баллырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. «Муҥ саатар, кырыыр-таныйар силлээх-хаахтаах тылым-өһүм иҥтин», – диэмэхтиирин быыһыгар тигинэччи умайа турар уотугар хопхойуутук силлээн баллырҕаппыта. П. Аввакумов

аат. Кимиэхэ эмэ куһаҕаны, өлүүнү-сүтүүнү баҕаран ыарахан тыллары этии. ☉ Проклятие, заклятие
Кырдьар кырыыс, сорсуйар сор (өс хоһ.). Алгыс баһа сыалаах, кырыыс баһа хааннаах (өс хоһ.). Кырыыс тылынан Күтүр өстөөхпүн Кыраан-таныйан эттэҕим буоллун. И. Егоров
Мин кырыыһым, оҕунан ыппыттыы, түргэнник тиийиэ. М. Доҕордуурап
тюрк. карҕыс, каргыш

аат., фольк. Кыраан этии, кырыыр-таныйар саҥа. ☉ Проклятие
Хобуохтуу сытарым, Хоргуйан өлөрүм — Кэнийэр кэниэрим Кэллэҕэ буолаахтыа. П. Ойуунускай. [Ол үстээх оҕону] Отут ордуга тоҕус тиһиликтээх Оҕуруктаах уот-сарай быанан, Кэниэргэ этэннэр, Кэнтиккэ охсоннор, Кэнийэн кээспиттэрэ эбитэ үһү… П. Ойуунускай. Ойуун киһи …… Сатаҕай кэниэрэ Сахсырҕа үөн Саҥатын курдук Сааҕынаан тиийэр. Д. Говоров

1. аат дьөһ. Хайааһын хайа эмэ кэм, көстүү быһыы-майгы ыккардыгар, иһигэр оҥоһулларын бэлиэтээн, бириэмэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на временные точки, явления, процессы, в промежутке между которыми и во время которых совершается действие (между, во время)
   Охсуһуу быыһыгар саха уолаттара оһуокайы ыллыыллар. Т. Сметанин
   Үлэлэрин быыһыгар, уруккуларын курдук ыгылыйа сылдьыбакка, кинигэ ааҕар, онуманы эргитэ саныыр идэлэммиттэрэ. И. Данилов
   Чэ, сарсын киһи-сүөһү быыһыгар кэлэн эбиэттээн бараар. Эрилик Эристиин
   Ыһыы-хаһыы быыһыгар тыраахтар тимир көхсүн иһигэр битиргэс тыас иһиллэн ааһар. Софр. Данилов
   Ол [буурҕа] быыһыгар хам-хаадьаа биирдии-иккилии кыымнар өрө көтүөккэлэһэн тахса-тахса сүтэн хаалаллар. Күндэ
2. ситим т. суолт. Бириэмэ сибээһин көрдөрөн, салаа этии хайааһына буолар кэмигэр тутаах этии хайааһына оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ Имея временное значение, употребляется при указании на то, что действие, о котором говорится в главном предложении, происходит во время действия, выраженного сказуемым придаточного предложения
   Дьахталлар, ардах сэллиирин быыһыгар, отторун охсо сылдьыбыттара. А. Федоров. Ньукулай саҥарарын быыһыгар этиҥ этэр, тыал тыаһа куугунуур. А. Софронов
   Ананийдаах уоту күөдьүтэн биэрэллэрин быыһыгар, кэлэр хаһыҥнарга эбии чөмөхтөрү оҥоро сырыттылар. М. Доҕордуурап
   ◊ Ол (ити) быыһыгар — ол кэмҥэ, ол икки ардыгар. ☉ В то же время, между тем
   Молуой буолбут сыппах тылынан Кийиитин кырыыр-таныйар, Ол быыһыгар түөс-маас тыллаһан, Оҕо курдук күлэр, ытамньыйар. С. Данилов. «Ээ, арба даҕаны, — дии түһэр ити быыһыгар сэбиэдиссэйдэрэ, — Маайа, бу туох буоллуҥ?» С. Федотов
   Ол быыһыгар булчут аатырабын. «Кыым»

туохт.
1. Суоллаах гын, суолла ыыт. ☉ Проложить дорогу
Күнэ суох сири күннээтиҥ, Үүммэт тоҥ сири үүннэрдиҥ, Суола суохтары суоллаатыҥ, Дьоло суохтары дьоллоотуҥ! Эллэй
Халыҥ быйаҥ кылааппытын Хара систэн хостуубут, Ыраахпытынчугаспытын Ыстаал-тимир суоллуубут. А. Абаҕыыныскай
Кылааннаах бииһин сойуолаан, Кыһыннары-сайыннары бултаан, Эргэнэ тыа иэнин Эрийэбуруйа суоллаабыт Урааҥхай саха ыччаттара! С. Васильев
2. Ким-туох эмэ суолун батыс, барбыт суолунан батыһа бар. ☉ Выслеживать, преследовать кого-л. по следу
[Тиитэп:] Кууһума оҕонньор ампаара алдьаммыт, ону суоллуу сылдьаллар. А. Софронов
Тахсан суоллаан көөртө, киһилиинсүөһүлүүн Амма диэки барбыттар. Эрилик Эристиин
Эһэни суоллаан, үрүйэни батыһа түҥкэл-таҥхал түһэн, арааһа, уонча биэрэстэ курдугу хаампыттара. П. Аввакумов
3. Туохха эмэ суолла оҥор, суолла хааллар. ☉ Оставлять чем-л. след на чём-л.
Тыалга биэтэҥэлээн биэрбэтин наадатыгар илдьэ кэлбит тымтыгыттан тыыран ылан, быһах төбөтүнэн суоллаан, туһах кылын кыбытта. С. Тумат
Аныгы охсооччулар хадьымаллара көбүн, суоллара кыараҕаһын сирэбин. Мин үс миэтэрэ киэҥинэн суоллуурум, хара буоруттан кыһыйан охсорум. КН ПБ
4. Урут сыһыат туохтуур пуорматыгар «араастаан, тус-туспатык» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значении наречия: «различно, неодинаково»
Өйтөн суруйууну сүнньүнэн уруокка уонна дьиэҕэ биэрэн икки суоллаан суруйтараллар. СЛСПҮО
Үнүгэстэринэн үүнээйилэри араас суоллаан ууһаталлар. КВА Б
Мартов формулатын, дьиҥэр, икки суоллаан өйдүүр кыах баар. В. Ленин (тылб.)
♦ Суорума (сор) суоллаа — кими эмэ быстах өлүүгэ тиэрт, быстах үйэлээ. ☉ Довести кого-л. до преждевременной кончины, убить
Нүһэр Дархан кырыылаах хараҕынан Кынчарыйа көрбүтүн хайаан да Суорума суоллуур үгэстээх. И. Гоголев
Оҕотун сүөрэн түһэрэн кууһа сытан сор суоллаабыт баттыгастаах баай ойоҕун кыраабыта-таныйбыта. «ХС»
Икки уолтан хайаларын харабыынын буулдьата бу киһини суорума суоллаата? «ХС»

туохт.
1. Таас курдук кытаатан хаал (хол., суол, чигди). ☉ Отвердеть как камень (напр., о дороге, дворе)
Аны хотону сааҕынан сыбыыр үйэ ааһан эрэр. Барыта устукатуурка. Сиигирдэҕин аайы эбии таастыйан бөҕөргөөн иһиэхтээх. Э. Соколов
Аат эрэ харата сиэллэрэн таастыйбыт чигди арҕаһыгар дуу, туундара быыһа таалаҕа дуу тахсан кэллилэр. С. Курилов (тылб.)
2. Таас буола кытаатан хаал (былыргы харамай бэйэтин, уҥуоҕун, үүнээйи туһунан). ☉ Окаменеть (о древних ископаемых, извлекаемых из недр земли)
Тыһыынчанан сылга ирбэт тоҥҥо тыыннаах курдук сүдү мааманнар дөйүөрэ, таастыйа сыталлар. И. Федосеев
[Хайа боруодаларыгар] ракушкалары уонна муора араас организмнарын таастыйбыт дьардьамаларын булаллар. МНА ФГ
3. Оҕото ситэ кыайан эмпэккэ, ыаныллыбакка кытаат, иһэн ыарый (сүөһү, кыыл синньин туһунан). ☉ Отвердевать, опухать от застоя молока (о вымени зверей и скота)
Сорох тыһылар синньилэрэ иһэн, таастыйан ыалдьааччылар. АВЛ ССКИи
Төрөөтүн кытта үчүгэйдик ыамматах, массаастамматах ынах сиринэ таастыйан хаалааччы. «ХС». Кыыл таастыйбыт синньин массаастыырга сороҕор улааппыт, тэтиэнэх кыыл оҕолорун тилийэллэр. АВЛ ССКИИ / / Аалларан ыарый (киһи уорганыгар туус мунньустуутуттан). ☉ Чувствовать боли во внутренних органах (напр., в почке из-за отложения солей)
Аҕыйах ууну иһэр киһи бүөрэ, кыайан сайҕамматах туус олорон хаалан, таастыйыаҕын сөп. Г. Угаров
4. көсп. Дөйүөрбүт курдук, кытаатан кыһаммат көрүҥнээх буол (киһи бэйэтин, сирэйин быһыытын туһунан). ☉ Принять отчуждённый вид, оцепенеть (о человеке, выражении его лица)
Альбина таастыйбыт курдук, хараҥа муннугу одууласпытынан олорон хаалла. Л. Толстой (тылб.)
Причалга бирикээсчик үөхсэр, кырыыр-таныйар саҥата иһиллэр, куруусчуттар бары таастыйа уоһуйан, саҥата суох олороллор. М. Прилежаева (тылб.)
△ Туохха да кыһаммат буола көһүй, өлүгүр (өлбүт киһи, кини хараҕын туһунан). ☉ Коченеть, остывать (о трупе); стекленеть (о глазах умершего)
Таастыйбыт харахтара сырдаан эрэр халлааны хомнообуттуу одуулаһаллар. Е. Неймохов
Бокуонньук билигин хайабытыгар да кыһаммат көрүҥнээх таастыйан сыттаҕа. П. Аввакумов
Аһын саҕатын диэкиттэн хаан таҥнары субуруйбут, саһархайдыҥы хараҕа хайыы-үйэ таастыйбыт этэ. «ХС»
△ Дьиппиний, ыараа, тымный (сүрэх туһунан). ☉ Черстветь, становиться бесчувственным, равнодушным (о сердце)
Киһи сылаас, сымнаҕас тылга наадыйар, суох буоллаҕына, киһи сүрэҕэ таастыйар, тыына тымныйар. Амма Аччыгыйа
Эмиэ санаам ыараан, эмиэ сүрэҕим таастыйан, мин уһугуннум. С. Гольдерова
Мин аһыыны көрөн таастыйан хаалбыт сүрэҕим сылаанньыйан сыламныыра (түүн оҕотун сыллаатаҕына). М. Шолохов (тылб.)