даҕ. Кимтэн эмэ толлон кэмчиэрийэр эбэтэр туохтан эрэ буруйдана санаан, мүлүк-халык туттар, саатар. ☉ Стыдливый, стеснительный, застенчивый
Доҕор уолун көрсө кэлбит Кыбыстыган кэрэ кыыстыы Хатыҥчааным эрэ саспыт Суһуохтарын тыалга тарыы. Х. Горохов
Сатаан чуолкайдык саҥарбат оҕо кэпсэтэригэр олус эрэйдэнэр. …… Мантан сылтаан быһыыта-майгыта уларыйар, түҥкэтэх, кыбыстыган буолар. КИИ ОЧСҮөГ
Сорох оҕо олус кыбыстыган. ЧКС ОИиСТ

даҕ. Дэлэйдик, сиэдэрэйдик намылыйан түспүт (хол., хойуу сэбирдэх, киэргэл, симэх). ☉ Свисающий, ниспадающий (напр., о кронах деревьев, богатых украшениях)
Айгырас киэргэллэрин устан, сыгынньах дьылыгыраһан турар кытархай мастар быыстарыгар сандал салгын көҥүл күүлэйдиир. Л. Попов
Араҕас субалаах, араҥа туостардаах, Сэбирдэх симэхтээх, айгырас лабаалаах Хатыҥчаан чараҥым суугунуу тыаһаата, Саһархай таҥаһын наҥначчы таҥынна. А. Бэрияк
Дьахтар солотуу көмүс ытарҕата айгырас, Соннук солотуулаах Уон тарбаҕын биһилэҕэ кылбачыҥнас. С. Тимофеев
△ Холбуу баайыллыбыт, элбэх уонна ыарахан (хол., күлүүс тыллара). ☉ Связанные вместе (о тяжелых металлических предметах, напр., о связке ключей)
«Бар, нохоо, ампаарга тахсан ол эдьиийиҥ көрдөөбүтүн ылан биэр», — диэн баран, айгырас үгүс күлүүһү уолга уунна. Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Сииктээх, ситэ куурбатах. ☉ Сыроватый, влажный
Үөл дүлүҥ кылгас кэрчиктэрин сиргэ модьоҕолуу уурталаан, буор кутан оҥоһуллубут холумтаҥҥа икки-үс аһаах уккунньах үрүт-үрдүлэригэр быраҕыллыбыттар. Болот Боотур
Ардахтаах дьыл буолан, быйыл оттоммут от аһаах буолуохтаах, бугуллар үксүн инчэҕэйдии кэбиһиллиэхтэрэ. Н. Лугинов
Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбат, аһаах сигэ тостубат, уол үтүөрбүтэ. М. Попов
2. көсп. Ыарытыган, мөлтөх туруктаах. ☉ Болезненный, слабый, хилый
Мин кэргэним аһаах, хатыҥыр, маҥан хатыҥчаан курдук нарын дьахтар этэ. Н. Габышев
Оҕонньорум, уруккуттан аһаах буолан, тулуйумуна, суорума суолламмыта. Н. Кондаков
Аһыы бөҕөнү аһыйан, кутурҕан бөҕөҕө ылларан, бэйэм да аһаах буолан, оройуон киинин балыыһатыгар тэлиэгэҕэ тиэллэн киирбитим. П. Чуукаар

дьүһ. туохт.
1. Тыаһа-ууһа суох түргэнник сүүрүгүр, уһун (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Течь, струиться быстро, устремляться вперед без шума (о реке, речке)
Кини дьылыһыйа устар ыраас уулаах Алданы, …… киэһэ буоллар эрэ ыаллар түптэлэринэн унаарар Эбэ алааһын олус таптыыра. Д. Кустуров. Күн сири сылытар, Хаар оннугар туман уостар, Сиик-таммах сэбирдэхтэн сууллар - Ол аата Үрүйэ уута дьылыһыйа устар. Д. Васильев
2. Көбүс-көнөтүк, уһун синньигэс гына үүн. ☉ Расти прямо, стройно, высоко
Үрдүк үтүө мас киэнэ Дьоллоох тойон салаата …… Өндөл маҥан халлаан Үрүт өттүн диэки Өрө үүнэн дьылыһыйан Тахсан бара турбута эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Куула маһыныы дьылыһыйар Көнө уҥуоҕунан аатырар Милабыт өссө улаатта. Р. Баҕатаайыскай
Кыракый хатыҥчааннар быгыталаан …… дьылыһыйа үүнэн тахсаллар. ЕП МИ

1. кубарый диэнтэн дьаһ. туһ. Ытыыр этим сөтөл буолбут ийэм кэбин туоннаҕына. Ытыыр этим кыһалҕа, сут Оҕом имин кубарыттаҕына. И. Гоголев
   Күн уота сиэн кубарыппыт хаки гимнастеркалаах, …… аптамаат сүкпүт саллааттар Кыһыл болуоссат устун эрчимнээхтик ырыа ыллыы-ыллыы ааһаллара. Н. Кондаков
   Кинилэри [хатыҥчааннары] күн кубарыппатах, тымныы тыал миккийбэтэх. Далан
2. кэпс. Кэрээнэ суох, харса суох тугу эрэ гын (хол., саҥар-иҥэр, мэлдьэс, үөҕүс). ☉ Делать что-л. нагло, беспардонно (напр., ругаться, лгать)
   Киһи өйдөөбөт тылынан үөхсэн кубарыталлара. П. Аввакумов
   «Ээ, бу ыалдьа олоробун, өрүскэ балыктыы сыл-дьан тымныйдым», — диэн Мүлүк сымыйалаан кубарытта. Р. Баҕатаайыскай
   [Доропуун] кыыһын сөбүлээбэт киһитин кытта бэргэһэлэтэн кэбиспитин барытын мэлдьэһэн кубарыппыта. А. Бэрияк

даҕ.
1. Олус күүстээх-уохтаах; модьу. ☉ Обладающий большой силой, мощный
Модун сүүрүктээх өрүс.  Луха модун харыларынан быар куустубутунан дьиппинийэн олорор. Амма Аччыгыйа
Модун тиэхиньикэ Манна дэлэйдэ — Кэлимсэ турук Таастары силэйдэ. А. Абаҕыыныскай
△ Баараҕай, сүүнэ улахан, үрдүк. ☉ Громадный, гигантский (напр., о горе)
Хатыҥчааннар баараҕай хатыҥнарынан, модун тииттэринэн хаххаланан бары сэргэ, тэҥник силигилии үүнэн эрэллэрэ кэрэтин. Далан
Бу көстөр күөх, улуу, модун хайалар үрдүүр, намтыыр чочумаас уһуктара …… ньиргийэн барыах, кэккэлээн тураллар. И. Эртюков
2. көсп. Толлугаһа суох, кыайыгас, күүстээх (киһи санаатын күүһүн этэргэ). ☉ Отличающийся силой и твёрдостью духа, несгибаемой волей к достижению чего-л. [Суруксут:] Дьон кырата модун санааны санаммыт быһыылаах, үс сүүс сыл мэлдьи мунньуллан-мунньуллан этиллибэтэх тыллар эһиннилэр, д э л б э р и т э б а р д ы л а р. П. Ойуунускай
1917 сыллаахха …… эн Орджоникидзе диэн бассабыыгы кытта куодарыһарыҥ. Ол киһиттэн бу айылаах модун санааҕа үөрэммитиҥ дуо? Эрилик Эристиин
Эр, модун санаалаах эрэттэр Инники кэккэҕэ туоллулар. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. модун ‘дерево’

аат.
1. Туох эмэ биир кэлим дьапталҕата (хол., буор, кумах уо. д. а. ). ☉ Слой, пласт (напр., земли, песка и т. п.)
Биэрэк устун, хара кыраасканан сурааһынныы эҕий-дугуй тардыбыт курдук, чараас хара араҥа барар. А. Федоров. Почва диэн сир үүнээйинэн бүрүллүбүт үрүт араҥата. КВА Б
Хайа үрүт араҥатын [чоҕор тиэрдэ] соролооһун үлэтэ бара турар эбит. БИ СТ
2. көсп. Уопсастыба, нэһилиэнньэ, дьон ханнык эрэ бөлөҕө. ☉ Та или иная группа людей, населения, общества
Бааллар — буҕаалтыр бииһин ууһа барыта, холкуостаах бары араҥата, биригэдьиир арааһа. С. Федотов
Оттон нэһилиэнньэ бары араҥаларыгар киэҥник өтөн киирбит тыллар сүнньүнэн сахалыы форманан бараллар. СТЫМ
3. көсп. Туох эрэ биир туспа чаас буолар бөлөҕө. ☉ Однородная масса как часть чего-л.
Билигин да саха бүттүүн тылын словарнай састаабыгар эргэрбит тыллар араҥалара олус кыараҕаһа суох. АПС СЛ
Саха тылын наардаталаан көрдөххүнэ, хас да араҥаны булаҕын. ЧМА ЭТНББ
◊ Араҥа туос — саас-сааһынан арахсар туос. ☉ Слоистая береста
Урут кырдьаҕас булчуттарга Дмитриев баарына хайаан даҕаны испиискэни араҥа туоска суулатан хоонньуларыгар уктарара. «ХС»
Араҕас субалаах, араҥа туостардаах, Сэбирдэх симэхтээх, айгырас лабаалаах Хатыҥчаан чараҥым суугунуу тыаһаата, Саһархай таҥаһын наҥначчы таҥынна. А. Бэрияк

сыһыан т.
1. Саҥарааччы сөҕөрмахтайар, хайгыыр-сирэр, саллар-бэркиһиир эмоциональнай сыһыанын күүһүрдэр. ☉ Выражает усиление восхищения и других положительных или отрицательных видов эмоционально-экспрессивного отношения говорящего
Эчи күтүр улаханын, доҕор! Суорун Омоллоон
[Саҥа үүнэн кылыбыраһан эрэр хатыҥчааннар] эчи көнөлөрүн, чэгиэннэрин! Далан. Киил оҕонньор күтүөтүн батыһа көрөн хаалла: «Эчи чэпчэкитин, кыанарын оҕоккотун!» Н. Лугинов
2. Этиллэр санааны күүһүрдэн, бэлиэтээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение говорящим выразительности высказываемой мысли
Эчи, күнү быһа тэлбиҥниирбиттэн уҥуоҕасүһүөҕэ да суох буолан хааллым. Суорун Омоллоон
Эчи киһитин муннун тыаһа улаханын — икки сүллэр этиҥ этэн эрэрин курдук. Болот Боотур
[Варвара:] Били Мэхээлэ Уйбаанабыс бүгүн тоҕо хойутаатаҕай? Эчи сырыылара, үлэлэрэ да элбэҕэ бэрт быһыылаах. С. Ефремов
3. Саҥарааччы сөбүлээбэт сыһыанын сэмэлээн, хаарыйан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к предмету речи с оттенком укора, замечания
Эчи, эдэр киһи эрээри, утуйдаҕыҥ баҕас тугун кытаанаҕай! Амма Аччыгыйа
Эчии! Сүптүр оҕолор, ити оҕонньор да сириксэннээх буолтуҥ баар ээ. Эрилик Эристиин
[Хобороос:] Бу уол оҕо буолан баран, тыллаах дьахтар курдук, эчи саҥардаҕа элбэҕин. С. Ефремов
△ Сөбүлээбэт сыһыаны хомноон, түгэх түһэн биллэриини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания с оттенком обиды, недовольства
Эчи, киниэхэ эрэ бары сүрэх тэбиитэ. П. Ойуунускай
Эчи, кыһыыта да бэрт. Билиҥҥиттэн, сиртэн көстө илигиттэн. Эгэ итинтикэҥ улааттын, уҥуоҕа кытааттын. Суорун Омоллоон
Эчи, ол үөрэхтээх дьахтар биһигинньик үөрэҕэ суох холкуостаахтары киһи диэ дуо? С. Ефремов
△ Сөбүлээбэт сыһыаны сиилээн, үгэргээн, күлэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания с оттенком осуждения, иронии
Баай Хара Хаан уолун, кийииттэрин оронун анныгар саһыаран сытар дьону, эчи, кэпсэтиэхтэрэ да дии санаабатаҕым. Саха фольк. «Эчи, киһи аны сиргэ үктэнэрин да куттанар», — диэн эмээхсин эҕэ-дьэҕэ буолла. П. Ойуунускай
Эчи суох, аны кэлэн хамначчыттаныам дуо? Н. Якутскай
4. Этиллэр санаа баар быһыыга-майгыга сөбүлэммэт, куһаҕан эбиилик буолбутун курдук сыаналааһыны көрдөрөр (эбиитигэр, кыһалҕатыгар диэҥҥэ чугас). ☉ Выражает то, что высказываемая мысль оценивается говорящим как нежелательная (а к тому же)
Аны аһаппаттар диэн тыл-өс барыаҕа, эчи, күнтүүн ахсын дьон-сэргэ сүрдэнэн иһэллэр. П. Ойуунускай
Эчи, кини ол курдук быһыыланар буоллаҕына, биһигинньиктэр сатаан да ыал буолуохпут суох. Н. Неустроев
Эчи, сэгэриэм, аны ойууннаата диэн туох алдьархайыгар тиксэрэллэр, кэбис-кэбис. Күндэ
ср. эвенк. эчин, эсин, ачин ‘нет’

аат.
1. Ынаҕы ыыр кэм. ☉ Время доения коров
[Хобороос:] Ынахпыт ыама хойутаата, оҕолоор. А. Софронов
«Сарсыарда ынах ыамыгар кэлбэккэ быһа хотойо сылдьаар», — диэтэ хотуна. Күндэ. Күннэтэ аайы биирдии ынаҕым ыам аайы биэрбит үүттэрин суруйааччыбын. Биэс т.
2. Биир ыаһыҥҥа эбэтэр төһө эрэ кэм устата ыаныллар үүт. ☉ Количество молока, выдаиваемого за один раз или за определённый срок
Сүөһүлэрэ арыый сыһыйдылар. Илиитэ да үөрэнэн барда. Ол да буоллар, үүтүн ыама букатын кыра. А. Фёдоров
Сыллааҕы ыамы биир сиргэ мунньар буоллар, остуоруйаҕа этиллэр уйгу-быйаҥ ойбонуттан итиэ суох этэ. И. Данилов
Сотору үүт ыама үксээн барбыта. И. Данилов
3. Күөл балыга искэҕин ыыр кэмэ. ☉ Время икрометания озёрных рыб, нерест
Саас балык ыамын саҕана, собото күөл кытыытыгар тахсан, иэнинэн лаһыйар буолара. Н. Якутскай
[Ньукуус:] Ээ, оттон билигин бу ыам саҕана муҥхалыахха саамай сөп. Күндэ
Хатыҥчаана эбэҕэ балык ыамын кэмигэр хомуһун быыһа балыгынан быллыгырыыр. М. Попов
♦ Ыам балыгын курдук көр балык. Киһи аймах ыам балыгын курдук барҕарар, күөс курдук өрө оргуйар кэмигэркэрдиитигэр төрөөн-үөскээн, социализм дьоллоох, көҥүл саарыстыбатыгар биирдэ чүөмчүлээн түспүппүт. Суорун Омоллоон. Ыам бырдаҕын (кумаарын) курдук — олус элбэх, ахсаана суох элбэх. ☉ Рой, несметное число, мириады комаров, гнуса
Ыам бырдаҕын курдук кэмэ суох кымырдаҕастар кыймаҥнаһа түспүттэрэ. И. Федосеев
Хоохунча кинээс табата ыам бырдаҕын курдук. А. Сыромятникова
Ыам кумаарын курдук үгүс дьон кэлэн-баран, үлэлээн-хамсаан ирбэнньиктэһэ сылдьаллар. А. Фёдоров
◊ Киэһээҥҥи (киэһээ) ыам (ынах) көр киэһээҥҥи
Оол курдук, үрэх тамаҕыттан пиэрмэ сүөһүлэрэ киэһээ ыамҥа иһэллэрэ көһүннэ. Далан
Дьахталлар киэһээҥҥи ыамнарыгар сырсаллар. А. Бэрияк
Күнүскү ыам (ынах) көр күнүскү. Ала бургунас бүгүн күнүскү ыамыгар кэлбэтэ. Н. Заболоцкай
[Сибиэтэ:] Сарсын күнүскү ыам кэнниттэн мин Бөрүөхэ өтөҕөр баар буолуом, онно эн кэлээр. С. Ефремов. Сарсыардааҥҥы ыам — ынаҕы сарсыарда бастаан ыыр кэм. ☉ Утренняя дойка
Сарсыардааҥҥы ыамҥа хойутаары гынным. Түөртүүр ыам көр түөртүүр. Күн, түөртүүр ыам ааһан, арҕаа диэки санньыйан барда. Суорун Омоллоон
Ыам балыга көр балык. Иһийбит уулуссалар уһугуннулар, үлэ дьоно, устудьуоннар, оскуола оҕолоро ыам балыгыныы тоҕо ыстылар. «ХС»
Күөх оттоох кытыыга Күөнэх ыам балыктар Күөл уутун аймыыллар. И. Чаҕылҕан
Ыам бырдаҕа (көр бырдах). Бу түбэлтэ сайын, биһиги хоту дойдубутугар ыам бырдаҕа түһэн турдаҕына, буолбута. Н. Якутскай
Түптэ унаар буруота Түүҥҥү сииккэ сүктэрэр, Ыам бырдаҕын саҥата Симэлийэр, улам сүтэр. «Чолбон»
Ыам кумаара — ыам бырдаҕа диэн курдук (көр бырдах). Ол чуумпутуттан мин кулгааҕым сүүһүнэн ыам кумаара дыыгыныырын курдук чуҥкунаабыта. Н. Якутскай
Ыам кумаара тулабар көймөстөр, Ооҕуй оҕус дьэрэкээн илимин турдар. Л. Попов. Ыам хомурдуоһа — хоҥор өҥнөөх, ойоҕосторунан үрүҥ үс муннук ойуулаах балайда бөдөҥ бөкүнүк хомурдуос. ☉ Майский жук
Ыам хомурдуоһа бары атын үөннэр-көйүүрдэр курдук үс чаастаах: төбөлөөх, түөстээх уонна истээх. ББЕ З
Ханна эрэ түннүк таһыгар ыам хомурдуоһа биир мээр дыыгыныыр. Э. Войнич (тылб.)
Ыам ыйа көр ый II. Ыам ыйын маҥнайгы аҥаарынааҕы ыраас, ылаа күннэр үүннүлэр. М. Доҕордуурап
Ыам ыйа. Балык ыыр, ынах мэччирэҥҥэ тахсан, үүт ыама элбиир. В. Протодьяконов
ср. др.-тюрк. саҕым, уйг. сеҕим, кирг., монг., алт. саам, бур. һаам ‘удой’