адаарыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Кинилэр диэки мунньах дьоно бүтүннүү адаарыс гыннарбытын [Арамааскы] кыра оҕо курдук туттан-хаптан сэһэргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Хаһан наада буолуо да, кистэлэҥ тыҥырахтарын биирдэ адаарыс гыннарыахтара. А. Сыромятникова

адырыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Федя түргэн үлүгэрдик икки илиитинэн баттаҕын өрө анньынан адырыс гыннарбыта. М. Горькай (тылб.)

дьап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Кинилэр кэннилэриттэн Николай ойон тиийбитин, түөскэ анньан кэбиһээт, ааны сабан дьап гыннардылар уонна хатаан халыгыраттылар. А. Сыромятникова
Ытаатын кытта түргэн туттуулаах Нестеренко иккис сэнэрээти уган дьап гыннарда. «ХС»

кип гын диэнтэн дьаһ
туһ. Аттаах киһи …… борооску сиһин мииннэри охсон кип гыннарда. Амма Аччыгыйа
[Сыпсынан] оҕонньор …… эмээхсини көхсүгэ быраҕан кип гыннарда. Айталын
Маша атын ойоҕоско тэбэн кип гыннарда. А. Сыромятникова

дьүһ. туохт. Тугу эмэ эмискэ үөһэ ас, көтөх. ☉ Неожиданно поднять, толкнуть, вскинуть что-л. вверх
Даайыс илиитин күөрэс гыннарарын кытта, уол сирэйигэр кытыан сып-сылаас туорахтара саба түһэр. А. Федоров. Эмискэ Илья саатын өрө күөрэс гыннарда да, утуу-субуу икки төгүл ытан субурутта. Н. Якутскай
Арбатскай …… үөрэн, илиитин күөрэс гыннарбыта. В. Яковлев

1. аат.
2. Сылгы сиэлин уонна кутуругун биир утаһына. ☉ Конский волос
   Сылгы аалыммыт маһыгар хаалар кылы хомуйан бары туһах хаталлар. Амма Аччыгыйа
   Сиэл …… уһун кылынан олус үйэлээх бөҕө көнтөс, муоһа, ыҥыыр холуна, сөрүө, араас быа-туһах өрөн, хатан, тигэн тутталлар. АНП ССХТ
   Соҕотох кылы бэл диэтэр Туллукчаан быһа көтөр, Сүүс кылтан сылгы үтүөтэ Быспат өтүүтүн өрөллөр. «ХС»
   2
   көр кылыс II. Ону [туораах бурдугу] аны кылыттан, бэкиинэттэн ыраастыырга дьиэ кэргэнэ бүттүүн кыттан, биирдиилээн талан муҥнаналлар. Күннүк Уурастыырап
   Сиэмэлэртэн кылларын аналлаах массыыналарынан имитэн араарыллар. «Кыым»
3. көсп. Музыкальнай инструменнар устурууналара. ☉ Струны музыкальных инструментов. Гитара кылларын тардыалыы олордо, Музыка тыаһыгар сөрүсөп дьиэрэтэ Ыллаата… Дьуон Дьаҥылы
   Кырыымпа чиккэччи тардыллыбыт кыллара бары мүччү бардылар. Л. Толстой (тылб.)
4. даҕ. суолт. Кылтан оҥоһуллубут; кыл курдук кытаанах, дороххой. ☉ Сделанный из конского волоса; жесткий, как конский волос
   [Үрүҥ эһэ] Үс-түөрт кыл бытыгын Үөрэ-көтө салбанна. Л. Попов
   Аан бэтэрээ чанчыгар, аналлаах атах маска, аттарыы лэпсэлээх, симэхтээх көмүс ыҥыыр. Ыҥыыр хоҥсуоччутугар үүн, быалаах кымньыы, кыл дэйбиир. Суорун Омоллоон
   Кэмниэ-кэнэҕэс дьон улаҕатыттан били маҥан кыл сэлээппэлээх киһи туран тыл көрдөөтө. А. Бэрияк
   ♦ Кыл бычык тыын — 1) тыыныҥ кылгаан, бөтүөхтээн арыычча тыын (улаханнык ыалдьыбыт эбэтэр өлөөрү сытар киһи тыына кылгаабытын этэллэр). ☉ Дышать тяжело, с трудом, едва дышать (о тяжелобольном или находящемся при смерти человеке). Оҕонньор уһугулаан, кыл бычык тыынар буолбут; 2) сылайан эбэтэр түргэнник хааман нэһиилэ тыыҥҥын ыл, аҕылаа. ☉ Дышать с трудом, запыхаться. Сибилигин манна кыл бычык тыынан киирэн тахсыбыта. Кыл быыһыттан — арыычча, бэрт кыранан. ☉ Еле-еле, чуть-чуть
   Кыл быыһыттан өрүһүйдүм. ПЭК СЯЯ. Кыл имэрийэ — тобус-толору, ыы-быччары (убаҕаһы, тохто сылдьар тугу эмэ иһиккэ үөһээ иитигэр тиийэ кутуу туһунан). ☉ Наполненный до краев (о сосуде)
   Кыл имэрийэ дьалкыйар Кылбачыгас бакааллар Доҕордоһуу туһугар Тоҥхотуллан бараллар. Р. Баҕатаайыскай
   Кинилэр дьоҕус ыаҕайаларын кыл имэрийэ дьэдьэннээхтэр, үөрбүтастыммыт дьүһүннээхтэр. В. Протодьяконов. Кыл күөмэй — синньигэс (тыҥкынас) куолас. ☉ Тонкий (писклявый) голос (букв. волосяное (толщиной с волосок) горло)
   Хотоҕой куурдар Куо тумулум иччитэ, Хабах бас, Харчы сото, Кыа сыаллайа, Кыл күөмэй, Хотун эдьиийим! Саха фольк. [Кыталык кыыл] Кыл күөмэйинэн Сыыйан ыллыыр, Кырыымпа эгэлгэтинэн Кэрдиистээн кэпсиир. Д. Говоров. Кыл күөмэй буол — чымаадыстаан, кыбыстан аҕыйаҕы аһаа, түргэн соҕустук аһаан испэккэ, бытаар. ☉ Есть очень медленно и мало (от жеманства или стеснительности). Кыл күөмэй буоллаххыный, түргэнник аһыы оҕус. Кылы кырбаабыт (кырбастаабыт) курдук — олус элбэх уонна кып-кыра. ☉ Очень мелкий, словно мелко нарубленный конский волос в большом количестве (напр., о насекомых)
   Биһиги ампаарбытыгар, кылы кырбаабыт курдук, киһи харахтаабатах көйүүрэ үөскээтэ. А. Сыромятникова
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
   Убай Давыдовтарга кылы кырбастаабыт курдук эмдэй-сэмдэй кыыс оҕо дэлэйбит. Н. Габышев. Кыл мүччү — сыыһа-халты, бэрт кыранан (баттас эбэтэр куоттар, урутаа эбэтэр хойутаа). ☉ Едва, коекак (успеть), чуть (опоздать)
   Көлөлөрбүтүн кыл мүччү былдьаттыбыт. В. Протодьяконов
   Киэһэ аҕыстааҕы пуойаска кыл мүччү баттаһабын. «ХС»
   Биһиги бандьыыттартан ити курдук кыл мүччү халты харбаппыппыт. А. Кривошапкин (тылб.). Кыл саҕа — олус (бэрт) кыра, быыкаайык. ☉ Самая малость, чуть-чуть
   Туора киһи гиэнигэр кыл саҕаны да көрөр, оттон бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрүммэт (өс хоһ.). Дьаамык иккис сарсыардатыгар аҕалбыта. Кини биһигиттэн хайабытыттан да кыл да саҕанан намыһаҕа, мөлтөҕө суох этэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Кыл саҕаттан — олус (бэрт) кыраттан, быыкаайыктан. ☉ На волосок (от чего-л.), на немного
   Оҕо сырдык тыына кыл саҕаттан самсаммыта. «ХС». Кыл тарда — тэбис-тэҥ, итэҕэһэ да, чорбоҕо да суох сөрү-сөп, оруобуна буолар гына (иһиккэ кутуллубуту иһит үөһээ кытыытын кытта кылы тардан тэҥнээбит курдук). ☉ Вровень с краем посуды, без верха (наполненность посуды проверяется натягиванием волоска по ее верхнему краю). Биир арыы ыйааһыныгар эрэ сөп буолбутугар эмээхсин өрө халаатыы түстэ: «Сордоох оҕолор, кыл тардан мээрэйдээбитиҥ буолуо. Биир солуотунньугу ордук биэрэргин — соҕотох хараххын тэһэ анньынар курдук саныыгын…» Амма Аччыгыйа
   Чаайынай ньуоскаҕа чөмчөччү буолбакка, кыл тарда кутуллубут туус быһа холуйан уон кыраам буолар. ФВН ЭХК. Кыл тиэтэлинэн — муҥ кыраайынан, олус ыксаан (тугу эмэ гын). ☉ Торопливо, в большой спешке, бегом, на бегу (делать что-л.)
   Үлэтин быыһыгар кыл тиэтэлинэн буостаҕа баран кэллэ.  Хаҥас диэки …… төгүрүк остуолга кыл тиэтэлинэн чэй тардан аһаттылар. М. Доҕордуурап
   Хонуктарыгар Бүөтүр кыл тиэтэлинэн чэйдии охсоот, тииҥнэрин сүлэн, тириилэрин таҥастаан баран, ытыгар тииҥ этин лыксыччы буһаран аһатта. Р. Кулаковскай. Кыл түгэнэ (түгэнигэр) — олус кылгас кэмҥэ, аҕыйах кэм устата. ☉ На мгновенье, в один миг, вмиг
   Кыл түгэнигэр мин олох мэнээрийэн хааллым. И. Данилов
   Саллааттар бары чөрбөс гынан, кыл түгэнэ тохтоон, ытыһарга бэлэм тутта охсубуттара. «ХС»
   Киэскэ төбөтүн, саннын, көхсүн тааска улаханнык өлөрөн кыл түгэнэ өйүн сүтэрэн ылар. «ХС». Кыл түргэнинэн — туох-баар кыаҕа баарынан түргэнник. ☉ Очень быстро, как можно скорее
   Уолаттар …… бу алдьархай тахса сыспыт сириттэн кыл түргэнинэн атахха биллэрбиттэрэ. Далан
   Массыына кэлэн хамбаайыҥҥа куусабын тоһуйан биэрэр, туоларын кытта кыл түргэнинэн аллара чугас баар сиилэс угар сиргэ ыстаннаран киирэн сүөкүү охсор. Үлэ үөр. Кыл тыынынан көр кыл тиэтэлинэн. Бэйэтэ чугас, бэрт улахан кэпсэтиилэргэ эрэ кыл тыынынан сылдьан кэлэрэ. Болот Боотур
   Уруога эрэ бүттэр, дьиэтигэр кыл тыынынан тэбинэн кэлэр оҕо этэ. Н. Заболоцкай
   [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов. Кылы <субуйа, сыыйа> тарпыт курдук — көбүс-көнө, тэбис-тэҥ. ☉ Очень прямой, ровный
   [Кыыл] айан-сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
   Бөһүөлэк, кылы сыыйа тарпыт курдук, суос-соҕотох көнө уулуссатын чугастааҕы дьиэлэрин элэктэриичэстибэ уота элэҥ-сэлэҥ сырдатара. Н. Заболоцкай
   ◊ Кыл атах зоол. — наһаа судургу организмнар атахтарын оннугар кылга маарынныыр сыҕарыйар органнара. ☉ Органы передвижения у низших организмов, похожие на тонкие волоски. Кыл доҕуур эргэр. — соҕотох кылтан оҥоһуллубут уонна хаптаһыҥҥа ииччэх-бааччах гына иҥиннэриллибит кыра көтөрдөрү (хол., туллугу) бултуурга аналлаах кыра синньигэс туһах. ☉ Притороченная к доске петля из одинарного конского волоса, предназначенная для ловли мелких птиц (напр., пуночек)
   Кыл доҕуурга туттаран, Туллук өрө мөҕүстэ. И. Гоголев. Кыл иһит эргэр. — кыл ситиинэн ойуулаан уонна тигэн оҥоһуллубут туос иһит. ☉ Берестяная посуда, сшитая и украшенная тонкими веревками, сплетенными из конского волоса
   Бастыҥалыы ойуулаах Матаарчах кыл иһити Бааралаһыннардыбыт. Саха нар. ыр. III. Кыл көнтөс эргэр. — хас да кыл быаттан холбоон оҥоһуллубут аты баайарга аналлаах уһун хаптаҕай быа. ☉ Длинный плоский повод для привязывания коня, сплетенный из нескольких скрученных волосяных веревок
   Кыл көнтөһүн эрийэ тардан атын баайда. М. Попов
   Аҕабар кылтан өрүллүбүт көнтөс баар. КИИ СТ-2. Кыл күрдьэх эргэр. — ойбонтон бытархай мууһу таһаарарга уонна сороҕор муҥха балыгын түҥэтэргэ туттуллар кылынан өрүллүбүт сиэккэлээх ньолбоҕор иилээх сүүр. ☉ Продолговатое решето с волосяной сетью для выгребания мелкого льда из глубокой проруби, используемое также как мера при дележе добытой неводом рыбы
   Сорохтор солбуһа-солбуһа кыл күрдьэҕинэн балык эстилэр. С. Васильев. Тэҥн. сүүр. Кыл кылыы эргэр. — айаны, сохсону иитэргэ туттуллар сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс быа. ☉ Тонкий шнур из конского волоса для настораживания самострела или охотничьей пасти
   Киһибит тыыннааҕар айаны улаханнык туттубут эбит. Ол туһунан кини хоруобар көстүбүт уон икки эбиэн ырба уонна кыл кылыы туоһулууллар. ЭБЭДьА. Кыл өтүү эргэр. — сылгы кылыттан өрөн оҥоһуллубут уһун суон быа. ☉ Толстая длинная веревка, сплетенная из конского волоса
   Сэлэ — маҥаннаах хара кылынан хатыллыбыт эриэн өтүү. Багдарыын Сүлбэ. Кыл ситии эргэр. — кылынан өрүллэн оҥоһуллубут уһун синньигэс быа (үксүн туос иһити тигиигэ туттуллар). ☉ Тонкая волосяная веревка, сплетенная из конского волоса, обычно используемая для шитья берестяных изделий
   Кини бүк түһэн, кытаанах кыл ситиини хатартан дьуккуруйан уот кыһыл буолбут ньилбэгин үрэн сырылатта. А. Сыромятникова. Кыл сэбирдэх бот. — сүүрүгэ суох дириҥ ууга үүнэр үөһээ өттүнэн хойуу лабааланар синньигэс умнастаах, умнаһын тула хас да сиринэн бөлөхтүү үүнэр атырдьахтыы салаалаах хатыылаах кылгас сэбирдэхтэрдээх үүнээйи (атыннык бэчимэ от диэн ааттыыллар). ☉ Роголистник
   Уу дириҥэр араас салахайдар, оттон сибэккилээх үүнээйилэртэн кыл сэбирдэхтэр (роголистник) уонна синньигэс сэбирдэхтээх быалыктар олохсуйаллар. КВА Б. Кыл туһах эргэр. — үксүн кыра кыыллары, көтөрдөрү бултуурга аналлаах сылгы кылыттан хатыллан оҥоһуллубут туһах. ☉ Петля, плетеная из конского волоса, для ловли мелких зверей и птиц
   Саха сиригэр куобаҕы үксүн наар боробулуоха туһаҕынан бултууллар. Кыл туһаҕы бэрт хам-түм тутталлар. М. Попов. Кыл тымыр көр капилляр. Кыл үөн зоол. — оһоҕос көҥдөйдөөхтөр кылаастарыгар киирсэр, балтараа сэнтимиэтиргэ диэри уһуннаах, кыл курдук быһыылаах, ууга олохтоох паразит-чиэрбэ. ☉ Паразитический водяной червь, похожий на волос, длиной до полутора сантиметров из класса первичнополостных червей. Кыймаҥнас кыл үөн. Кыл хаа эргэр. — балыгы кутарга аналлаах сыарҕа устатыгар сөп гына оҥоһуллубут улахан, ньолбуһах быһыылаах кылынан өрүллүбүт мөһөөччүк. ☉ Большой, во всю длину саней, овальный волосяной мешок для перевозки рыбы
   Ньукуус дьиэ диэки күөх окко олорон, кыл хаа абырахтыыр. Күндэ
   Хараанай эмээхсин кыл хааҕа толору собо тиксибититтэн тоҥмута ааһан хаалла. И. Гоголев. Кыл хааһах эргэр. — балыгы кутарга аналлаах кылтан өрөн оҥоһуллубут орто кээмэйдээх мөһөөччүк. ☉ Средний по размеру сетчатый мешок для рыбы, сплетенный из конского волоса
   Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан, балыгы куттардылар. С. Васильев. Кыл хамыйах эргэр. — ойбон мууһун ыраастыырга уонна муҥха балыгын үллэрэргэ кээмэй быһыытынан туттуллар төгүрүк иигэ иҥиннэриллибит кыл сиэккэлээх уһун уктаах тэрил. ☉ Черпак с длинным черенком и волосяной сеткой на круглом ободке, предназначенный для очистки проруби ото льда и используемый как мера при дележке добытой неводом рыбы
   Ордьоох [киһи аата] кыл хамыйаҕынан (ойбоҥҥо бырахпыт баҕаларын) баспахтаан көрдө да, таба харбаамына хаалла. Амма Аччыгыйа
   Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, [балыгы] кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Тыһы кыл — синньигэс кыл. ☉ Тонкий конский волосок
   Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни да билбэт (өс хоһ.). Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан саанан айа тартым, көрбөтүн диэн, маҥан синньигэс тыһы кылынан сыһыылаан кэбистим. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. кыл ‘конский волос’

көр кылк гын. Табаарыстаргын кытта кыратык кыл гыннара түһэриҥ үчүгэй буолбат дуо? Чэпчиигин… санааҥ сырдыыр… Э. Соколов. «Чэ кыратык кыл гыннарыахха!» Агидель к. Далбаев силин быһа ыйыһынна, сылайбычча кыратык кыл гыннара түһүөн эмиэ баҕарда. «Кыым»

капилляр

тыаһы үт. туохт. Убаҕаһы омурдан «кыл-кыл» гына тыаһатан ыйыһын эбэтэр кыараҕас моойдоох иһиттэн кут. ☉ Производить булькающие звуки, глотая какую-л. жидкость или выливая ее из сосуда с узким горлом. Өтөөкү Өлөксөй үрүүмкэлээх үрүҥ арыгыны кураанах иһиккэ сүөкүүрдүү, күөмэйин көҥкөтөн баран, кыллыгыр гыннараат, тэриэлкэҕэ халыйа сытар Биэттэ алаас эмис сылаас соботун искэҕин буруолаппытынан айаҕар угар. И. Бочкарев

туохт.
1.
лап гын диэнтэн дьаһ. туһ. Валентина Захаровна, сурунаалыгар тугу эрэ суруйан баран, сабан лап гыннарда, улаханнык кыра түөрт киһини олбу-солбу көрүтэлээтэ. П. Аввакумов. Давыдов Ар жаковы ытыһынан көхсүгэ лап гынн а р д а , бэйэтигэр эргитэ тарта. М. Ш олохов (тылб.)
2. кэпс. Хапсаҕайдык күүскэ хап, тут, харбаан ыл. ☉ Быстро и грубо схватить, поймать, цапнуть
Ат бөдөҥ, модьу тиис тэринэн хабан лап гыннарда. Бааска арыычча аҕай, илиитин сулбу тардан, куоттаран биэрдэ. Далан
«Кэрэмэс, куттаныма, лап гыннар. Туо, туо, ар-ар!» — Куутук ытын киксэрэн биэрдэ. Р. Кулаковскай

туохт.
1.
лас гын диэнтэн дьаһ. туһ. Сүөдэр суот икки туораҕын тардан лас гыннарда. Амма Аччыгыйа
Аҕам саатын сомуогун лас гыннарда. ИН КК
2. кэпс. Тугу эмэ кэбэҕэстик бул, оҥор. ☉ Приобрести или сделать что-л. быстро, проворно, без особого труда
Максимушка-а, сүүрбэччэлии сүүһү лас гыннардыбыт. Баара-суоҕа үс чаас устата. Ай да биһиги! Н. Габышев
Дьэ, бу ааттаах үчүгэй духуу үһү! …… Дьэ, мин кинини атыылаһан лас гыннаран ыллым ээ! И. Семёнов

лачыгыр гын диэнтэн дьаһ. туһ. Саатын сомуогун туруоран лачыгыр гыннарда

лип гын диэнтэн дьаһ
туһ. Ааны ыараханнык сабан баран, нэмийэн атаҕынан тэбэн лип гыннарда. Амма Аччыгыйа

лис гын диэнтэн дьаһ
туһ. Сүүнэ улахан сутуругун ыара ҥнатан баран, остуолга лис гыннара уурда. Н. Лугинов

туохт.
1. лып гын диэнтэн дьаһ. туһ. Дьиэлээх английскай сомуоктаах аанын сабан лып гыннарда
2. Тугу эмэ түргэнник хаба тардан тутан ыл. ☉ Ловко и быстро схватить, поймать что-л. Алексей киһитин субу быраҕыахтыы харса суох харбыалаабытынан барда, ол икки ардыгар болгарин күкээрийбит төбөтө хонноҕун аннын диэки элэгэлдьийэн эрэрин бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн лып гыннарда. НЕ ТАО
Танкистар бинтиэпкэлэрин лып гыннара хаба н ы л лы ла р да, үөһ э д и эк и ы т ы алаан куһуйдулар. К. Симонов (тылб.)

лыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. [Суруксут] тарбаҕын лыс гын наран баран сототунан оонньоон, курусуунанан дугуйан, хааман доҕуйан барда. Суорун Омоллоон
Бартыбыалын …… сомуогун лыс гыннара аһа баттаан, география учебнигын таһааран арыйан көрө олордо. Н. Габышев

лэглээрис гын диэнтэн дьаһ
туһ. Холуннара быһыттан, ыҥыырын сүүрүк охсон лэглээрис гыннарда. П. Ойуунускай

лэс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Чууркаларын биирдии охсуунан лэс гыннартыыр.  Мэнигийээн, эмискэ сүгэнэн [абааһы кыыһын] баһын лэс гыннаран баран, …… үгэҕэр киирэн хаалбыт. Саха ост. II

сыһыан холб. Саҥарааччы тус бэйэтин сыһыанын этэригэр муҥутуур быһаарыыны биэрэрин көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для подчёркивания предельной степени, меры высказываемой субъектом мысли (самое большее)
Кини наай гыннар ас астыа, ынах ыа. П. Ойуунускай
Наай гыннар, тириитин биир эрэ кыһын үтүлүк оҥостон кэтиэҕиҥ! «ХС»
Наай буоллар, үс илии кэриҥэ баар ини. «ХС»
△ Синигэр түһүү суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок напускного безразличия
Сиртэн, наай гыннар, уһаайба аҥаарын ылыахтара. П. Ойуунускай
Наай гыннар, ө лөрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
ср. хак., тув. най ‘очень’

дьүһ. туохт. Тылгынан түргэн баҕайытык салаан ыл. ☉ Лизнуть языком
[Чучунаа] иэдэспиттэн салаан ньалапыс гыннарда, уһуннук сыллаата. Н. Абыйчанин

дьүһ. туохт. Түргэнник салаан ыл (хол., инчэҕэй тылгынан). ☉ Лизнуть быстрым движением. Ыт өрө ыстанан, оҕо сирэйин тылынан салаан ньалыбыр гыннарда

туохт., сөбүлээб. Түргэн баҕайытык, толкуйдуу барбакка эрэ саҥаран кэбис (хол., төрүт тоҕооһо суох түгэҥҥэ). ☉ Ляпнуть что-л. не к месту, необдуманно
«Утуйан баран уһугуннум», — диэн [сымыйалаан] ньалыгыр гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Р. Кулаковскай

дьүһ. туохт. Салбанан, сотон ылар курдук түргэн хамсаныыны оҥор (уһун инчэҕэй тылгынан). ☉ Слизнуть длинным мокрым языком
Уол өрө сыҥсыйан кэбиһэ-кэбиһэ одуулаһар, онтон лааскай тумсугар сотуллубут тары салаан «ньалып» гыннарар. Амма Аччыгыйа
Онуоха [тыла кымырдаҕаһынан бүрүллүбүтүгэр] ийэлэрэ [эһэ] «һэ-эх» диэн саҥа аллайаат, ньалып гыннаран кэбиспитэ. Р. Кулаковскай
Дьаҕыллаах хара ыт Милка иччитин муруннары-бытыктары биирдэ салаан ньалып гыннаран кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)

дьүһ. туохт. Инчэҕэй сымнаҕас тылгынан эбэтэр тирээпкэнэн сотон ылар курдук түргэн хамсаныыны оҥор. ☉ Сделать быстрое слизывающее движение языком или мокрой тряпкой
[Чучунаа доҕорум] миигин ыга кууста, иэдэспиттэн салаан ньалыпыс гыннарда, уһуннук сыллаата. Н. Абыйчанин

ньик гын диэнтэн дьаһ
туһ. Хаартылыыр кистэлэҥин арыйбытын иһин, атахтаһа сытар уола имнэнэн, Быллайы буукка тэбэн ньик гыннарда. Д. Таас

дьүһ. туохт. Тугу эмэ амтаһыйан минньигэстик ыйыстан кэбис. ☉ Проглотить что-л. с удовольствием
Эрбэх саҕа дьэдьэннэри ытыспар хомуйабын. Ытыһым томточчу туоллаҕына, айахпар соҕотохто ньэм гыннаран кэбиһэбин. Н. Лугинов
[Куоска] кутуйах сүүрэн илибирээн эрдэҕинэ, ыраатыннарбакка харбаан ылара. Ол курдук оонньоомохтоон баран, ньэм гыннаран кэбиһэрэ. В. Яковлев

сабдык гын диэнтэн дьаһ
туһ. Дьөгүөр тыраахтарын мотуора эстэн тигинии түстэ. [Кэлэн дорооболоспут киһиэхэ] хоруйдаатаҕына да, саҥата иһиллиэ суоҕун иһин, илиитин сабдык гыннарда. «Кыым»

санньыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Мария Григорьевна саҥата суох бүтүннүү мыыла буолбут илиитин аллара санньыс гыннарда. БТТ

сап гын диэнтэн дьаһ
туһ. [Хапытыан] арыгытын муос төбөтүгэр кутан баран бэйэтэ сап гыннарда. А. Сыромятникова
Сарыы үтүлүгүнэн Санныга сап гыннарда, Баабый илиитинэн Баһыттан умса баттыалаабыта буолла. С. Васильев

тыаһы үт. т. Имигэс, өҕүллүмтүө тугунан эмэ салгыны охсон, тыаһы таһаар. ☉ Производить свистящий звук, рассекая воздух чем-л. гибким (напр., хлыстом)
[Сайыына] ынахтарын Даркы анныттан булан дьиэлэрин диэки салайан баран, талах кымньыынан салгыны «суус» гыннара охсон кэбиһэ-кэбиһэ …… баран испитэ. Г. Угаров

дьүһ. туохт. Сынньылхай, сымнаҕас аһы, убаҕаһы биирдэ ыйыстан кэбис. ☉ Мгновенно, одним движением проглотить какую-л. мягкую скользкую пищу или небольшую порцию жидкости. Салыбырыы сылдьар сиикэй быары сылыбыр гыннарда
□ Сүөгэй үүттээх хойуу чэйи пиалаҕа түгэҕин эрэ сабар курдук кутан аҕалаллар — түргэнник сойдун диэн быһыылаах, ону биирдэ сылыбыр гыннарбытын кэннэ эмиэ аҕалан биэрэллэр. С. Руфов

1. туохт. Иһэн кэбис (аҕыйах соҕус арыгы туһунан). ☉ Выпить залпом небольшое количество вина, водки, опрокинуть (напр., стопочку)
   [Сымала:] Мэ, оччоҕо маны сып гыннаран кэбис. Суорун Омоллоон
   Оҕонньор үһүс үрүүмкэни сып гыннаран кэбиспитин бэйэтэ да өйдөөбөтө. Болот Боотур
2. Тугу эмэ биллибэтинэн-көстүбэтинэн уоран ыл. ☉ Стащить, украсть, своровать что-л. Сиидэркэ оҕус баһын таһырдьа көтөҕөн мадьалытан таһааран күрдьүккэ бырахта
   Хата ону ким эрэ сып гыннаран ыла охсон, ытыран баран көтөн эрэрин көрөн хааламмын, …… дүлүҥ хоонньугар кистээбитин нэһииччэ булбутум. И. Федосеев

туохт. Өйдөөбөккө эмискэ чэпчэкитик саҥаран кэбис, «чап гыннар». ☉ Беспечно, бездумно выпалить что-л. «Ытыска уурбут курдук!» — Акыым Атласов сэлибир гыннарбытын иһиттэ. А. Сыромятникова
«Ханна эрэ күрээн хаалыахха да, бүттэҕэ ол», — диэн Чөчөс түргэн баҕайытык сэлибир гыннарбыта. И. Федосеев
Итийэн-кутуйан баран тугу эмэни сэлибир гыннаран кэбиһиэҥ, Сибииргэ түбэһиэҥ, оччоҕо тоҕоноххун ытыра сатыаҥ, хойутуоҥ. М. Шолохов (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Иһэн кэбис, биирдэ ыйыстан кэбис. ☉ Выпить залпом, опрокинуть, проглотить разом
Чэ, сэп гыннаран кэбиһээхтээ. Амма Аччыгыйа
Уоппутун, байанайбытын аһатыахпыт. Онтон сэп гыннаран баран, дьэ үлэҕитигэр барыаххыт буоллаҕа. В. Яковлев
Эр дьон бастакы үрүүмкэлэрин остуолга олороот, аһыахтарын иннинэ сэп гыннаран кэбистилэр. «Чолбон»

такый диэнтэн көстө түһүү. Кини [Күндэ] бытархай таастары ытыһан туран, илиитин мөлтөхтүк такык гыннаран, быраҕаттыыр уонна уу талааннара кэҥии төгүрүйбэхтээн баран оргууй симэлийэн хаалалларын одуулаһар. Амма Аччыгыйа
Ынах кэлин атаҕын эрэ үөһэ такык гыннарда. Амма Аччыгыйа

таҥхат диэнтэн көстө түһүү. «Чэ, билсиһиибит чиҥиирин туһугар», — Мүчүк үрүүмкэтин охсуһуннарда уонна урут таҥхас гыннарда. Р. Баҕатаайыскай
Борис …… киһитэ арыгытын таҥхас гыннараат чачайан ылбытыгар, уоскуйарын кэтэһэн олоро түһэн баран, саҕалаата. «ХС»

тап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Мила …… Серёжаны санныга охсон тап гыннараат, көрүдүөр устун араҕас халаатын тэллэҕэ тэлээрэ турда. Н. Лугинов
Ананий ньилбэгин тап гыннараат ойон турда. М. Доҕордуурап

туохт. Уоскун толлотон, иннин диэки үтэр курдук туттан ыл. ☉ Выпятить, оттопырить, надуть губы (напр., от обиды)
Ийэм өһүргэнэн уоһун толлос гыннара түспүт Маняны олох да көрбөккө саҥарда. Далан

туохт., кэпс. Ытан өлөрөн кэбис. ☉ Убить из огнестрельного оружия, застрелить
Бассабыыктары тутуталаан хочугураталлара буолуо, сорох-сорохторун тос гыннаран кэбистэхтэринэ көҥүллэрэ. И. Гоголев
«Тос гыннарыахха наада!» — диэн холуочук бандьыыттар айдаарсан бардылар. А. Сыромятникова

түрдэс гын диэнтэн курдук
Халыҥ уоһун түрдэс гыннараат, саҥаран чабыгыраабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Балайда буолан баран, хааһын кыратык түрдэс гыннарбыта. Суорун Омоллоон
Суруксут чачаран көстөр хойуу баттаҕын өрүтэ аспахтаата, хааһын түрдэс гыннарда. Болот Боотур

туохт. Биир тыынынан иһэн кэбис (арыгыны). ☉ Выпивать одним глотком (спиртное)
Хаһаайын, үгэһинэн «аппетит киллэринэн», биир обургу үрүүмкэ ханньаагы тэп гыннарда. Р. Баҕатаайыскай
[Миша] ыстакаан аҥаара арыгытын түһэрэн тэп гыннаран кэбистэ. В. Ойуурускай

хаакыр гын диэнтэн дьаһ
туһ. Халҕаны хаакыр гыннара арыйан, Кураанап Маарыйалаахха киирэн кэллэ. Айталын

туохт. Түргэн үлүгэрдик тугу эрэ этэн кэбис. ☉ Внезапно проговорить, произнести что-л. «Хата, киинэ көрүөхтэрэ», — муннуктан Бүөккэ саҥата хабыгыр гыннарда. Далан
«Аһы хаалларбат дьоммут», — Лэгиэн хабыгыр гыннаран быһаара охсор. «ХС»
Бииктэрэбинэ куруубай соҕустук хабыгыр гыннарда. Күрүлгэн

ханньас гын диэнтэн дьаһ
туһ. [Дьиэлээх киһи] уоһун ханньас гыннаран, кэһиэхтээх куолаһынан киҥинэйдэ. Н. Габышев
Арыгыны биир тыынынан түһэрэн баран, аһыырҕатан, сирэйин ханньас гыннарда. Ф. Захаров

туохт., кэпс. Туох эмэ утаҕы (үксүгэр арыгыны) эмискэ биир тыынынан иһэн кэбис. ☉ Выпить залпом, осушить (обычно о спиртном)
Эбээн оҕонньор иһитин хантас гыннарда. «Чолбон»
Кээтии санаата дэлби тууйуллан уонна абарбычча дуу, эмискэ баҕайы үрүүмкэни хантас гыннарбыта. П. Аввакумов
Друскин кимиэхэ да кыһаллыбакка биир үрүүмкэни өссө хантас гыннаран кэбистэ. С. Курилов (тылб.)

хап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Бөрө айаҕар хап гыннаран кэбиһэр. Саха ост. I

чаҕылыс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Уол Микиитэлээх диэки көрүдьүөстүк көрөн чаҕылыс гыннарда. Амма Аччыгыйа

1. чал гын диэнтэн дьаһ. туһ. Андрейы сирэйгэ чал гыннарыан хаалбыт. П. Аввакумов
2. көсп. Толкуйдаабакка эрэ мээнэ саҥаран кэбис. ☉ Сказать, не подумав, ляпнуть
   Ваня, эйиэнэ куруутун төттөрү буолааччы, чал гыннаран баран толкуйдуугун. Далан

чалк гын диэнтэн дьаһ
туһ. Бааса нүрүс гына түһээт, сирэйгэ силлээн чалк гыннаран баран, күлэн алларастаата. Амма Аччыгыйа

туохт. Түргэнник саҥар, айахтат (үксүгэр солуута суохтук). ☉ Сказать, произнести что-л., не думая, ляпнуть
«Дыраабаларыҥ», — Миитэрэй Байбал Сэмэнэби үтүктэн чалыгыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Испитигэр үспүйүөн баар буоллаҕа эбэтэр хайа эрэ бөрө эмэһэтэ киһиргээн чалыгыр гыннардаҕа. Е. Неймохов
«Тася, ол эрэйдээҕи тоҕо ыҥырбатыҥ?» — диэн биир кыыс ыйытан чалыгыр гыннарбытын аахсыбатахха, биэчэр бэркэ ааспыта. Э. Соколов

чаҥ гын диэнтэн дьаһ
туһ. Уус өтүйэнэн кыстыгын охсон чаҥ гыннарда. ЯРС

чап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Генерал Бурхалейы хараҕыттан уот сырдыргыы түһүөр дылы саабылатын өнчөҕүнэн хоҥуруутугар охсон чап гыннаран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кытаран тиэстэ курдук сымнаабыт тимири оҕонньор өтүйэтинэн охсон чап гыннарар. В. Миронов
Бойко бартыбыалын күлүүһүн хатаан чап гыннарда. К. Симонов (тылб.)
♦ Чап гыннар — 1) эмискэ түргэнник саҥара оҕус. ☉ Быстро сказать, произнести что-л. (кстати, к месту)
«Оттон ол иһин сыыстым ээ!» — Тэрэнтэй чап гыннарда. Софр. Данилов
Дьулус: «Ханна бааргыный?» — диэн чап гыннарда. «ХС»; 2) күүтүллүбэтэҕи саҥара оҕус. ☉ Выпалить что-л. неожиданно, неуместно, брякнуть, ляпнуть
«Мин аҕабын көрдүҥ дуо?» — диэн ыйытан чап гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. ЖЕА ТС

час гын диэнтэн дьаһ
туһ. Афоня икки чох кыһыл уоттаах харахтар икки ардынан ытан час гыннарда. «ХС»

чолос гын диэнтэн дьаһ
туһ. Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда! Т. Сметанин
Саабын чолос гыннараат, кыҥаабакка да кэриэтэ, чыыбыспын тардан кэбистим. «ХС»

чолох гын диэнтэн дьаһ
туһ. Өлөксөй соһуйбут курдук саатын өрө чолох гыннараат, ытан саайбыта. И. Федосеев

чоп гын диэнтэн дьаһ
туһ. Беренштамп Дьэбдьиэ илиитин көхсүн төҥкөс гынан уураан чоп гыннарда. Болот Боотур
Оксана дьүөгэтин иэдэһиттэн сыллаан чоп гыннаран баран, хостон тахсан барда. Г. Нельбисова. Кустук эмискэ үлүгэр Люданы сүүһүттэн уураан чоп гыннарбыта. ЛНН АДь

чочос гын диэнтэн дьаһ
туһ. «Сааһын?». «Үс», — кыыс быыкайкаан үс тарбаҕын чочос гыннарбыта. Далан
Биир омуннаах эдэр киһи эттээх биилкэтин өрө чочос гыннарар. П. Аввакумов
[Иван] тойон эрбэҕин чочос гыннаран баран, мин диэки хараҕынан имнэнэн кэбистэ. Н. Кондаков

туохт., кэпс. Тииһиҥ быыһынан силлээ. ☉ Сплюнуть сквозь зубы, цыркнуть
Баһылай тииһин быыһынан силлээн «чыырк» гыннарда. «ХС»
— Бөрөлөр эмиэ кэлэ сылдьыбыттар, — Хадаар абарбыттыы чыпчырынан ылла, тииһин быыһынан ыраах силлээн чыырк гыннарда. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. др.-тюрк. чырт ‘звук плевка сквозь зубы’

эгдэс гын диэнтэн дьаһ
туһ. Ол икки ардыгар туох эрэ эгдэс гыннаран үөһэ баҕайы быраҕарга дылы гынна уонна эмиэ өйбүн сүтэрдим. Н. Кондаков
Эмискэ бытыылкатын эгдэс гыннаран өрө көтөҕөөт, эргичис гынан туран кэллэ. «ХС»

эрилис гын диэнтэн дьаһ
туһ. Оол собо оонньоон эрилис гыннарда. Н. Павлов

аадахый диэнтэн көстө түһүү (соччо тут-бат ф-ттан)
Тимир Чохчордоон обургу Атын үлүгэрдик Аадахыс гынан Аһара охсон биэрдэ. П. Ядрихинскай
Уот Уһутаакы хантан кээлтэ биллибэккэ, аадахыс гына түһэр. «ХС»

аадьай диэнтэн көстө түһүү. Илин диэки иэҕэс гынна, Арҕаа диэки аадьас гынна, Соҕуруу диэки суодьас гынна. П. Ойуунускай

аҕырый диэнтэн көстө түһүү. Хаар эмискэ-эмискэ хойдон, өрө-таҥнары ытыллымахтыыр, онтон эмиэ аҕырыс гынан, оргууй аҕай түһэн барар. П. Аввакумов
Саа тыаһа өссө хойунна. Эҕирийэн ылардыы, аҕырыс гына-гына күүһүрэн барда. А. Сыромятникова
— Хантан баран маннык киһиттэн сыбааркаһыт тахсыаҕай? — аҕырыс гыммыт чуумпу ортотугар Фурсиков саҥата доргуйда. В. Яковлев
Утуу-субуу дэлби ыстаныылар кэннилэриттэн, өстөөх атааката аҕырыс гынна. Г. Колесов

адаарый диэнтэн көстө түһүү. Куоластааһыҥҥа тиийбэккэ, бадаарыспыт хара тарбахтаах илиилэр адаарыс гынан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Ата бидилгэхтээн, бадарааны саҥа туораан эрдэҕинэ, эмискэ иннигэр-кэннигэр саалаах дьон адаарыс гына түстүлэр. А. Сыромятникова
Ким эрэ илиитэ адаарыс гынан ааста, саа уоһа күөрэс гынна. Суорун Омоллоон

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, ой, сүүр-көт (уһун, накыгырдыҥы атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Быстро двигаться, бежать вприпрыжку (прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными полусогнутыми ногами)
Адакыс-адакыс ойон кэлэр. П. Ойуунускай. Тэҥн. адахыс гын

дьүһ. туохт. Эмискэ ойон тур, баар буол (үрдүк уҥуохтаах, уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Вдруг возникать, бросаясь в глаза своей нескладной фигурой с длинными руками, ногами
Соҕотох харахтаах, былларыттыбытсылларыттыбыт сирэйдээх Уот Уһутаакы адаҥкыс гына түһэр. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, тура эккирээ, ой (уп-уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүктүҥү киһи туһунан). ☉ Быстро двинуться (встать, прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными неуклюжими ногами, руками)
Адьарай уола Адахыс гынан Аһаран баран, Куораан далай ытыһын Кум-хам тутта. П. Ойуунускай. Тэҥн. адакыс гын (ой)

адырый диэнтэн көстө түһүү. Арбайбыт баттаҕа адырыс гынна

адьырый диэнтэн көстө түһүү. Хахай кыыл улуу тумул тумсугар адьырыс гына ыстанан тахсыбыт да, өрө көрөн туран, ынырыктык ырдьыгынаан ыкпытынан барбыт. Амма Аччыгыйа

айҕаарый диэнтэн көстө түһүү. Биһиги күн ортото тиийдибит, өҥөс гына түһээт көрдөххө, дьэ сүдү дойду айҕаарыс гына түстэ. М. Чооруоһап

акый диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор таһырдьа акыс гынан хаалла

туохт. Эмискэ салгын охсорунуу биллэ түс (туох эмэ сыт туһунан). ☉ Вдруг обдать как дуновение ветра (о каком-л. запахе)
Уйгубыйаҥҥа тиийэн, Араҕас илгэ сыта ал гынан, Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт, Сөҥ сүөгэй төлкөлөннүбүт, Хойуу тунах олохтоннубут. Саха нар. ыр. III

аллай диэнтэн көстө түһүү. Алдьаммыкка дылы Амаан-дьамаан айаҕа Ахпа-дьахпа курдук Аллас гына түстэ. П. Ойуунускай

амай диэнтэн көстө түһүү. Атын үлүгэрдик Амах гына түстэ [түөһэйбит оҕонньор]. П. Ойуунускай
Арсах-арсах гын-на, Амах-амах гынна, Тыллаах-өстөөх Тыыннаах тылбаас буолла. П. Ойуунускай

туохт. Эмискэ арыллан, аһылла түс (киэҥ хайаҕас, дириҥ көҥүс туһунан). ☉ Внезапно раскрыться, обнажиться (о большой щели, глубокой пропасти)
Сүрдээх чугас, иннигэр Алдьархайдаах дойду аҥас гынна эмискэ. Күннүк Уурастыырап
[Куһу] Ыга тутар санаанан Ырбыы нөҥүө ыстан уол! «Албын» мууһум, күр гынан Аҥас гына түспэт дуо? Р. Баҕатаайыскай
Суох! Аат айаҕа Аҥас гына Аһылла түспэтэ, Атомнай да буомба Эстэн эҥсэлийбэтэ. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, салгын туһунан). ☉ Резко обдавать запахом, холодом
Халҕаммыт дьэ аһылынна, умайа турар лаампа уота олус сырдыктык күлүмнүү тыкта, сып-сылааһынан, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Арай биир киэһэ Аҥааттар халҕан Арылла түһэн, Аргыардаах тымныы, Аҥкылыс гынна. Эллэй. [Уолаттар] күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ миккиллэн-миккиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов

аҥый диэнтэн көстө түһүү. Күлүктэр, тыаһа суох сыылан, Күдэриктийэ бигииллэр
«Күнүскүнэн» аҥыл гынан, Итии салгын тыына билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Аан аһылла биэрбитэ, күһүҥҥү сииктээх тымныы аҥыл гына түспүтэ. М. Горькай (тылб.)
ср. бур. ангил ‘распространяться (о благоухании)’

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, тымныы салгын туһунан)
Резко обдавать (о запахе), резко дуть (о холодном воздухе). Уу буолбатах эбит, Даша муннугар бэнсиин сыта аҥылыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Нартаахап ойон тиийэн, күрүчүөгү үөһэ эһэн, халҕаны тиэрэ аста. Тыбыс-тымныы аҥылыс гынна. Софр. Данилов
Бу кэмҥэ кэргэнэ, уһун кубаҕай дьахтар, ынахтарын ыан, үүтүн умуһахха ууран киирдэ. Хотон сыта аҥылыс гынна. П. Аввакумов

туохт. Саба биэр (салгын туһунан). ☉ Обдавать, резко дуть (о воздухе)
Үөрэ сөхпүт санаабар Алаас тыала аҥыс гынар. С. Данилов
Ардах түһэн ааста, Аҥыс гынна сиккиэр, Алын былыт аста Арылынна бэлиэр. А. Бродников

аппай диэнтэн көстө түһүү. [Уот Уһутаакы] бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйэн, үс хос куйаҕын тимир тиһиликтэрин төлүтэ анньар
Куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Үсүһүн төхтүрүйэн сүгүүтүгэр очуос хайаны лөглү үтүрүйэн хайа анньан, аппас гыннаран, иһиттэн киирэн, инитин булан ылар. Суорун Омоллоон

аппай диэнтэн көстө түһүү. Үс күннээх түүнү мэлдьи таһыйдаххына — Саар булгунньах саҕа Сараччы үллэн тахсан Айаҕын аппах гынан Аһан биэриэҕэ. П. Ойуунускай
Убайдара пинцетинэн үөнү-көйүүрү кэҕэ оҕотугар ылан биэрэн иһэрэ, анарааҥҥыта айаҕын аппах гыннара-гыннара, ыйыстан иһэрэ. И. Федосеев

арбай диэнтэн көстө түһүү. Ол гынан баран кини [Тимур] оннугар түннүккэ Коля Колокольчиков иирсибит баттахтаах төбөтө арбас гыммыта. А. Гайдар (тылб.)

туохт. Ыһылла сылдьар баттаххын эмискэ бурал гыннар. ☉ Резко взметнуть вверх взлохмаченными волосами
Аҕабыыт арбахыс гына ойон туран утары үөгүлээтэ. Амма Аччыгыйа

ардьай диэнтэн көстө түһүү. Абааһы уолугар маарынныыр киһи кыыһыран ардьас гына түстэ
□ Данила үөрэн ардьас гына түстэ, кумааҕы харчылары тэнитэн аахпыта: уон алта солкуобай баар эбит. БТТ

көр ардьас гын
Киһийдээн араҕас аһыытынан манньыаты ытырбахтаата уонна ардьах гынан мичээрдииргэ дылы гынна. И. Гоголев

арсай диэнтэн көстө түһүү. Адьарайым ааттааҕа Антах хайыһан Арсах гына түстэ, Сөпкө эттэ ээт диэн Сөбүлээтэ быһыылаах Тордохтоох ньуура Ньолох гына түстэ. П. Ойуунускай

арый диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ аһыллан ыл (түннүк сабыытын, кинигэ илииһин уо. д. а. туһунан). ☉ Резко приоткрываться (о шторах, книжной странице и т. п.)
[Дьахтар Кулун Куллустууру] төбөтүн оройугар үрэн сирилэппитигэр били ап чалахайа итии силим курдук саба тибиирэн кэбиспитэ арыл гына түспүтэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ыстаап дьиэтин аһаҕас түннүгүнэн киэһээҥҥи сиккиэр тыалтан үрүҥ болотуна түннүк сабыыта арыл гынар. А. Сыромятникова

арылый диэнтэн көстө түһүү. Сып-сырдыгынан сыдьаайан эмискэ аһылла биэр. ☉ Внезапно раскрываться, освещая ярким светом
Халлаан оройугар арҕааттан өрө үтэн тахсан иһэр былыт, арылла биэрдэ да — аан дойду көхсө сандал сырдыгынан арылыс гына түстэ. П. Филиппов
Алааска кини киирдэҕинэ Арылыс гына түһэрэ, Сибэкки сиигин тэбиирэ, Күөрэгэй көрүлүүрэ. С. Данилов
Аптаах кинигэни арыйбыт курдук, Ааспыт барыта арылыс гынна: Сортон дьолго олуктан олук Солообут суолбут сыыйыллан сытта. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ быыстаах, арыттаах буолан көһүн. ☉ Внезапно показаться, выделяясь своими широкими промежутками
[Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай

атый диэнтэн көстө түһүү. Буркун сүрэҕэ итии тимиргэ хаарыйтарбыттыы атый гынан ылла. И. Гоголев
Уол сүрэҕэ атый гынна, оччоҕо Саһыл Сыһыы бүттэҕэ дуо? Софр. Данилов

көр аһый гын
Сүрэҕим аһыс гыммыта, Кычыгыламмыта — хатыылаах дөлүһүөн угугар. П. Тобуруокап
Улуҥу муҥнаах Сөтүөлүүр көлүччэтигэр Төттөрү сүүрдэ, Хатыҥ төрдүн көрбүтэ — Кыыһа мэлигир. Сүрэҕэ аһыс гынна. С. Зверев

баадай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ икки төгүл үрдүк, үскэл Никифоров баадас гынан иннин диэки биир хардыыны оҥордо. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр Үстэ үҥэн-сүктэн сүгүрүйдэ. Бастыҥ ороҥҥо баран баадас гына олоро түстэ. П. Ойуунускай

баадахый диэнтэн көстө түһүү. Түү Сирэй билэр сиригэр кэлбиттии туттан, улгум үлүгэрдик эрэһээҥки быыс аанын диэки баадахыс гынна. Болот Боотур. Онтон Эрдэситов хаҥас илиитинэн остуолу лап гына оҕуста, сүр чэпчэкитик баадахыс гына ойон турда. А. Федоров

багдай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ логлоруттубут сүүнэ хайалар аарыма арҕастара өрө багдас гына түспүттэрэ. «ХС»
Били өксөкү кыыл Араат Мохсоҕол Бастыҥ сэргэтигэр Багдас гына олоро түстэ. С. Васильев
Массыына өрө ньирилии түһээт, кэннинэн хааман олорор дьааматыттан эмискэ биирдэ үөһэ багдас гына түһэр. С. Никифоров

көр бокук гын
Оҕонньор такымҥа оҕустарбыт киһилии бакык гына түстэ. «ХС»
[Абааһы бухатыыра] Быгдас гына-гына быакалдьыйда, Бакык гына-гына баадалдьыйда. П. Ойуунускай
[Оҕонньор] үҥкүүлээбитин кубулуппата; хаччаххай кыра төбөтүн арыт күүскэ илгистэн ылар, арыт бэрт эрэйинэн бакык гынар. И. Тургенев (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

тыаһы үт. т. Бүтэй улахан иһит эбэтэр көҥдөй эттик эркинигэр убаҕас охсуллар тыаһа. ☉ Звук, издаваемый какой-л. жидкостью, которая бьется, ударяется о стенки посуды или каких-л. полых предметов, плеск. Элбэх чэйи испитэ — иһэ кыл-хал тыаһыыр

конский волос (хвостовой) || волосяной; сылгы кыла конский волос; кыл түү щетина; кыл өтүү волосяная верёвка (для привязывания клади) # балык сиһин кыла передний спинной плавник (рыбы); кыл мүччү насилу, едва-едва; кыл тыынынан мигом, очень быстро (напр. сходить, съездить); кыл үөн зоол. волосатик.

n. horsehair

v. to do, make