кынчыатаа диэн курдук
Онтон тохтоон тыын ылла, Кырыктанна, кынчыатанна, Абарбыттыы, уордайбыттыы Салҕаан эттэ дьоһуннаахтык. С. Данилов
Кыыһыран кынчыатаммат, Кыраҕа соччо кыһаммат, Ыксаабакка үлэлиир, Ылар-биэрэр, мээрэйдиир. С. Тимофеев

кынчыатаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кампей Сидорович диэки кырыктаахтык кынчыатаамахтаата. П. Аввакумов
Эргэ синиэллээх оҕонньор уолу уорбалаабыттыы кынчыатаамахтаан баран, турбут-олорбут атыыһыкка …… кэпсээн киирэн барар. П. Филиппов

нареч. кынчыатаан, кынчарыйан; искоса поглядывать на кого-л. кими эмэ кынчыатаан көрүтэлээ.

кынчыатаа диэнтэн холб. туһ. Туһунан алаастар атыыр оҕустарын курдук ыраахтан кынчыатаһаллар. И. Гоголев
Уолаттар …… үөрдэриттэн көҥөспүт сайылык оҕустарыныы кынчыатаһан, бэйэ-бэйэлэригэр өстөспүт тэҥэ буугунаһан сылдьаллара. П. Аввакумов
Табалара ураһа диэки кынчыатаһа-кынчыатаһа, бэркэ сэрэнэн аа-дьуо хаамсаллар. Тэки Одулок (тылб.)

сыһ. Хараҕыҥ кырыытынан кынчыатаан (көр — хол., кыараҕас эбэтэр кыччаҕар харахтаах киһи). ☉ По сторонам, невнимательно, искоса (смотреть, поглядывать — о человеке с косыми или узкими глазами)
Түҥүрдүүлэр көбө-саба кэпсэтэллэр. Петя ону соччо сэргэҕэлээбэккэ, ол-бу диэки кыччар-хаччар көрүтэлиир. М. Доҕордуурап

сундулуй диэнтэн холб. туһ. Сытыы тумустаах сылбырҕа тыылар төттөрү-таары сундулустулар. Амма Аччыгыйа
Самасыбааллар кымырдаҕас курдук төттөрү-таары сундулуһаллар. «Кыым»
Хараҕын кырыытынан кынчыатыыр — бөрөлөр уһун атахтарыгар турбуттар, кини кэнниттэн сундулуһан иһэллэр. «ХС»

көр кынчыатаа
Иккис маачахам мөлбөйбүт толору эттээх-сииннээх, маҥан сирэйдээх, кырыктааҕынан кынчыаттаабыт кыараҕас, ыйаастыгас харахтаах Ылдьаана диэн дьахтар. И. Гоголев
Эһэ сотору-сотору туой үөһэ хантайан Чүөчээскини көрүтэлээтэ да, көрбөт быһыылаах, туой атын сир диэки кынчыаттыыр. Суорун Омоллоон
Кини сып-сытыытык көрбүт кыараҕас харахтара туспа үлэлии баран эрэр уоллаах кыыс көхсүлэрин кынчыаттыы көрдүлэр. П. Аввакумов

сиэлийэ көр — ойоҕос өттүгүн аллараттан үөһэ диэки кынчыатыы көрөн ыл. ☉ Взглянуть искоса, снизу вверх
Кини дьиппинийэн, иннин диэки супту одуулаһар, икки ойоҕоһун сиэлийэ көрбөхтүүр. Амма Аччыгыйа
«Бултуур эбит буоллаххына, үрүлүйбүтүҥ-харылыйбытыҥ ханна баарый?» — Байанай нүксүйэн туран, хараҕын кырыытынан сиэлийэ көрө-көрө, сөҥөдүйэр. В. Протодьяконов
Балбаара син биир саарбахтаабыттыы, эмиэ да сонньуйа, эмиэ да кэлэйэ санаабыттыы, сиэлийэ соҕус көрөн ылбыта. «ХС»

туохт.
1. Хараара киртий; хараар. ☉ Становиться грязным; темнеть, чернеть
Оһох иннигэр, соҕуруокка баҕанатыгар, хаһан эрэ биһиги, үрдүкпүтүн кэмнэнэ-кэмнэнэ, быһаҕынан бэлиэтээбит кэрдиистэрбит хараара балаҕырдаллар да, сүппэккэ туралларыгар хараҕым хатанна. Н. Кондаков
Моонньуттан былаатын сүөрэн баран, ыалдьытын кынчыатаан көрө-көрө, [аҕабыыт] олус өр туран балаҕыран хаалбыт сибэтиэй эдэр күлүктэрэ ыйаммыт муннугар тиийдэ. Н. Островскай (тылб.)
2. көсп. Мөлтөөбүт-ахсаабыт, саппаҕырбыт көрүҥнэн (киһи сирэйин туһунан). ☉ Иметь несвежий, угрюмый, поблекший вид (о лице человека)
Байбал сирэйэ хараҥара балаҕырда. А. Федоров. Ити Ваня уол бүгүн эмиэ амсайан баран сирэйэ-хараҕа балаҕыран турар. Н. Босиков
Анараа уол бүтүннүү хаарга буккуллан, сирэйэ-хараҕа балаҕыран, туран кэлбитэ, Туллан диэки өһүөннээҕинэн сүүһүн аннынан көрбүтэ. И. Федосеев. Тэҥн. балаҕадый
3. көсп. Былытынан бүрүлүн, саппаҕыр, өлбөөдүй (халлаан, күн-дьыл туһунан). ☉ Становиться пасмурным, сумрачным (о небе, погоде)
Кырыарбыт муус түннүгү санатан, чараас былыт бүтэй халлаан сырдаан балаҕырда. Н. Лугинов
Сайын ааһан, быһа лаҕыран, Салгыбакка, адьас, ыыра, Балаҕан ыйа балаҕыран Барылаччы ардыыра. С. Тимофеев
Кэмниэ кэнэҕэс дьэ сырдаан күһүҥҥүтүйбүт халлаан дьоҕус түннүк бүтэй балаҕыран көһүннэ. «ХС»

прил. 1. (наклонный) иҥнэри, сытыары; 2. (кривой, перекошенный) олдьу, халдьыр; косая рама олдьу араама; 3. (косоглазый) кылчаҕар, кылар; 4. перен. (недружелюбный) кынчарыйар, кынчыатыыр; бросать косые взгляды кынчарыйа көрүтэлээ; 5. в знач. сущ. м. разг. (заяц) кылчаҕар (куобах); # косая сажень в плечах дара буурай сарыннаах.