ж. 1. агрессивнайа, сэрии-тимсийэрэ (сэриинэн халыыр, былдьыыр по- литиката); 2. (враждебность) кырыктаах буолуу, кырык.

ж. 1. хорсун быһыы, сэрииһит буолуу; сэриилэһиигэ суудайыы; 2. перен. өргөстөнүү, кырык.

көр кырыктан. Эн, Кыталык кыыл курдук, Кынтаҕар бэйэҕин Кыырыктана санаан Кыыһырдыам суоҕа… А. Софронов
Эмээхсин кыргыттарга кыырыктаммыта ыраатта. «ХС»

кырыктан диэнтэн хай
аата. Ити курдук барыта сатамматыттан, киҥнэрэ-наардара холлон, Сыапкаҕа ордук кырыктаныылара, уолу көннөрүөхтээҕэр өссө кэдэрги ыытан иһэрин Испирдиэннээх кыайан ырытан билбэт этилэр. Д. Таас

б. күрүс тыас туохт. «Кырык-кырык» диэн саҥар (моонньоҕон, чыркымай туһунан). ☉ Крякать (об утке-шилохвосте и чирке)
Кыракый уулардаах кытахха, Кырыктыы-кырыктыы, дьаарбайар кыччыгый, атах кус чыркымай Кыһынын хайдахтык атаарда? Күннүк Уурастыырап
Көҕөттөр кэһиэхтээхтик саҥарсаллар, чыркымайдар кырыктыыллар! И. Сосин
Кубарыйан көстөр күөкэгэр кус — моонньунан оонньуур моонньоҕон — кырыктыы-кырыктыы сылаас уулаах көлүйэ күөлү кырыйа көтүө. «Кыым»

1. Наһаа кырыктан, суостан-суодаллан, кыыллый (өстөөҕү этэргэ). ☉ Взбеситься, озвереть (о враге)
   Ньиэмэстэр ыттыйан тураллар, оннооҕор биирдиилээн киһини сөмөлүөтүнэн эккирэтэллэр. И. Никифоров
   Мин үрүҥнэртэн дьиксинэн эрэбин, олус ыттыйбыттар. С. Ефремов
   Фашистар төһө да ыттыйбыттарын иһин, кинилэри дохсун уот сабыта биэртэлээбитэ. БКТЭ
2. кэпс. Тугу да гынаргын кэрэйбэт, саатар сирэйэ суох буол. ☉ Потерять стыд, обнаглеть
   Ыттыйбыт эрэ киһи байар буолтун кэннэ, куһаҕаннык быһыыланабын диэн туттунан турбатах бэйэм ини. Софр. Данилов
   Көҥүл олох кэллэ диэн дьон олус да ыттыйдылар, киһи киһини аһыммат үйэтэ. Т. Находкина
   Киһи ырыынакка аҕыйах күн үлэлээтэ даҕаны, ыттыйар эбит. ЭКС АА

дьүһ. туохт.
1. Бөгдөччү тутун, арҕаһыҥ түүтүн адаарыт, сахсат (үксүн кыыл, көтөр туһунан). ☉ Нахохлиться, ощетиниться, вздымать загривок (обычно о зверях и птицах)
Кини [хотой] мас төбөтүгэр тахсан дьохсойон олороро. Н. Якутскай
Тумул үрдүк маһыгар Туора үүммүт мутугар Турулуҥнуу одуулуу, Тугу эрэ толкуйдуу, Тураах кэлэн олорбут, Дьоһумсуйан дьохсойбут. Е. Васильев
Кинилэр эмискэ үлүгэр бөрө курдук киҥнэнэллэрэ, дьохсойуохтарынан дьохсойон, тиистэрин ырдьатан баран, бэйэ-бэйэлэригэр амырыыннык улуйсаллара. М. Горькай (тылб.)
2. Кимиэхэ эмэ кырыктан, ыгымсый, быыппаһын, охсуох курдук буол. ☉ Принимать воинственный вид, горячиться, петушиться
Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан харбаан ылла, охсуох курдук дьохсойон, хатан хаалбыт харытын күөрэтэн иһэн, төттөрү түһэрдэ уонна санньыйан олордо. М. Доҕордуурап
Оҕонньоро дьохсойуох курдугуттан Сэмэн кинини кытта аргыстаһан бииргэ барда. Д. Таас
бур. зохсо

туохт.
1. Өссө күүһүр, уорааннан (тымныы туһунан). ☉ Крепчать еще сильнее (о морозе), обдавать холодом
Хоту диэкиттэн тымныы, муус чэҥ сыта дьыбарсыйан, тута аһыллан ааһара биллэр. Саха фольк. Элбэх сүөһү тыынын суохтаан хотон, дьиэ иһэ дьыбарсыйбытынан барда. Болот Боотур. Салгын тыына дьыбарсыйан Шура кулгааҕын, сирэйин тымныынан даҕайбахтаата. А. Федоров
2. көсп. Кырыктан, уорастый (үксүн улаханнык кыйахаммыт киһи кытаанах саҥатын туһунан). ☉ Говорить гневно, злобно, обжигая холодом
«Мин ол содурбун дуу, күлүгээммин дуу, дьахтар быраҕан барыаҕын?! Эн эт сирэйбэр», - Туоскун тыла-өһө дьыбарсыйан барда. Софр. Данилов
Ити бириэмэҕэ ким эрэ хатан куолаһа кэннилэриттэн дьыбарсыйа түспүтэ. Н. Заболоцкай
3. көсп. Биллэр-көстөр буол, улаат (балаһыанньа ыараабытын, куттал суоһаабытын туһунан). ☉ Стать реальным, усилиться (о нависшей угрозе)
Түөрт уон түөрт бартыһааны илинарҕаа өттүлэриттэн бандьыыттар элбэх киһилээх этэрээттэрэ төгүрүйэн кэбистилэр. Өлүү-алдьархай тымныы тыына дьыбарсыйан тиийэн кэллэ. Д. Токоосоп

туохт.
1. Киһиттэн тэй, үргүүк, тэһии буол (хол., иитиэх кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Становиться диким, дичать, одичать (о домашних животных)
Табалара кэнникинэн кыыллыйан, чугаһаабат да буолла. Болот Боотур
Ытыалаһыы ортотугар кыыллыйбыт аттары өрө мөхтөрбүтүнэн сылдьан, көлүйэн уонна ыҥыырдаан бүтэрбиттэрэ. Эрилик Эристиин
Билигин быаҕа үөрэппэтэххинэ, убаһаҥ сотору кыыллыйан хаалыыһы. «ХС»
2. көсп. Киһилии майгыгын сүтэр, адьырҕа кыыллыы быһыылан. ☉ Потерять человеческий облик, озвереть, остервенеть
Кыыллыйбыт өстөөххө Кырыыспыт уһуктанна, Кырдьыкпыт туһугар Кырыкпыт биилэннэ. Саха нар. ыр. III
Абаҕа оскуолатын …… эдэр пионердара кыыллыйбыт бандьыыттары утары хорсуннук охсуспуттара. Н. Якутскай. Кыыллыйбыт өстөөх хоттордоҕуна кыыллааҕар да сидьиҥ кэмэлдьилэнэр… П. Егоров
3. көсп., кэпс. Дьонтон-сэргэттэн тэйэ тутун, соҕотоҕун сырыт. ☉ Дичиться, чуждаться людей
Илэ абааһы сирэйин кэтэн, түптээх олоҕу олорбокко, кыыллыйан дьонуттан саһан, куота сылдьар, хата ханна чугас ойуун кыырдын да, онно баран олорор. Саха фольк. Кэнникинэн ол кини кыыллыйан да барбыт, Сорох-сорох сирдэргэ, «Чучунаа» аатырбыт. М. Ефимов
Дьон кэлиэх, сылдьыах да буолтун иһин, бэйэм кыыллыйан, тэйэн хаалтым. Н. Заболоцкай

аат.
1. Киһиэхэ суоһуур улахан куттал, алдьархай. ☉ Большая опасность, беда, грозящая человеку
Сэрии суоһа-суодала күн-түүн улаатар. И. Никифоров
Тымныы кутталын, айдаанын оннугар аны тутааччылары сааскы халаан уутун суоһа-суодала ыган киирэн барбыта. В. Яковлев
Сэрии буораҕын сытын, кини суоһунсуодалын кинигэни ааҕан, киинэни көрөн …… билэр саҥа көлүөнэ ыччат үүннэ. «Кыым»
2. Киһи кутун-сүрүн баттыыр уор, кырык. ☉ Жестокость, свирепость
Оҕонньор тугу даҕаны булан хардарбата. Эчи дьүһүнэ-бодото, суоһа-суодала да сүрдээх. Болот Боотур
Бу кыыс аҕата Дохсун кинээс соччо улахан да баай буолбатар, суоһа-суодала бэрт буолан киһи куттанар, дьулайар киһитэ этэ. Эрилик Эристиин
«Эһиги дьоннор суоскут-суодалгыт бэрт, Атын сирдэ ыйан абыраа, Онно аспын бэлэмнэтэн көр!» — диэн, Улуу-дьаалы көрдөһө турда. ТТИГ КХКК