м. сарбыдах, кыраһын, кырада- һын.

туохт. Кыраһынна быс, кырый. ☉ Резать что-л. на мелкие куски
Кыыс оҕо барахсан Кыптыыйынан кыраһыннаан, Кыра киһи Кыайа-хото тутан Кыһалҕатыйбат буоллулар. П. Ядрихинскай

көр кыраһын
Тобохсэмнэх харайтаран, Тулум, кыраһык аттаран, Иккиэн эриэн саҕынньаҕы Илбээнхолбоон таҥныбыттар. К. Туйаарыскай
Таҥас кыраһыга, Томуйах томторуга, Сиэл быа сэбэһэтэ, Ситии-тайма эгэлгэтэ Намылыччы ыйаммыт. С. Васильев
Уу кытыытыттан түү кыраһыгын булбутум уонна ууга бырахпытым. «ББ»

аат. Тыллыбыт сэбирдэхтээх кыра, эдэр хатыҥ (ыһыах, уруу түһүлгэтин киэргэтэргэ кэрдэн тутталлар). ☉ Молодая берёзка с листвой, срубленная для украшения места проведения национального праздника ысыах или свадьбы
Түһүлгэни тулалыы Анньыллыбыт чэчирдэр Онно дьикти кэрэтик Дьиэрэҥкэйдиир этилэр. П. Тобуруокап
Чэчир диэн күөх мас. Хаппыта чэчир дэммэт. В. Гаврильева
Чэчир хахыйахтар икки ардыларыгар эриэн сэтиини тардыбыттар, онно таҥас уонна туос кыраһыннарын ыйаабыттар. Багдарыын Сүлбэ
ср. алт. чачыл ‘берёзовый праздник’

аат. Быһыллыбыт, кырыллыбыт таҥас лоскуйа, дуона суох кыраһына. ☉ Обрезки, лоскутки (напр., ткани, кожи)
Остуол сирэйигэр майгылыыр хаптаҕай тааска араас өҥнөөх хоруоҥкалар хас да чөмөх кутуллубуттар, кыһыл, күөх сукуна, солко кырадаһыннара ууруллубуттар. И. Гоголев
Сэттэ сэргэчээннэри аспыттар, сиэлинэн, күөх, кыһыл таҥас кырадаһынынан дэлби симээбиттэр. Болот Боотур
Бэргэһэлэрин сүүһүгэр күөх таҥас кырадаһынын кэлти тиктибит икки аттаах киһи өрө көтүтэн таҕыстылар. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ кыра лоскуйа, бытархайа, кыырпаҕа. ☉ Небольшие куски, мелкие частицы чего-л.
Тиит мас бакыр мутугуттан быһыллыбыттар, болтоҕор истээхтэр, дьэс алтан кырадаһынынан ойууламмыттар эмиэ үгүстэр. Н. Якутскай
Сиргэ бөх-сыыс ыһылла сытар диэтэҕиҥ дуо? Суох! Кыһыл көмүс кырадаһыннара кылбаҥнаһаллар. Амма Аччыгыйа
Түннүк тааһын кырадаһынын бысталаан, нөҥүө өттүн кырааскалаан, дьэрэкээн ойуулаах панеллары оҥорбуттар. НС ХСБС

1. аат. Тиэрбэстии быһыылаах уктаах, икки уһун чараас тимири кириэстии холбоон оҥоһуллубут кырыйарга аналлаах биилээх туттар сэп. ☉ Ножницы
   «Кыыс оҕоҕут Кута-сүрэ буоллун», — диэн, Сытыы кыптыыйы Хаҥас хоннох анныгар Өрө кыбыннарда. Саха нар. ыр. II
   Мавра сыппах кыптыыйа таҥас кырыйан чылыгырыыра иһиллэр. М. Доҕордуурап
   Сиэбигэр баар кыракый кыптыыйын туппахтыы турбахтаабыта, онтон Софья өрүүлээх баттаҕын аҥаарын сүр түргэнник быһа кырыйан кэбиспитэ. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Кыптыый курдук быһыылаах, кыптыыйга маарынныыр. ☉ Похожий на ножницы, в виде ножниц
   Хаадьаа кытыл кумахтарыгар киирэн тугу эрэ тоҥсуйа олорор суордартан ураты кыптыый кынаттаах хамсыыр-харамай көстүбэт. Н. Якутскай
   Кыптыый курдук кынаттаах көтөх тыыраахылар өрүһү үөһүнэн сундулуйан эрэр өрүс тырамбаайын, аны биһиэхэ балыгы ытыйан таһааран абыраарай диэн эрэммиттии аймана атаардылар. Н. Габышев
   ♦ Кыптыый кырадаһыннаспыкка дылы — кыраны, дуона да суоҕу аахсар, кыраны да былдьаһар, хомуйсар (киһи майгытын туһунан). ☉ Склонный к крохоборству, мелочный (букв. подобно тому, как выпрашивать обрезки материи). Кыптыый кырадаһыннаспыкка дылы ама күрдьэх угун көрдөһө-ааттаһа сылдьыам дуо? Кыптыый кыраһына эргэр., харыс т. — саҥа төрөөбүт кыыс оҕо. ☉ Новорожденная девочка.
   ср. др.-тюрк. кыпты, хыпту ‘ножницы’

1. аат.
2. Көлөнү, сүөһүнү инники олох көлөҕө холбоон сиэтии. ☉ Тяга, прицепка за основной упряжью (напр., о табуне рогатого скота, лошадей). Бэрт Хара маннык эппит: «Үтүө убайым, ытык кырдьаҕаһым, мин эйигиттэн кэтит сэтии сиэтээри кэлбэтэҕим». Саха сэһ
   1977
   Хааһахтары хостуурга, Ханыы, сэтии туттарарга Алта хара таҥастаах Огдуобалыыр дьахталлар Кугас улан аттары Кудулуччу хаамтаран Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев
   Бороҕон Дьуоттуларга уһун үрбэ, кэтит сэтии илдьэ тахсан ыһыах ыһар санаалаахпын. «Чолбон»
   2
   көр ситии I. Хатыллыбыт эриэн сэтиитэ тардаҥҥын Хаппахчы хаҥас өттүгэр Тириитин таҥнары ыйаан хатаран, Уҥуоҕун баһын арааран Этин Иэйэхсиккэ анаан буһаттар. Саха нар. ыр. II
   Сэргэҕэ ытык дабатар тураҕас атыыр …… сиэлэ, кутуруга сиргэ тиийэ намылыйан, сабыс-саҥа өрүллүбүт кэтит эриэн сэтиинэн туомтуу баайыллан, утуктуу турар. Л. Попов
   Ити чэчир хахыйахтар икки ардыларыгар эриэн сэтиини тардыбыттар, онно таҥас уонна туос кыраһыннарын ыйаабыттар. Багдарыын Сүлбэ
3. даҕ. суолт. Инники сүрүн көлөҕө биитэр айанныыр сэпкэ холбоммут. ☉ Прикреплённый, прицепленный к передней упряжи или ведущему транспорту
   Сэргэчээн, табаларын эргилиннэри тардан, сыарҕатыгар олоро түстэ, ньуоҕуһут буурун тайаҕынан буукка супту аста, сэтии сыарҕата тааска охсуллан лаһырҕаата. Болот Боотур
   Кэнниттэн сэтии баарсалара иһэллэрэ көстөр. Д. Токоосоп
   Бычыа буруйун боруостаан, нэһилиэгэр сэрии аҕай иннинэ моточчу уойан, миинэр атыгар сэтии аттаах төннүбүтэ. «ХС»
   ◊ Сэтии кулут эргэр. — былыр сахаларга: баай ыал кыыһа сүктэн барарыгар сиэтиллэн барыахтаах кулут-чаҕар киһи. ☉ В старину у якутов: батраки-челядь, которые отправляются с богатой невестой в дом жениха
   Баай ыал кыыһа эргэ сүктүүтүгэр сэтии кулутун оҕолору кытта эриэн ситиинэн моонньуларыттан баайан, акка холбонон сиэтэн бараллара эмиэ баара. БСИ ЛНКИСО-1994
   Сэтии кулут диэн эмиэ кыыһы кытта сиэтиллэн барыахтаах. «ХС»

аат.
1. Харамайдар систэрин тоноҕоһун салгыытынан буолар, кинилэр самыыларын кэлин өттүттэн быгар араас кээмэйдээх уонна быһыылаах чорбох эбэтэр көтөрдөр бөлөхтүү үүммүт кэлиҥҥи куорсуннара. ☉ Хвост (животных и птиц)
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
Сыҥаһа халдьаайы кытаҕар сүүһүнэн сүөһүлэр …… күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Хайа, сыыр намтаан түһэр өттө, арыы, күөл о. д. а. синньээн бүтэр уһуктара. ☉ Отрог горы, горки, суживающийся край острова, озера и т. д. «Таас хайа кутуругунан киһи өлүгэ тахсыбыт үһү», — диэн үһүс кэпсээн тарҕанна. М. Доҕордуурап
Үөрэнэр оскуолабыт мантан сэттэ биэрэстэлээх сиргэ, арыы саамай кутуругар, Ксенофонтов кулуба дьиэтигэр баар үһү. И. Никифоров
3. көсп. Сылдьыһыы сириэстибэлэрин (хол., борохуот, оҥочо) кэлин өттүлэрэ. ☉ Корма (напр., судна, лодки)
Туох баар киһи барыта баарса кутуругар түмсүбүттэрэ. И. Никифоров
Мааппа мөккүһүө дуо, оҥочо кутуругуттан тутуста. Т. Сметанин
4. көсп. Кими эмэ батыһааччылар, көмүскээччилэр, кимиэхэ эмэ ньылаҥнааччылар. ☉ Приспешники и защитники кого-л., подхалимы, прихвостни
Бу мин кутуруктардаах буолбут үһүбүн, бу мин ол кутуруктарбыныын холкуоһунан сырайданан сир үчүгэйин, үүнүүлээҕин ылбыт үһүбүн. Күндэ
5
көсп. Туох эмэ хайааһын буолан бүтүүтэ (хол., ардах, кэнсиэр). Конец чего-л., какого-л. действия (напр., дождя, концерта). Кэнсиэр кутуругун эрэ баттаатым. — Ол «былыт кутуруга» олус сылаас күн этэ. М. Тимофеев
6. көсп., кэпс. Үлэ ситэ толоруллубакка хаалбыт өттө (хол., туттарыллыбакка хаалан, көһөрүллүбүт эксээмэн). ☉ «Хвост» (несданный и перенесенный экзамен). Сеня семестр аайы «кутуруктаах» буолар
♦ Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун көр бас II
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ, мутугуҥ биллин... Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун! Ньургун Боотур
Баскыт саллайан Барбыккыт эрэ көһүннүн, Көппүт суолгутун Көһүүн харахтаах көрбөтүн, Куйаар баһынан Кутуруккут суптуйдун! П. Ойуунускай. Кутуругар сөрөөбүт — куһаҕан быһыытыгар уһуйбут, куһаҕан сабыдыалы оҥорбут. ☉ Оказать на кого-л. отрицательное влияние, подбивать, подстрекать кого-л. на что-л. дурное
«Мин соҕотох оҕобун кутуруккар сөрөөмө, айа даа!» — диэт, эмээхсин ыҥыранан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Кыһалҕаттан туһанан, улахан уолбун Ньуукканы иитэн абыраабыта буолан, кутуругар сөрөөн, ханна-ханна тиэрдэр. С. Ефремов
Мин туох да буруйа суох сордоохпун. Эрим, ол өрөпкүөм Өлөксөй уһун кутуругар сөрүөстэн, абааһы буолтун аайы. Эрилик Эристиин. Кутуругар туос баайбыт — 1) куһаҕан быһыыга, холобур, түөкүн буоларга, уһуйбут. ☉ Подстрекать кого-л. к чему-л. неблаговидному, иметь дурное влияние на кого-л.; 2) үүрэн ыыт. ☉ Прогнать
Кэллэҕинэ даҕаны кутуругар туос баайан баран үүрэн кэбиһиэххэ наада. «ХС». Кутуругунан оонньуу сылдьар — көҥүл-босхо, туох да кыһалҕата, санаата-оноото суох сылдьар (буруйданыахха айылаах да буоллар). ☉ Чувствовать себя совершенно безнаказанным, вольготно (хотя и имея грешки)
Обургуҥ дьолугар, ыскылаат умайан хаалан, буруйа дакаастамматаҕа, онон ити кутуругунан оонньуу сылдьар. И. Гоголев. Кутуругун быһа кыбыйан сылдьар — куттанан (ыксаан) сылдьар. ☉ От страха поджимать хвост
Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт... маннааҕы тойотторбут кутуруктарын быһа кыпчыйбыттара тоҕо эрэ олус. Амма Аччыгыйа
[Осип:] Харчытын суолга хаартылаан соролотон баран, чыычааҕым, билигин кутуругун быһа кыбыйан олорор, уруккутун курдук тыыллыбат-хабыллыбат. Н. Гоголь (тылб.). Кутуругун кумунар (купчуччу, кумуччу туттар) — кимтэн, туохтан эмэ куттанар, саллар. ☉ Бояться, опасаться кого-чего-л. (соотв. поджать хвост)
Бу сырыыга буомбалар тэйиччи түһүтэлээтилэр. Өстөөхтөр күүстээх уоттан кутуруктарын кумуннахтара. С. Никифоров
«Биһиги иһэбит», — дииллэрэ кинилэр, саҥа үйэ дьоно. Алаас кэнэн ыаллара, кутуруккутун кумуччу туттан олоруҥ. В. Гаврильева
Кутуруктарын купчуччу туттан, төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыстан унньуҥнаһан истилэр. Р. Кулаковскай. Кутуругун эрийэн биэр — кэһэйэр гына кытаанахтык мөҕөн, сэмэлээн биэр. ☉ Сделать крепкий выговор, упрек (букв. накрутить хвост кому-л.)
Сүбэ мунньахха мин эһигини барыгытын кутуруккутун эрийтэлээбэккэ оҥорторбутум буоллар, маннааҕар куһаҕаны ылыам этэ. В. Ажаев (тылб.). Кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ — сыыһа тутуннуҥ да, куоттарыаҥ (хол., булду). ☉ Допустишь малейшую ошибку — упустишь (напр., охотничью добычу)
Сыыһа-халты тутуннуҥ да — киис кутуругун эрэ көрөн хаалыаҥ. «ХС». Кутурук баттаһа сырыт — арахсыбакка куруук батыһа сырыт, бииргэ сырыт. ☉ Не отставать, всегда и всюду следовать за кем-л. (как хвост)
Сорох эдэр дьахталлар киинэҕэ, оонньууга эрдэрин туора-маары хаамтарымаары, кутурук баттаһа сылдьаллара ханна барыай. И. Никифоров. Кутурукка соһулун (хаал) — үлэҕэ, үөрэххэ о. д. а. дьонтон лаппа хаал. ☉ соотв. тянуться в хвосте (в работе, учебе и т. д.)
Хайата да буолтун иһин «кутурукка хаалар» санаата суоҕа. Биэс т. Бу ааспыт декадаҕа биһиги агрегаппыт оройуон үрдүнэн саамай кутурукка соһуллан иһэрэ билиннэ. «ХС». Кутуруккун куйбас гыннар — куот, түргэнник куот. ☉ Убежать, удрать, дать стрекача
Сыыры айаҕар түһэрэн ылаат, саһыл кутуругун куйбас гыннарбыт. И. Крылов (тылб.). Кутурук маһа буол (гын) — туох да соруга суох эрээри, кими эмэни мэлдьи батыһа сырыт. ☉ Постоянно следовать за кем-л. без особой надобности
«Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн силбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
Киниттэн [Наһаартан] түөрт сыл балыс алталаах Бүөтүккэ, убайыгар кутурук маһа буолан, эмиэ туһалаһар. «ХС». Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал — ханна тиийэрбит, хаһан төннөрбүт биллибэт (ыраах, өр кэмнээх айаҥҥа туруу туһунан). ☉ Куда доедем, когда вернемся — неизвестно (о дальней, долговременной поездке; букв. голова его — море, хвост его — безвестная даль.) Дьэ, онтон кэлиҥ, киэҥ сырыыланан, Кутурукпут — куйаар, баспыт — байҕал
Өстөөххө — ырыа үс кырыыланар, Доҕотторго — таптал. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара — байҕалга, кутуруктара — куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС». Кутурук уопсан — букатын чугас батыһан, ситиэхчэ буолан (кэл, эккирэт). ☉ соотв. наступать на пятки
Тайах кэнниттэн түөрт торҕон бөрөлөр кутурук уопсан субуруҥнаһан киирээт, ууттан чаҕы-йан …… субурус гыммыттара. Далан
Дьонум инники ыстаннардылар. Бастаан утаа хаалсыбакка кутурук уопсан испэхтээн баран, кэнникинэн улам хаалан бардыбыт. Н. Кондаков
◊ Кутурук салай (салайтар) — ойуун кыырарыгар көмөлөс. ☉ Быть помощником шамана. Уолла убайа Суоллар Кыраһын ойуун биирдэ ыҥыртаран үөһээ дойдуга тахсарыгар кутурук салайтарбыта үһү. Саха фольк. Кутурук эрдии — оҥочону, аалы (болуоту) салайарга аналлаах кэлиҥҥи эрдии. ☉ Рулевое весло. Кулаак кутуруга эргэр., ист., сөбүлээб. — кулаак хос моонньоҕо, кулаакка ньылаҥнааччы. ☉ Кулацкий прихвостень
Флегонтов диэн кулаак кутуруга биир сиэйэлкэни соруйан алдьатта. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. кудрук, тюрк. куйурук ‘хвост’