ж. в знач. сказ. разг. кыра, улахан алдьархай буолбатах.

аахай диэнтэн хай
аата. Туохха барытыгар кыраҕа кыһаммакка, улаханы эрэ көрүү, улаханы эрэ аахайыы сыыһатын, дьиҥэр, ол кыралар улаханы тардалларын куруутун көрүөххэ баар этэ. С. Васильев

аргыстаа диэнтэн бэй
туһ. Урут Саргылаанаҕа учуутал үлэтэ наар үөрүү-көтүү, уруй-айхал аргыстанан көстөрө. Софр. Данилов
Муустаах муораттан дьол оҕуһа обургу аасаччык аргыстанан, тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
Киһи үлэлиир-хамныыр, дьиэлээх-уоттаах, дьоллоох буоллар эрэ, хайаатар да кыра, улахан дьол аргыстанар. Н. Габышев

сыһ. Хас, төһө (быһа холуйан, барыллаан). ☉ Сколько примерно
Хас оройуон, нэһилиэк аайытын төһө-хачча эҥин араас дьикти, мындыр эбэтэр судургу кыра, улахан остуоруйалар, кэпсээннэр баар буолуохтарай? Саха фольк. Убаай, ити аны хааллын, Умнулуннун, көппөтүн! Хата кэпсиим сахалыы Төһө-хачча үүммүппүтүн. С. Данилов

аат., хом. суолт. Эдэр, кырдьаҕас диэн арахсыбакка, бары. ☉ И старые, и молодые, все
[Ыһыахха] Үтүөлүүн-мөкүлүүн, Улаханныын-оччугуйдуун, Эдэрдиин-эмэнниин, Соххордуун-доҕолоҥнуун Оппокко муһуннулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көрөҕүөн, эдэрдиин-эмэнниин Ийэ сир бүтүннүү турбутун, Халлааны хамсатар этиҥнии Абарбыт өй-санаа күүрбүтүн. Эллэй
Оскуола саалатыгар тустуу көрөөрү кыралыын-улаханныын, эдэрдиин-эмэнниин киһи бөҕө мустубута. ДАГ ККК

1. даҕ. Кыһарыллыыны, атаҕастабылы көрсүбүт, оҥорбут уйгутун апчарыйтарбыт. ☉ Притесняемый, угнетаемый, эксплуатируемый
   Аан дойду баттаммыт аймаҕар «Коминтерн» ыҥырыы бырахта. Күннүк Уурастыырап
   Баттаммыт дьоннор этилэр Барыбыт төрүттэрбит. Эллэй
   О, баттаммыт кыра, улахан омуктар! Күн диэки илиигитин өрө далайан туран уһуктан иһиҥ эрэ. Суорун Омоллоон
2. аат суолт. Кыһарыллыыга, атаҕастабылга, көлөһүннээһиҥҥэ түбэспит киһи. ☉ Тот, кого угнетают, притесняют, эксплуатируют
   Баттаммыты быыһаары Ыстыыктары ыллыбыт. Эллэй
   Мин сир уопсастыбатын баттаммыттара бары холбоһуохтара диэн эрэнэбин. М. Доҕордуурап
   Баттаммыттар бары түмсэн, батталы төрдүттэн түөрүҥ. Амма Аччыгыйа

аат. Холоон көрөн оҥоруу, чинчийии, уопут. ☉ Опыт, а также метод исследования чего-л., эксперимент
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалара кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Кини [Чаҕылҕан] литератураҕа үлэтин былаһын тухары эспэримиэнинэн дьарыктаммыта. Софр. Данилов
Улахан, далааһыннаах киэҥ-куоҥ эспэримиэннэргэ хорсуннук турунарга ыҥырбыттара. В. Яковлев
Коля Чороонопко араастаан бастанан утуйууга эспэримиэн оҥороору гыналларын кэпсээтэ. Г. Угаров
Постамеҥҥа үйэ саас тухары ыт — академик Н.П. Павлов эспэримиэннэрин сүрүн кыттыылааҕа — туруоруллубута. ДьДьДь

аат. Алпаабыкка киирэр саҥа дорҕоонун бэлиэтэ. ☉ Буква
Кыһыл, күөх харандаастарынан олус дэхси тэҥ буукубалары кэчигирэччи туруортаан «Дневник» диэн суруллубут. Амма Аччыгыйа
Былыргы биир киһи сыҥаах баттанан олорон: «Дьиэ-буо»,• диэн дьиэрэтэн ыллыыр ырыатыгар эбии нуучча ырыатын куорматынан аһаҕас буукубатын ахсаана тэҥ ылланар ырыа диэн үөскээн таҕыста. Эрилик Эристиин
Арпагыраапыйа доҕолоҥнууруттан эбитэ дуу, олортон сорохторо (Алып Самнаҕай, Күөкэй Боллоҥ эҥин курдуктар) кыра, улахан буукубаттан булкуйа сурулланнар анал аат буолалларын мунаахсытан ылаҕын. ФЕВ УТУ
Кырачааннарга буукубаны биллэрэ, сатаан ааттата, олору холбооттотон тыл таһаартара үөрэтии хас биирдии ымпыга-чымпыга Евдокия Дмитриевнаҕа сүктэриллэр. «Кыым»

аат.
1. кэпс., ист. Сэбиэскэй былааһы туруулаһан көмүскэспит сэрииһит. ☉ Красный (борец за Советскую власть — во время Гражданской войны)
Кыра-хара дьоннорум, Кычыгыраан тураммыт, Кыһалҕабытын санааммыт Кырааһынайга кыттыһыаҕыҥ! Саха нар. ыр. III
Дьахтар аймах кырааһынайдарга кыттыста, кыһыллар онон кыайыахтара. П. Ойуунускай
[Баабылап:] Абакка да эбит. Бу кырааһынайдартан тоҕо арахпыт муҥмунуй? Күндэ
Бүгүн борокуотунан кырааһынайдар кэлбиттэр, ыстаабы ылбыттар. Н. Түгүнүүрэп
2. кэпс. Кыһыл арыгы. ☉ Красное вино
Кыһытыан кыһаннаҕына, Кырааһынай буолан кытарар; Манньытыан баҕардаҕына, Мадьыара буолан майгыланар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыралары-улаханнары Кыайыан иһин Кырааһынай буолбут эбит. А. Софронов
Кычыр таас дойдулаах Кыргыс омук сириттэн Кырааһынай арыгыбыт Кырыытынан кыстанан Кырылаата дэстилэр. С. Васильев

1. даҕ.
2. Ортоттон лаппа кыра, оччугуй. ☉ Небольшой, меньше среднего, маленький
   Саамай улаханнара кытыыга сытар быыкаа, түөрэккэй, тумса атан хаалбыт тыыны, түү курдук тутан, ууга сулбу аста. Н. Заболоцкай
   Дулҕа быыһыттан быыкаа кусчааннар субуруһан дьурулууллар. Л. Попов
   Быыкаа кыыс Маайыс Барыларыттан балыс, Хаһан даҕаны атаахтаабат, Хаппырыыстаан ытаабат. П. Дмитриев
3. Кыра, соччо улахан суолтата суох. ☉ Незначительный
   Бу ханнык эрэ ойуун туһунан быыкаа кэпсээнтэн хайдахтаах курдук айымньы оҥорон таһаарбытай биһиги Платон Алексеевичпыт! Суорун Омоллоон
   Булбаттар ээ эн хоһооҥҥор Быыкаа даҕаны сымыйаны, Хобдох тылынан хомотор Хаҕыс, ылламмат ырыаны. С. Данилов
   Быыкаа моһуогуруу ааспытын кэннэ, ирэн-хорон баран эттэххэ — үтүө айан. Н. Заболоцкай
4. аат суолт. Туох эмэ кырата, улахана суоҕа. ☉ Малость, мелочь, пустяк..
   △ Ким эмэ оҕо сааһа. ☉ Детские годы кого-л.
   Быыкаабыттан истэрим — Былыт кыыһа ыкса киэһэ, Ый, күн алтыһыыта, Аһаҕас эттээх-хааннаах Айар илбис эҥээрдээх Айыы оҕотун кытары Аат былдьаһан ыллыырын. М. Тимофеев