыр. I
   Кытылга нуктуур сылгылар кырыйыы туос ат курдуктар. С. Данилов
   Кырыйыы солко былаахтар Кылыбыраһан көстөллөр. С. Васильев
   Кырыйыы көмүсчэй кынатым, кырыымпа лыҥкырчай куолаһым, Кыйаарар үөһэнэн көтөрүм, Кыталык, кыталык көтөрүм! М. Тимофеев

I
аат. Уһун күөкэгэр ала моойдоох, суптугур кутуруктаах, көҕөннөөҕөр эрэ кыра, хатан-хатаннык быһыта баттаан саҥарар кураанах кус арааһа. ☉ Шилохвост (вид дикой у т к и )
Моонньоҕоттор маҥнай утаа сэрэхэчийбиттии, …… хорос гынан иһиллии сырыттылар, онтон устунан эрдийэн …… аһаан хабыгыратан бардылар. Софр. Данилов
Чугас баҕайы биир үөр моонньоҕон түстэ. Т. Сметанин
Үрдүнэн арыт чөккөйдөр, дэҥҥэ моонньоҕоттор кылыбыраһан ааһаллар. П. Аввакумов
ср. эвенк. мэйнэгэн ‘утка-шилохвост’
II
аат. Сиэнэр хара отонноох ыарҕатыҥы үүнээйи; ол үүнээйи отоно. ☉ Кустарник чёрной смородины; чёрная смородина
Хаптаҕас, моон ньоҕон, дөлүһүөн уга үүммүт. Амма Аччыгыйа
Таня …… ыаҕайатын толорон, ол үрдүгэр харааччы буспут моонньоҕону хортууһугар килэччи кутан дьонугар аҕалла. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Отоннортон] саамай бастыҥнара моонньоҕон уонна дьэдьэн. «ХС»
ср. бур. мойһон ‘черёмуха’, казах., каракалп. мойыл, кирг. мойул ‘черёмуха’

сыһыан т.
1. Саҥарааччы сөҕөрмахтайар, хайгыыр-сирэр, саллар-бэркиһиир эмоциональнай сыһыанын күүһүрдэр. ☉ Выражает усиление восхищения и других положительных или отрицательных видов эмоционально-экспрессивного отношения говорящего
Эчи күтүр улаханын, доҕор! Суорун Омоллоон
[Саҥа үүнэн кылыбыраһан эрэр хатыҥчааннар] эчи көнөлөрүн, чэгиэннэрин! Далан. Киил оҕонньор күтүөтүн батыһа көрөн хаалла: «Эчи чэпчэкитин, кыанарын оҕоккотун!» Н. Лугинов
2. Этиллэр санааны күүһүрдэн, бэлиэтээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение говорящим выразительности высказываемой мысли
Эчи, күнү быһа тэлбиҥниирбиттэн уҥуоҕасүһүөҕэ да суох буолан хааллым. Суорун Омоллоон
Эчи киһитин муннун тыаһа улаханын — икки сүллэр этиҥ этэн эрэрин курдук. Болот Боотур
[Варвара:] Били Мэхээлэ Уйбаанабыс бүгүн тоҕо хойутаатаҕай? Эчи сырыылара, үлэлэрэ да элбэҕэ бэрт быһыылаах. С. Ефремов
3. Саҥарааччы сөбүлээбэт сыһыанын сэмэлээн, хаарыйан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к предмету речи с оттенком укора, замечания
Эчи, эдэр киһи эрээри, утуйдаҕыҥ баҕас тугун кытаанаҕай! Амма Аччыгыйа
Эчии! Сүптүр оҕолор, ити оҕонньор да сириксэннээх буолтуҥ баар ээ. Эрилик Эристиин
[Хобороос:] Бу уол оҕо буолан баран, тыллаах дьахтар курдук, эчи саҥардаҕа элбэҕин. С. Ефремов
△ Сөбүлээбэт сыһыаны хомноон, түгэх түһэн биллэриини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания с оттенком обиды, недовольства
Эчи, киниэхэ эрэ бары сүрэх тэбиитэ. П. Ойуунускай
Эчи, кыһыыта да бэрт. Билиҥҥиттэн, сиртэн көстө илигиттэн. Эгэ итинтикэҥ улааттын, уҥуоҕа кытааттын. Суорун Омоллоон
Эчи, ол үөрэхтээх дьахтар биһигинньик үөрэҕэ суох холкуостаахтары киһи диэ дуо? С. Ефремов
△ Сөбүлээбэт сыһыаны сиилээн, үгэргээн, күлэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания с оттенком осуждения, иронии
Баай Хара Хаан уолун, кийииттэрин оронун анныгар саһыаран сытар дьону, эчи, кэпсэтиэхтэрэ да дии санаабатаҕым. Саха фольк. «Эчи, киһи аны сиргэ үктэнэрин да куттанар», — диэн эмээхсин эҕэ-дьэҕэ буолла. П. Ойуунускай
Эчи суох, аны кэлэн хамначчыттаныам дуо? Н. Якутскай
4. Этиллэр санаа баар быһыыга-майгыга сөбүлэммэт, куһаҕан эбиилик буолбутун курдук сыаналааһыны көрдөрөр (эбиитигэр, кыһалҕатыгар диэҥҥэ чугас). ☉ Выражает то, что высказываемая мысль оценивается говорящим как нежелательная (а к тому же)
Аны аһаппаттар диэн тыл-өс барыаҕа, эчи, күнтүүн ахсын дьон-сэргэ сүрдэнэн иһэллэр. П. Ойуунускай
Эчи, кини ол курдук быһыыланар буоллаҕына, биһигинньиктэр сатаан да ыал буолуохпут суох. Н. Неустроев
Эчи, сэгэриэм, аны ойууннаата диэн туох алдьархайыгар тиксэрэллэр, кэбис-кэбис. Күндэ
ср. эвенк. эчин, эсин, ачин ‘нет’