кылыһахтаа диэнтэн бэй
туһ. Дьиҥнээх хомус аҕата уус киһи оҥорбут эбит. Истээриҥ эрэ, оонньоотоҕуна хайдах эрэ дьикти кылыһахтанан барар. «Кыым»

дьэргэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Курулас ардах …… Дьэҥкир сабынан сири тигэн Дьэргэҥнэтэн олордо. С. Тимофеев
Бүлүүлэр оһуохайы кылыһахтаан дьиэрэтэн этэр идэлээхтэр, оттон таатталар дьэргэҥнэтэн этэллэрин сөбүлүүллэр. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Иҥнэ-иҥнэ төлүтэ барар, титирэстиир сөҥ саҥата, тыаста таһаар. ☉ Издавать, производить прерывистый, дробный низкий звук, шум
Дорҕоон ордук күүскэ тахсар кэмигэр, кылыһахтаатахха быдан кэрэтик дьиэрэһийэр. Оччоҕо дэбдигирээбэт, иҥнэ-иҥнэ төлүтэ барбат. «Кыым»

көр кикирий
Кууһума суруксут суруйан кикиритэр. Н. Якутскай
Өс-саас быһыччатын Кистии уктубутум. Кинини күн аайы, түүн аайы Кырыыс хара бурууһунан Кикиритэ аалар этим. И. Гоголев
[Быыкаайык кыысчаан] Кыыл Уолун ырыаларыттан Кылыһахтаан кикиритэр. М. Тимофеев

1. дьылыһый диэнтэн дьаһ. туһ. Чуочайаана сотокотун Ньургуһунум дьылыһыппыт, Куоҕайаана төбөкөтүн Күннэрикпэр көтөхпүт. П. Тобуруокап
   «Аллаах тыынан сүүрдэн дьылыһытан киирэн, сатыы андылары ытыалаан биһиргэт», - диэн саныысаныы, Ананий кэрэхтээх тумул диэки кырдал устун аа-дьуо хааман истэ. М. Доҕордуурап
   Санаатынан сүүрэр кирилиэскэ туран кэбиһэҕин, онтукаҥ эйигин үөһэттэн аллара дьылыһытар, аллараттан үөһэ дьулуһутар. «ХС»
2. Нарыннык кылыһахтыы ыллаан дьиэрэт. ☉ Петь нежно и звонко, вкрапляя в мелодию ритмичные горловые звуки (характерные для якутского пения)
   Ахтылҕаҥҥын дьүрүһүтэн Аралдьыйыый да, сэлээр, Айхалынан дьылыһытан, Алҕаан биэриим, сэгээр. Таллан Бүрэ

аат. Мууска хаҥкынан эбэтэр атын тугунан эмэ халтарыйа, хатааһылыы оонньооһун; онно табыгастаах эбэтэр онуоха анал оҥоһуулаах сир. ☉ Катание на коньках или на чём-л. другом; пригодное или специально устроенное для этого место, каток
Кырыымпалыы Кылыһахтыыр Кыычыр хаардаах алааска Халдьаайыга, Хатыыскаҕа — Сындыыстаныый, салааскам! П. Дмитриев
[Уолаттар] хатыыскаҕа бастаабыт уолу түөрэ тэбэн охтороллор уонна бары кини үрдүгэр куучалаһан сууллараллар. Р. Кулаковскай
Оонньооччулар хатыыскаттан тэйиччи субуруһа тураллар уонна уочаратынан быыстала суох хатыыскалаан иһэллэр. ВПК СОо

туохт.
1. Кыраттан кыыһыр, тымытын. ☉ Вспылить, разгневаться от чего-л. незначительного
[Кыыс Кыскыйдаан:] Үрүҥчэй субалаах Үтүөкэн барахсан Үөскээтэ диэхтээннэр, Ороммор уордайан Охсуһар буолбутум, Тэллэхпэр тэһииккээн, Тэһийэн сыппакка Тэбиэстэр буолбутум. П. Ойуунускай
Тимэх саҕа бэйэтэ Тэргэн курдук эһиннэ, Дэлби барда, тэбиэһиннэ, Көрдөһүүлээх эрэйдээҕи Көбдьүөрүйэ көбүөлээн, Көрүдүөргэ көҥүл үүрдэ. Күннүк Уурастыырап
Пётр Ильич, уокка арыыны куппуттуу, тэбиэстэн турбута. Р. Баҕатаайыскай
2. Туохтан эмэ эр ылан, эрдийэн эбии сэтэрэн, күүһүрэн биэр (хол., ырыа). ☉ Усиливаться, раззадориваться (напр., о пении)
Хайҕалтан быыппаста тэбиэстэн, Харса суох барыма, Сирииттэн сүөм түһэн, Сэнэнэ санаама. Күннүк Уурастыырап
Дьикти отуу иһиттэн Дьиэрэйэр кыыс ырыата, Гитараттан тэбиэстэн, Кылыһахтаан ыраатар. Р. Баҕатаайыскай
Таас биэрэгин сынньа, ууруу, Индигир устан дьэргэйэр. Киэҥ үөһэ, эмньик кулуннуу Тыалтан тэбиэстэн, өрө түллэр. Н. Босиков

даҕ. Өссө да ситэхото, этэ-сиинэ кытаата илик. ☉ Незрелый, физически неокрепший
Олох аһыытын-ньулуунун билбэккэ улааппыт оҕоттон атаах, ньулдьаҕай …… киһи тахсар. Тумарча
Оҕолор барахсаттар ньулдьаҕай санныларын тулаайахсыйыы ыар таһаҕаһа ыга баттаабытын иһин, кинилэр үрүө-тараа барбатахтара. Г. Борисов
[Дыгын] биир күүстээх буолуо диэн уорбалыыр уолум ньулдьаҕайа бэрт, арай аҕыс-сэттэ сылынан мөккүһүөр сөп. Эрилик Эристиин
Сэриигэ барбыттары солбуйан, оҕолор холкуос үлэтин өссө да ньулдьаҕай санныларыгар сүкпүттэрэ. «ХС»
◊ Уу ньулдьаҕай — 1) мөлтөх, эт-хаан өттүнэн өссө ситэ илик. ☉ Слабенький, ещё не достигший физической зрелости (о человеке)
Кини [Бакамда] бу өс-саас анысханнаах аартыга аһыллыбыт сиригэр бүдүгүрэ кырдьыбыт оҕонньор уу ньулдьаҕай оҕолуун кыайан олорботторун билэрэ. Далан
Көрөргүт курдук, …… уу ньулдьаҕай эдэр оҕолор киирэн биһиэхэ кыайан тулуйан үлэлээбэттэр. «ХС»; 2) көсп. Уус-уран өттүнэн мөлтөх, сыппах. ☉ Слабый в художественном отношении, невыразительный, неинтересный
Хас суруйааччы литератураҕа тус-туһунаннык киирэр. Сорох уу ньулдьаҕай суруйуулартан саҕалаан, бэрт өр эрэйдэнэн баран, сыыйа суолун булунар. Софр. Данилов
Уҥуох тутан ситэ илик Уу ньулдьаҕай тылым абын Кыл кырыымпалыы симиктик Кылыһахтаан таһаарабын. С. Тимофеев. Тэҥн. ньуолдьаҕай
ср. бур. зулзага, монг. йулйуҕа ‘детёныш’

1. аат. «Дьиэ-буо» диэн тылтан саҕаланар, тута хоһуйан, кылыһахтаан толоруллар саха ырыата. ☉ Якутская песня-импровизация с запевом «дьиэбуо»
   Бу дьоллоох-соргулаах күлүмнэс күннэргэ Эйэҕэс тойукпун, дьэ, ыллыым, дьэ, туойуум! П. Ойуунускай
   Дьоллоох тойук, дьогдьоот киэһэ, Дьолу булбут мин дойдум. С. Данилов
   Сахалыы эҥээркэй тойук Сатарыы турбут бэрт ыраахха. Л. Попов
2. сыһ. суолт., кэпс. Наһаа ыраах. ☉ Очень далеко
   Хаһан Өргөннөөххө тиийэр тойук. И. Сысолятин
   ♦ Куба лахсыыр тойуктаах (тыл- лаах) көр куба
   Ол улуу дуолаттар моргуор бөҕөнү түһэрэн, куба лахсыыр тойугун туойбутунан барбыттар. Д. Апросимов
   Кус-хаас тойуга (лахсыыра, саҥата) көр кус-хаас. [Көтөр бииһин ууһа] кими талары сахсыһан араас кус-хаас тойугун түһэрбиттэр. Суорун Омоллоон
   Уруокпун аахпыта буолан, кус-хаас тойугун түһэрэбин. А. Бэрияк
   Оҕо тойуга көр оҕо. Тойук дойду көр дойду. «Токоҕо эрэ түстэхпитинэ дьону булабыт. Ол тойук дойду», — диэбитэ Василий Петрович, хаартаны ылан тэнитэ-тэнитэ. Н. Босиков. Тойук дьыала кэпс. — өтөрүнэн бүппэт туох эмэ дьыала, үлэхамнас. ☉ Долгая песня, долгое дело; то, что не скоро может завершиться
   Куорат кииниттэн мас дьиэлэри барытын көһөрөллөрө тойук дьыала. «Кыым»
   Халлаан тойуга — халлаан тыла диэн курдук (көр халлаан). Ити барыта халлаан тойуга, истимэҥ, төрүт. А. Сыромятникова
   Хой тойугун туой — хой баһын туой диэн курдук (көр хой). Тугу эмэ кэпсээтэҕинэ букатын хой тойугун туойар. «ЭК»
   Хоро тойуга көр хоро. Хотон кэннигэр Хоро тойуга айманна. С. Васильев
   ср. уйг. туйук, туюг ‘четверостишие, в котором рифма построена на игре слов’, чагат. тойук ‘род поэзии’; якут. туой ‘петь’ + ук

1. уһаа диэнтэн дьаһ. туһ. Куоҕас моонньун уһатан, түүтүн сахсатан баран, өрүтэ дьигиһийбэхтээн, кынаттарынан сапсыммахтаан ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
   Эбэм куобах уорҕатын аттаран, өрбөххө сирийэн, сонно уһаппакка, аҕыйах хонук иһигэр сып-сылаас суорҕан тигэн кэбиһэр. С. Маисов
   Бэлиэтэммит тыллары устан ылан, сорох аһаҕас дорҕооннорун уһатан, кылгатан, атын тылларда оҥоруҥ. ЕНВ СТ
2. Ыллыыргар тыыҥҥын уһуннук таһааран, куоласкын унаарыт. ☉ Тянуть, вытягивать голосом длинные или высокие звуки во время пения. Ырыаһыт дьиэрэтэрэ, өрө тардан уһатара, эҕирис гынан тыынарыгар сөп түбэһэн, холкутук, наҕылыччы устар. П. Аввакумов
   Бэдэрээччик куолаһын араастаан кылыһахтаан, дьүрүһүтэн таһаарара, үрдүкү дорҕооннорун олус кыһанан-мүһэнэн уһатан унаарытара. И. Тургенев (тылб.)
   ♦ Тыынын (олоҕун) уһат көр тыын II
   Бэйээт кыра-хара үлэһит дьон санаалара сарбыллар, өйдөрө түмүллэр күнүгэр лыҥкынас ырыатынан тыыннарын уһатар төлкөлөөх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Сөрүүн салгын Сүрэҕи сөрүүкэттэ, Тымныы салгын Тыыны уһатта. А. Софронов
   [Илээҥки ойуун:] Урааҥхай сахаларга аны биирдэ, тыын уһата таарыйа, саба түһэн көрбөппүт дуо? В. Титов
   Сирбитин-уоппутун, айылҕабытын харыстыахха, сирбит тыынын уһатыахха. «Чолбон»
   ◊ Удьуоргун уһат — оҕолонон-урууланан кэнэҕэски кэлэр ыччаттаах буол (үксүгэр уол оҕоҕо сыһыаннаан этиллэр). ☉ Продлить род (говорится в отношении мужчин)
   Биһиги киһибит уол оҕону төрөтөн хаалларан, удьуорбутун уһатар, туйахпытын хататтарар буолбут диэн бөҕөх санаалаахпыт. СТП АаТ. Үйэтин уһат кэпс. — ким эмэ олох олорор кэмин уһатан биэр. ☉ Жизнь продлить кому-л. [Уйбаан:] Харчы, үпбаай үйэбин уһатыа диириҥ буолуо. А. Софронов
   Эт-хаан өттүнэн эрчиллии, үлэҕэ, булка үөрүйэх буолуу — киһи үйэтин уһатар. Т. Сметанин