сыһ.
1. Ыһыктыбат курдук, күүскэ. ☉ Крепко, сильно
[Мойот] бүдүрүйэн охтуох киһи тоһоҕо атын төбөтүн убайа кытаанахтык тутан иһэр буолан, нэһииччэ өрүһүннэ. Т. Сметанин
Бөрө илиибин хадьырыйыан икки ардыгар тылын төрдүттэн ыксары тутан баран, кытаанахтык эрийэн бардым. И. Сосин
△ Бигэтик, өйтөн түһэрбэт курдук. ☉ Крепко, непреклонно (решиться на что-л.); прочно (закрепить в памяти)
Кытаанахтык быһаарыннаххына кэлээр. Талбыт оройуоҥҥар ыытабын. Н. Лугинов
Ньургууна урут тугу да билбэт эбит. Манна кэлэн баран олох ыарын кытаанахтык өйдөөтө. А. Сыромятникова
Олохтоох нэһилиэнньэ бэйэтин биэлсэрин кытаанахтык итэҕэйэр. П. Аввакумов
2. Туох да сымнатыыны таһаарбат курдук, хаҕыстык; ирдэбиллээхтик. ☉ Сурово, жестко (смотреть, держаться); строго (требовать)
Түмэппий үөрбүтүн туттуна сатаан, ордук нүһэрдик саҥаран, кытаанахтык туттан, аргыый аҕай остуолга ыкса тиийдэ. Амма Аччыгыйа
Аҕата «Солуута суох туохтан алларастаатыҥ» диэбиттии, кытаанахтык көрөн кэбистэ. Болот Боотур
[Батурин] дьыаланы кытаанахтык иэстээччи, хоччоххойдук, утарытынан. В. Яковлев

даҕ.
1. Дэбигис иэҕиллибэт, токуруйбат, тимирдьи киирбэт, сымнаҕаһа суох. ☉ Твердый (о физическом теле)
Кытаанах суолунан соһуйбут харах курдук бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэлээх [дулҕа] сымнаҕас буолуо дуо. Кытаанах буолуо диэн ол иһин сэрэйбитим. М. Доҕордуурап
Кылгас батыйаларынан кытаанах маһы хайыта хаһан охторун сыыйа тардан ыллылар. Д. Софронов
2. көсп. Этэ-хаана, санаата чиҥ, булгуруйбат; күүстээх. ☉ Крепкий телом, духом; сильный
Кытаанах санааны ылынна. — Чэ, булгу, хайата да буоллар, биир ынаҕы туттабын. А. Софронов
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кытаанах да дьон ардыгар саараҥнаан, уйарҕаан ылардаах буолаллар эбит ээ. В. Яковлев
3. көсп. Ирдэбиллээх, аһыныгаһа суох, тыйыс. ☉ Строгий, жесткий, суровый
Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт. П. Ойуунускай
Эр киһилии малтаччы, кытаанах кэпсэтии саҕаланна. Н. Габышев
Ньукуу биир кытаанах көрүүтэ киниэхэ — сокуон. В. Гаврильева
4. көсп. Дьүккүөрү, сыраны эрэйэр; тыҥааһыннаах. ☉ Трудный, тяжелый; напряженный
Тойонум оҕонньор кытаанах үлэни үлэлэтэн өлөрдөҕө үһү. Н. Неустроев
Тогойкин айанын саамай кытаанах өттүн ааста. Амма Аччыгыйа
Дарыбыан оҕонньор быһыы-майгы кытаанах буолбутун сэрэйэн, кэлэр сылга хотонун араарарга тылын биэрбитэ. «ХС»
5. көсп. Аһыы, хатан, уохтаах. ☉ Крепкий, горький (на вкус); насыщенный (о вкусе чего-л.)
Табах баар. Кытаанах мохуорка. Т. Сметанин
Кытаанах арыгылары — портвейн, херес, мадера, марсала курдуктары — бастакы бүлүүдэни, холобур араас мини, кытта дьүөрэлиэххэ сөп. ФВН ЭХК
6. көсп. Дьоҥҥо тугу эмэ биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, бэйэтин киэнин олус харыстыыр, кэрээки. ☉ Скупой, прижимистый
Өндүрүүс, Үтүө киһи да буоллар Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах. А. Софронов
♦ Кытаанах сыҥаахтаах — дэбигис онно-манна сөбүлэһэн испэт, истигэнэ суох. ☉ Не поддающийся на уговоры, непослушный, упрямый
[Суоппар уол] сүгүн-саҕын «ээх, ыых» буолан быстыбат киһи. Бачча эдэриттэн кытаанах сыҥаахтаах. П. Аввакумов
◊ Кытаанах быыгабар — туох эмэ буруй, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин салалта өттүттэн бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Строгий выговор
Миниистир бирикээһинэн ПМК начаалынньыга А.А. Дмитриенкоҕа кытаанах быыгабар биллэрилиннэ. «Кыым». Кытаанах сэлиэһинэй — сэлиэһинэй ордук чиҥ туорахтаах, ордук сыаналанар суорда. ☉ Твердые сорта пшеницы
Туораҕын хаачыстыбатынан кытаанах сэлиэһинэй сымнаҕас сэлиэһинэйдээҕэр ордук. ХКА
ср. др.-тюрк. хатыҕ ‘твердый, жесткий, крепкий; суровый; сильный’

1) твёрдый, крепкий, жёсткий; кытаанах эттиктэр физ. твёрдые тела; кытаанах орон жёсткая постель; кытаанах эт жёсткое мясо; 2) перен. суровый, строгий; кытаанах сокуон суровый закон; кытаанах дьаһал строгая мера; 3) перен. трудный; кытаанах кэм трудная пора; 4) перен. сильный, крепкий; кытаанах санаа сильная воля # кытаанах арыгы крепкое вино.

a. hard