сыһ. Атыппыт кыптыый курдук, кыараҕастык (тут). ☉ Как слегка разведенные ножницы (держать — напр., крылья)
Тогойкин иннин диэки дьүккүйэн кэбистэ да, кынатын кыптыыйдыы туттуммут мохсоҕол курдук икки илиитин кэннин диэки ууруммутунан, таҥнары куугунаан түстэ. Амма Аччыгыйа
Кыырт обургу кынатын кыптыыйдыы туппутунан киэҥ халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон
Хотой …… эмискэ кынатын кыптыыйдыы тутта охсоот таҥнары куугунаан түһэр. В. Протодьяконов

куҥкунаа диэнтэн дьаһ
туһ. Дьэ уонна, доҕоор, Куйаары куҥкунатан, Кыйаары кыҥкынатан, Кыптыыйдыы туттубут Кыната кыһыыран …… Эҕирийиэх икки ардыгар Элэс гынан хаалла. С. Тимофеев

кыыбырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Хотуурдарын сытыылаан кыыбырҕатан баран, балай эмэ үүнүүлээх ходуһаны ортотунан тыырдылар. Н. Босиков
Аһыҥа буута сиигирэн, кыптыыйдыы кыыбырҕатарын тохтотон, от умнаһыгар хам сыстыбыттыы хатанна. Ф. Постников

туохт., эргэр.
1. Кыптыыйынан туттар буола улаат (кыыһы этэргэ). ☉ Научиться пользоваться ножницами
Кыыс оҕоҕут кыптыыйданарын саҕана, Уол оҕоҕут Оноҕостонорун саҕана Иккистээн эргиллиэм! П. Ядрихинскай
2
кыптыыйдаа 1 диэн курдук. Кырбый кыыл кынатынан Кыптыыйдана оонньообото — Эмдэй-сэмдэй түһүстүлэр Элитиэпкэ бэртэрэ. С. Данилов. Күөх халлаанынан хоптолор кыптыыйдана көтөллөр. А. Алдан-Семенов (тылб.)

туохт. Үөһэттэн олус түргэнник салгыны хайытан, тыас таһааран, аллара диэки түс (хол., ох туһунан). ☉ Стремительно падать, рассекая воздух, издавая характерный шум (напр., о стреле)
[Хаардьыт Бэргэн] Муос уһуктаах оҕо Муҥура суох уйулаан, Бэйбэрикээн эмээхсин Үөлэһин үүтүн устун Үлбүрүйэн түстэ. И. Чаҕылҕан
Кый үөһэ кынатын кыптыыйдаан, Үөр умсаах уйулаан киирдэҕэ. Т СҮК

аат., спорт. Партерга сытар утарылаһааччыны атаҕынан олуйан баран, сыҥааҕыттан ылан тиэрэ эргитэр ньыма (тустуу албаһын көрүҥэ). ☉ Переворачивание противника на лопатки приемом, называемым «ножницы»
Билигин үгүс үчүгэй албастар аҕыйахтык туттуллар буоллулар. Холобур, атаҕын икки ардыттан төттөрү тардыы, сэбиэскэй олуйуу, турецкай кыптыыйдааһын. ПАК СБМ
Байбалабыс хас да сылы быһа такайан …… үөрэппит өттүктээһиннэрэ, миэлиҥсэлэрэ, тэбиилэрэ, партерга түһэрдэххэ турецкайдыы кыптыыйдааһына, күлүүстээһинэ араас дойдулартан кэлбит бөҕөстөрү төрдүөннэрин тиэрэ уурарга көмөлөспүттэрэ. «ХС»

сыһ.
1. Таас курдук, тааска тэҥнээх. ☉ Как камень, камнем (обычно употр. в сравнительных оборотах)
Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туппутунан, киэҥ халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон
Уйааракэйээрэ биллибэт ыас хараҥа ортотугар дьоллоох Дьокуускай уоттара күндү таастыы күлүмүрдүүллэр. Н. Лугинов
Мин тугу да сэрэйбэтэҕэ буолан таастыы дьиппинийэн кэбистим. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туох эрэ ыга баттыырын курдук (ыарыт — түөс, сүрэх туһунан). ☉ Словно камень давит в груди, на сердце
Бэс ыйын биир куйаас күнүн Даайа өйдүүр субу баардыы. Туох эрэ ыар кини түөһүн ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
♦ Таастыы бар (утуй) — сытаат тута кытаанахтык утуй. ☉ Тотчас заснуть крепким сном, провалиться в сон
Күнүскү сындалҕаннаах айантан сылайан эһэм таастыы барбыт. С. Никифоров
Сылайбытым бэрт буолан, таастыы утуйан хаалбыт этим. В. Иванов
Ньукуу таастыы утуйа сытан, түннүк анныгар ынах маҥыраабытыттан уһуктан кэллэ. «Чолбон»
Уон биир чааска киэһэ, төбөбүтүн сыттыкка уурдубут да, сылаабыт таайан таастыы барарбыт. ПП ОА. Таастыы сүттэ (тимирдэ) — барбыта барбытынан сүтэн хаалла. ☉ соотв. без вести пропасть, исчезнуть бесследно
Аҕаҥ сордооҕу хаайыыга сытыттылар быһыылаах. Ылан барыахтарыттан ыла таастыы сүттэ. Н. Якутскай
Кулубаҕа барбыт үҥсүү эмиэ таастыы тимирдэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла кини таастыы тимирбитэ, аны кинини урукку курдук таһаара барбатахтара, хаайыыга сыппыта. Далан. Бу сэрии долгунугар, Ууга түспүт таастыы, Доҕотторум тимирдилэр… Л. Попов

аат. Кыптыыйдыы уһун кынаттаах, түргэнник көтөр, түөһүгэр маҥаннаах кыра хара чыычаах. ☉ Маленькая, быстро летающая птица отряда воробьиных с длинными острыми крыльями, ласточка, стриж
Хараҥаччы оҥоойуну хомуйан сиир киэҥ айаҕын «бу» диэбиттии оҥоччу атан, кыптыый кынатын кыбыччы туттан кэбистэ, кыпсык-ипсик хамсанна. И. Никифоров
Хараҥаччы ураты сыыдам итиэннэ сымсатык көтөр. ББЕ З
Үрдүбүнэн хараҥаччылар уһаты-туора элэстэнэллэр. Ч. Айтматов (тылб.)
♦ Бастакы хараҥаччы калька. — үтүө дьыала саҕалааһынын, көҕүлээһинин бастакы көстүүтэ. ☉ Первый признак проявления чего-л. хорошего, первая ласточка
Бары Бүлүүтээҕи ГЭС тутуутугар баран үлэлиэҕиҥ …… Саха оробуочай кылааһын бастакы хараҥаччылара буолуоҕуҥ. И. Гоголев
П.А. Ойуунускай «Арамаан артыалын» сахалыы революционнай поэзия бастакы хараҥаччыта диэн сыаналаабыта. В. Чиряев
[Ойуунускай] сахалыы суругунан литератураны төрүттээбит суруйааччылары А.Е. Кулаковскайы, А.И. Софроновы ураты талааннаах, ким да сотон кээспэт үтүөлээх бастакы хараҥаччылар быһыыларынан көрөрө. П. Филиппов
◊ Хараҥаччы (бастыҥа) өһүө — тойон өһүөнү туора, балаҕан эркинин кыйа түһэриллибит өһүөлэр. ☉ Потолочные балки, уложенные вдоль стен поперёк главной средней матицы
Таһыттан киирбит киһи ээр-сэмээр оһохтон чугас эркиннээҕи хараҥаччы өһүөҕэ таҥаһын-сабын куурда ыйыы сырытта. «Кыым»
ср. др.-тюрк. харлыҕач, харҕылач, турк. гарлаваач ‘ласточка’

1. аат.
2. Орон эркин диэки өттө. ☉ Место в кровати ближе к стене, задняя её часть
   Сөдүөччүйэ улаҕа диэки хайыһан, кыра уолун таптайа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Түүлгэ да, илэ да олох барахсан мэлдьи үчүгэй», — диэн баран, Саабыс улаҕа хайыһан, утуйан муннун тыаһа бурдьугунаата. КФА СБ
   Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. «ХС»
3. Туох эмэ иһирдьэ, түгэх өттө. ☉ Внутренняя, глубинная, задняя часть чего-л. «Хата, бу Эрдэлиир саҥардын!» — улаҕа диэкиттэн хаһыы иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски көстүбэтэрбин үчүгэй этэ дии санаан, тыа улаҕатын диэки түстэ. Суорун Омоллоон
   Чурапчыга алта-сэттэ оронноох биир балыыһа баар буолбута, онно кыра дьон нэһилиэктэр улаҕаларыттан киирэннэр кыайан туһаммат этилэр. Эрилик Эристиин
   [Учуутал] киэҥ күөх харахтарынан кылаас улаҕатын диэки көрө турда. Н. Габышев
4. түөлбэ. Урукку, былыргы кэм. ☉ Давнее, прошлое
   Улаҕабытын өйдөөбөппүт да быһыылаах. ДСЯЯ
5. даҕ. суолт. Уһук, кытыы сытар (сир-дойду). ☉ Глухой, тихий, окраинный (о местности)
   Улуу куораттарга, Улаҕа оройуоннарга Тимир суолунан Тигинии сүүрпүттэрэ. С. Васильев
   ◊ Орто (улуу) дойду улаҕата фольк. — киһи мээнэ тиийбэт олус ыраах сирэ, сир уһуга (саха итэҕэлинэн, айыылар олорор сирдэрэ). ☉ Очень далёкая местность, край земли, света (по якутскому поверью, местность, где проживают божества — айыы)
   Онуоха үс айыы дьөһүөлдьүт бухатыырдар халлаан сүүрэр сындыыһын үктэллэнэн, орто дойду улаҕатыттан өҥөс гынан одуулаан көрдүлэр. ПЭК ОНЛЯ I
   Улуу дойду улаҕатыгар Олохсуйан көрүөхпүтүн Хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Халлааны улаҕатынан дойҕохтоох, сири сиксигинэн сэһэннээх Сээркээн Сэһэн (өс хоһ.). Урут Потапов аймахтара мустанннар сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан ыаһахтаһар хосторо пионердар утуйар куойкаларынан, кинигэлэринэн, хаһыаттарынан туолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан көр тоҕус II. Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туттубутунан, тоҕус халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии II. Ыалдьыттары улаҕа хаалар кэһиинэн күндүлээ. Халлаан улаҕата фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойду, бүппэт уһук, кый ыраах сир. ☉ Край света, край небосвода
   Хоту халлаан улаҕата Сутаабыт суор куорсунун түүтүн Субуйа тарпыт курдук Суһуруктуйа буста. Саха нар. ыр. Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр Соҕотохто халлаан улаҕатын диэки Сур гынан хаалла. Ньургун Боотур. Улаҕата көстүбэт (биллибэт) фольк. — олус киэҥ, бүтэр уһуга көстүбэт. ☉ Без конца и края
   Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт уһун дураар толоон буолан муҥутаабыт эбит. Саха фольк. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
   Урукку дьыл (кэм) улаҕатыгар — былыргы дьыл мындаатыгар диэн курдук (көр дьыл). Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку кэм улаҕатыгар, Урааҥхай удьуора, Саха саарына бухатыыр киһи Олорон ааспыт. Ньургун Боотур
   Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку дьыл улаҕатыгар, Эргэ дьыл эҥийэтигэр Кыладыкы эбэ хотун диэн Сириэдийбит-сиппит эбит. П. Ойуунускай
   ср. якут. ула ‘близнаходящийся, соседний’, др.-тюрк. ула ‘связывать, соединять’, тюрк. улаҕы, улаа ‘край между сосной и полом’, хак. улаҕа ‘основание юрты’

аат.
1. Харамайдар (көтөрдөр, үөннэр-көйүүрдэр уонна сорох үүтүнэн иитээччилэр, хол., сарыы кынаттар) көтөр лабаалара, сапсыырдара. ☉ Крыло, крылья
Кыната суох да көтөр, уоһа суох да үрэр, көстүбэтэр да күүстээх баар үһү (тааб.: тыал). Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан, бүтүннүүтэ кынат, түү иччитэ буолан баран, …… күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Кураан буолан аһыҥа кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа
Кэрэчээн дьэрэкээн лыах, миэхэ кынатта да булан биэрбэккин ээ, бииргэ көтө-оонньуох этибит. Н. Якутскай
2. Көтөр аал, аппараат салгыҥҥа көтөҕүллэр, уйдарар хаптаҕай чааһа. ☉ Несущая плоскость летательного или другого движущегося аппарата, крыло
Онтон икки хос кыната улам улаата даллайан, дыыгынас тыаһа улам хойдо күүгүнээн, көтөр аал Күөх хонууга кэлэн түстэ. Амма Аччыгыйа
Кыптыыйдыы кыырайбытынан кыната кылбачыйан Кыйааран таҕыста «ТУ» халлаан үөһүгэр. Р. Баҕатаайыскай
3. көсп. Муҥха ийэтин икки өттүнээҕи балык күөйэр-хаайар илим курдук көрүҥнээх уһун чаастара. ☉ Часть невода по обе стороны мотни, похожая на длинную сеть, служащая преграждением для рыбы
Үөс кынат. Кытыы кынат.  Даарыйа муҥхатын иккис кынатын түһэрэн кэчигирэтэн барда. Н. Габышев
Оттон кинилэр иннилэригэр, муус анныгар муҥха ийэтэ икки өттүнэн сүүһүнэн миэтэрэ усталаах кынатын быластаан сытар. И. Данилов
Оҕонньор биригэдьиирдиин таастыганы баайдылар, биһиги кинилэр ыйан-кэрдэн биэриилэринэн, кынаты абырахтаатыбыт. Ыҥырар ыл.
4. Ханнык эмэ тутуу ойоҕоһугар сыһыары тутуу, салҕааһын эбэтэр уһун тутуу көрүдүөрүн уҥа биитэр хаҥас өттө. ☉ Боковая пристройка к какому-л. сооружению, правая или левая часть какой-л. удлиненной постройки
Саҥа хотон биир кынатын кинилэргэ [хомсомуоларга] сыһыарыахха наада. Э. Соколов
Хараал бэтэрээ кынатыгар анаан оҥоһуллубут кыараҕас хаарчахха уонча табаны үөртэн быһан киллэрэн, чып гына хатаан кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Мин оҕо эрдэхпинэ дьоммун кытта бииргэ кини кынат дьиэтигэр олоро сылдьыбытым, тиэргэн үлэтин барытын толорорум. СБТТ
5. Байыаннай чаас кэккэтин эбэтэр сэриилэһэргэ бэлэмнэммит бэрээдэгин уҥа эбэтэр хаҥас өттө. ☉ Правое или левое крыло строя, боевого порядка, оперативного построения войск
Бартыһааннар сыаптарын икки кыната суол икки өттүнэн тыаҕа тиирэ тардыллан, хойуу мастардаах үрдүк халдьаайы үрдүгэр өҥөйө кэлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Биһиги, хайа үрдүгэр баар рота, өстөөҕү өмүтүннэрэн, соһутан үөһэттэн кимэн киириэхтээхпит. Онон икки кынакка баар сүрүн күүстэрбит кимэн киирэллэригэр көмөнү, чэпчэтиини оҥоруохтаахпыт. ВА
Хамандыыр этэрээт биир кынатыттан иккиһигэр төттөрү-таары сүүрдэрэ көстөр. «ХС»
♦ Көтөр кыната, сүүрэр атаҕа — кимиэхэ эмэ сорук-боллур буолар, кини этиитин толорор эрэллээх хоһуун киһи. ☉ Человек на побегушках, энергичный, исполнительный, верный до конца своему хозяину
[Бакыыһа кинээс:] Нохоо! Дьэрбэҥээ! Кэл, бу тойонуҥ, кырдьаҕаһыҥ, арыгы бэрдэрэр. [Түүнүкү Көстөкүүн:] Бэрдэриминэ көтөр кынаппытыгар, сүүрэр атахпытыгар. Эрилик Эристиин
Эйигин, биһиги эрдээх, хорсун разведчикпытын, сибээскэ сылдьар көтөр кынаппытын Ийэ дойду наҕараадалыыр. КА КПЭ. Көтүөн (көтүөҕэр, көтүөр) кыната эрэ суох — тугу эмэ кыайанхотон, ситиһэн санаата көтөҕүллүбүт, туох эрэ үчүгэйтэн олус көнньүөрбүт. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении, испытывать душевный подъем
Үрдүк хайалардаах сиргэ салгын олус ыраастыйар, чэбдигирэр, онон киһи ис-иһиттэн уҥуоҕа-сүһүөҕэ чэпчээн, көтүөҕэр кыната эрэ суох курдук буолар. Болот Боотур
Айыҥах төһө да ыарыйдар, көтүөр кыната эрэ суох. Н. Босиков. Кынаккын куурт — ханна эмэ бараары оҥоһун, аттанарга, айанныырга бэлэмнэн. ☉ Готовиться к отъезду куда-л. (букв. высушить свои крылья)
Ийэм мин тылбыттан тахсыбат. Онон миигин туох да туппат, кынаппын куурдубутум ыраатта. М. Доҕордуурап
Сергей соторутааҕыта эксээмэннэри туттаран бүтэн, сыбааркаһытынан көһөөрү кынатын куурда, сөптөөх түгэн түбэһэрин күүтэ сылдьар. В. Яковлев
Ыһыах сураҕын истэн, уонча хонук инниттэн, таҥаһын-сабын ыраастанан, кынатын куурдуна сырытта. С. Никифоров. Кыната суох көтөр кэриэтэ — тугу эмэ оҥоруон кыаҕа тиийбэт. ☉ Не иметь, лишиться возможности что-л. делать (букв. словно птица без крыла)
Итиэннэ ол мин, ийэ эрэйдээх, кыната суох көтөр кэриэтэ буоллаҕым дии. Софр. Данилов. Кынат-куорсун ас — ким эмэ инники сайдыытыгар тирэх, төрүт буол. ☉ Дать толчок, быть опорой для дальнейшего развития, становления кого-л.
А.С. Шадрин дириэктэрдиир сылларыгар ССРС успуордун аҕыс уон маастардара, сүүс түөрт уон маастарга кандидаттар иитилиннилэр. Мантан аатырбыт бөҕөстөр …… иитиллэн, кынаткуорсун анньынан таҕыстылар. «Кыым»
Отучча сыллаах педагогическай үлэҥ устатыгар төһөлөөх ыччаты иитэнүөрэтэн кынат-куорсун анньан олох суолугар үктэннэрбиккин хантан ситэн ааҕыамый? «ХС». Кынат үүммүккэ дылы (үүммүт курдук) буолла — санаата көтөҕүлүннэ, көнньүөрдэ. ☉ У него поднялось настроение, он ощутил прилив сил (букв. он почувствовал, что у него словно выросли крылья)
Кыыс хараҕа сырдаабыта, киниэхэ кынат үүммүккэ дылы буолбута. Суорун Омоллоон. Кынат үүннэр — санааҕын (санаатын) көтөх. ☉ Поднимать настроение, придавать силы (букв. растить крылья)
Өрөбөлүссүйүөннэй охсуһуу төлөнө кинилэргэ кынат үүннэрэрэ. Суорун Омоллоон
Аны күһүн механизацияламмыт хотоннонор санаа Таняҕа кынат үүннэрбитэ. М. Доҕордуурап
Кыайыы күнэ Үөрүү күрүс долгуна, Халыс гынаат, миигин Өрө анньан таһаарда, Миэхэ кынат үүннэрдэ. Л. Попов. Кынатын сарбый — күүһүн-кыаҕын толору туһанарыгар кыаҕы биэримэ. ☉ Лишать возможности проявить, использовать все свои силы, способности (букв. подрезать крылья)
Сэмэн кыыс илиитин бобута туппахтаата. Киниэхэ, бу кыната сарбыллан сытар кэмигэр, Шура кэлэн олороро олус күндү. Н. Якутскай
Кэһэттин. Сыһыттын. Хата, кыната сарбыллыа, киһиэхэ өрөлөспөт буолуо. «ХС»
[Уучаҕыам] Эн экчи билэҕин: …… Кырдьыы ыар кырыыһа Кынаккын сарбыйан Кылыыгын кэтиирин. В. Лебедев (тылб.). Орулуос кус кынатын тыаһын курдук — олус күүстээх куһугурас. ☉ Сильный, гулкий, с присвистом (о звуке — букв. как гул от крыльев утки — гоголя-нырка)
Ол көттөҕүнэ — сирэйэ сытыы талаҕынан быһыта биэрбит курдук сырылаан истэ, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Ньургун Боотур. Омуннаах киһи быһыытынан атын үрдүгэр олоро түстэ, тус хоту диэки салайа баттаата, …… ат сылгы …… суостаахтык-суодаллаахтык айаннаата, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Саха фольк.
◊ Икки кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, киэҥник тарҕаммыт, инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үчүгэйдик сайдыбыт харамайдар. ☉ Двукрылые (отряд насекомых)
Икки кынаттаахтар сорох көрүҥнэрэ киһиэхэ (сахсырҕалар, бырдахтар), дьиэ сүөһүлэригэр (күлүмэннэр, бүгүйэхтэр) ыарыыны тарҕаталлар, оттон сорох көрүҥнэрэ үүнээйини куоппаһырдар, сири көбүтэр буоланнар туһалаахтар. ББЕ З. Илии кынаттаахтар зоол. — инники лабаалара кынакка кубулуйбут, көтөр кыахтаах, үүтүнэн иитээччилэр этэрээттэригэр киирсэр кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ тропикка уонна субтропикка бааллар, түүҥҥү олохтоохтор). ☉ Рукокрылые (отряд млекопитающих)
Илии кынаттаахтар бэрэстэбиитэллэрэ (хол., көтөр кутуйахтар) көтөргө үчүгэйдик ньыматыйбыттар, ол эрээри кынаттарын оҥоһуута көтөр киэниттэн атын. ББЕ З. Көнө кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр элбэх көрүҥнээх харамайдар (инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үксүгэр синньигэс, уһун уонна көнө буолаллар). Көнө кынаттаахтары кылгас бытыктаахтар (хол., саранчалар) уонна уһун бытыктаахтар (хол., аһыҥалар) диэннэргэ араараллар. ☉ Прямокрылые (отряд насекомых)
Айанныыр саранча биэс-алта сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, кылгас бытыктардаах, уһун синньигэс хоччорхой көнө (этэрээт көнө кынаттаахтар дэммитэ — онтон) илин кынаттардаах. ББЕ З. Көтөр кынаттаах кэпс. — көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Общее название птиц, пернатые
Көтөр кынаттаахтан оҕонон төрүүр баар үһү (тааб.: нэтээги). Оҕонньор Уйбааскыга булт-алт алтыһыытын, сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах сырыытын …… кэпсиир. Л. Попов
Көтөр кынаттаах Көччөҕүн көтүтэн, Көһөрүн көһүтэн, Көлүйэ күөллэргэ Көрүлээн көччүйбүт. А. Софронов. Куоппастаах кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр лыахтар. ☉ Чешуекрылые (бабочки из отряда насекомых)
Лыахтар кынаттарын дьүһүнэ кинилэри бүрүйэр кырпа куоппастар өҥнөрүттэн тутулуктаах. Лыахтар «куоппастаах кынаттаахтар» диэн ааттаммыттара. ББЕ З. Кынаттаах бакыат эргэр. — аадырыһыгар суһаллык тиэрдиллиэхтээх улахан суолталаах сурук (былыр, үөрэхтээх аҕыйах эрдэҕинэ, итинник бакыакка көтөр куорсунун сыһыараллара эбэтэр ойуулууллара). ☉ Срочный важный пакет, пакет срочной доставки (букв. пакет с крылом)
В старину, когда было мало грамотных, на такие пакеты приклеивали или рисовали на них перо птицы, обозначая таким образом срочность доставки и важность дела. Ортотунан сургуустаах, икки куорсун сараччы ойууламмыт, үс муннуктаах кынаттаах бакыаты Дьөгүөрдээн ылан эргим-ургум тутта. Амма Аччыгыйа. Кынаттаах кутуйах зоол. — илин, кэлин атахтарын уонна кутуругун төбөлөрүн тилийэ сарыы курдук кынаттаах, үөнүнэнкөйүүрүнэн аһылыктанар, күнүһүн бүччүм сиргэ төбөтүнэн таҥнары утуйан тахсар, түүҥҥү олохтоох, илии кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр быыкаайык көтөр кутуйах. ☉ Летучая мышь (водяная ночница, кожан, ушан)
Эрдэ туран үлэлээри Дьон бары утуйар, Арай көтөн элээрэр Кынаттаах кутуйах. Баал Хабырыыс
Кынаттаах кутуйах арааһа элбэх, ол да иһин буолуор сөп — сахалыы элбэх ааттааҕа: сарыы (тирии) кынат, абааһы үрүмэччитэ (лыаҕа), кынаттаах (көтөр) кутуйах, лэкэттэ оҕото, сарыкынай, тыҥы, тэлиэс. ББЕ З. Кынаттаах тыллар — киэҥник тарҕаммыт, олус бэргэнник этиллибит, тута өйдөнүмтүө сытыы тыллар бөлөхтөрө. ☉ Крылатые слова
Гораций «өскө өлүөр эрдэххинэ сүүрүөххүн баҕарбат буоллаххына, ыарыйдаххына сүүрүөҥ» диэн эппит кынаттаах тыллара үйэттэн үйэҕэ бэриллэн иһэллэр. АН БЭХСКТ
Бу ирдэбиллээх сала-йааччы «учуутал үөрэнэрин тухары учуутал» диэн кынаттаах тыллары бигэтик тутуһар. «Кыым». Тэҥн. ох тыл. Кынаттаах устуруус — икки киһи утарыта олорон тардарыгар аналлаах икки тутаахтаах улахан устуруус. ☉ Медведка (большой рубанок с двумя ручками, к-рым работают два человека). Аҕалаах уол кынаттаах устурууһунан муоста маһын тарда олороллор. Кынат тулаайаҕа зоол. — көтөр кынатын төбөтүнээҕи муҥур уҥуохтара. ☉ Крайняя кистевая кость у крыльев птиц
Ол ытарыгар кыталык кынатын тулаайаҕын тоһуппут. Багдарыын Сүлбэ
Бултуу сыл-дьаммын, кынатын тулаайаҕа тостубут хотойу булан, үүтээним кэннигэр оҕолообутум. «ББ». Кытаанах кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр кылаастарыгар киирсэр хомурдуостар. ☉ Твердокрылые (жуки из отряда насекомых). Кытаанах кынаттаахтарга таҥара ынаҕа, кии хомурдуоһа кытары киирсэллэр. Сарыы кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, иккилии паара дьэҥкир сарыы кынаттардаах, көмүскэнэргэ уонна саба түһэргэ аналлаах тигэр иннэлээх, кыттыгас олохтоох кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ мүөтү биэрэр, үүнээйини куоппаһырдар. ☉ Перепончатокрылые (отряд насекомых)
Сарыы кынаттаахтарга тигээйилэр, кымырдаҕастар эмиэ киирсэллэр.  Тойон ыҥырыалар — бөдөҥ (отут миллимиэтир тиийэр уһуннаах), түүлээх уонна арылхай ойуулаах сарыы кынаттаахтар. ББЕ З
Сарыы кынаттаахтар ортолоругар атын үөннэргэ-көйүүрдэргэ паразиттыыр личииҥкэлээх үгүс көрүҥнэр бааллара биллэр. ББЕ З
тюрк. канат