туохт.
1. Олус элбэх буолан көһүн (хол., дьиэлэри ыраахтан көрүүгэ). ☉ Быть, казаться беспорядочно многочисленным (напр., о домах, к-рые видны издалека)
Куорат дьиэлэрэ бачымахтанан көстөллөр. Н. Якутскай
2. кэпс. Туохха эмэ тутуу былдьаһан түргэн-түргэнник булумахтанан хамсан. ☉ Делать беспорядочно-резкие движения; двигаться напролом
Тима кытыаны үрдүнэн бачымахтанан тиийэн, булдун харбаан ылбыта. П. Тобуруокап

I
аат. Күөлгэ үөскүүр сырдык өрөҕөлөөх хараҥа систээх кыра балык. ☉ Гольян озёрный
Уоһук ытыыытыы тымтай түгэҕин одуулаһар: аҕыйах мунду уонна быччыкы эрэ баар. Н. Якутскай
Доропуун оҕонньор, били эспит тууларын хат сөргүтэн мунду бөҕөтүн хостоон эрэрдии субуйа-суккуйа олордо. Н. Заболоцкай
Күөлтэн ч у г а с , булгунньах тэллэҕэр кулуһуну күөдьүччү оттон, мундуну үөлэн, чэй өрү нэн аһаары олорбуппут. Н. Габышев
♦ Кытыа мунду (буол) көр кытыа. Куралай Кустук дьэ эбии өһөҕө үллэн, өһө-сааһа умайан, хаана чаккыраан, бүтүннүү кытыа мунду б у о л а н …… охсуһуу киэнэ содуомнааҕар утаппыттыы баҕаран, өрө кыбдьыгырыы турда. Д. Апросимов. Мунду булумах (буол) — булкуллан, тугу да күттүөннээҕи быһаарбат, оҥорбот курдук буол. ☉ Запутаться в мыслях, быть сбитым с толку
Тиэхээс төбөтүн иһэ мунду булумах. Өр утуйбакка сытан, сарсыҥҥы муҥха дьонун санаан таҕыста. Н. Босиков
«Күнүскүбүн ыан баран тии йиэм», — диэбит ийэтин саҥата иһил лэргэ дылы гынар. Устунан сыбах сыбыы турар дьахталлар көһүннүлэр. Барыта мунду булумах. Н. Босиков
Мунду миинин курдук — барбатах балык миинин курдук диэн курдук (көр балык). Бырабылыанньа дьиэтин иһэ ыы-быччары. Мунду миинин курдук будулуччу көрбүт, кыпкыһыл сирэйдээх холуочук дьон тэлбиҥнэһэллэр. П. Егоров
Улуу д ь ы л обургу мунду миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Иккиэйэх хаалан бараннар бы рааттыылар үп-үрүҥ тумаҥҥа бү рүттэрэн, күннэрин көрбөккө, мунду миинин курдук бүдүө-бадыа иһигэр сылдьан бултаатылар. «ХС». Мунду сырыыта — олус түргэн, суһал кэлии-барыы, сыыдам сырыы. ☉ Стремительное движение вза двперёд
Оччолорго эдэр-сэнэх буоламмыт сырыыбыт мунду сырыыта буолар. В. Иванов
ср. эвенк. пунну ‘гольян’
II
аат. Туох эмэ тимир сэп алдьанан, кэбирээн эрэр сирин бөҕөргөтөргө сыһыарыллар абырах, самалык. ☉ Планка или пластинка, железка, припаянная для скрепления двух частей ч его-л. металлического
Мунду уур. ПЭК СЯЯ
Хотуур төбөтүгэр тимир ууһа мунду уурбут. СГФ СКТ

I
1. аат. Кыһыннары хагдарыйбат мутукчалаах, отоннуҥу күөх туораахтаах сэппэрээк үүнээйи. ☉ Можжевельник
Кытыаны уматан кэҥэрдиилээбиттэрэ кэҥэриини кычыгылатар. С. Федотов
Ойуурдарга араас сэппэрээктэр: биэ эмиийэ, моонньоҕон, дөлүһүөн, …… кытыан уо. д. а. үгүстүк үүнэллэр. МЛФ АҮө
Кытыан туораахтара күөх отон көрүҥнээхтэр, тас өттүлэриттэн буоска урсунунан бүрүллүбүттэр. КВА Б
2. даҕ. суолт., көсп. Хатыылаах, тыйыс (саҥа, тыл туһунан). ☉ Язвительный, насмешливый, колючий (о слове, речи)
Анфиса пиэрмэҕэ кэлэн хотоҥҥо киирээтин кытта Хобороос эмээхсин хатыылаах хараҕынан, кытыан тылынан көрүстэ. С. Федотов
◊ Кытыан от — үрдүк умнастаах, кыра кубархай сибэккилэрдээх, ньолбуһах сэбирдэхтээх куруҥҥа үүнэр от. ☉ Кипрей узколистный
Микиитэ үрдүк кытыан от быыһыгар түһэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Киһитээҕэр үрдүк кытыан оттор быыстарыгар араас көтөрдөр ыксалаһа уйа туттунан ууһуур эбиттэр. Амма Аччыгыйа
ср. тюрк. кат ‘твердый’
II
даҕ., эргэр.
1. Үгүс, элбэх. ☉ Многочисленный, обильный, множественный
Кытыан билэ дьоннорум, Кырдьаҕастыын-эдэрдиин, Кыһанан туран үлэлээриҥ, Кыайыы дьолун уһанаарыҥ. Нор. ырыаһ. Кылаан хотуур кынаттаах Кытыан элбэх доҕоттор, Массыынабыт кэнниттэн Барсымахтаан хаалыаҕыҥ. И. Чаҕылҕан
2. Үүнэн иһэр, эдэр. ☉ Растущий, молодой
Бүлүү эбэм! Кыһыл кумах кытылларыгар Кытыан ыччат Кыынньан мустар. А. Николаев. Даадар диэн от үрэх лиҥкинэс тииттэри, ыт мунна баппат кытыан сиһиктэри быыстарынан устан намылыйар. «ХС»
Ыһыахха бэлэмнэнэн, кытыан биэлэри тутан кымыстыыр буолта. «ХС»
3. Үтүө, кэрэ. ☉ Красивый, прекрасный
Кыталык курдук Кытыан маҥан кыргыттар! П. Ойуунускай
Онно бастыҥ сибэккилэр — кытыан ымыйа кыргыттар. С. Данилов
Уолан дьэрэлик уолаттар, Кытыан кырылас кыргыттар, Холкуос хорсун дьонноро Түмсэн төгүрүһэн тураммыт Туойан чоргуйан эрэбит. М. Доҕордуурап

1. даҕ., фольк. Сытыы-хотуу, хорсун-хоодуот. ☉ Удалой, смелый
   Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ: Улаат-халаат бэйэлээх Улуу дуоланнар мустубут Чопчу бастаах Чуоҕуспут сирэ буолла. П. Ойуунускай
   [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Уруй-туску доҕуһуоллаах, Улаат-халаат бэйэлээх Уолан ньургун дьонунан Урусхалланан устуоҥ этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Кыһыл көмүс чыычаах — Кулун Куллустуурга:] Тоҕус субан туруйа курдук Улаат-халаат Уолаттарын субутан төрөппүт, Аҕыс кыталык кыыл курдук, Кытыа-маҥан кыргыттарын Кэккэлэтэн үөскэппит Дьон баар буолуохтара. ТТИГ КХКК
2. сыһ. суолт. Хайдах түбэһэринэн, түбэһиэх, мээнэ. ☉ Беспорядочно, как попало, без разбора
   [Тиргиллэр Тэрэнтэй:] Эн дьонуҥ бары бэртэр. Ордук ити тоҥустар ытааччы да эбиттэр. Дьэ бассабыыктар эрэйдээхтэри сут сылгытын курдук улаат-халаат охтордулар. Эрилик Эристиин
   Тайахтары улаат-халаат умсартаабыт дьон Салбаныкылаах Уҥуох-сула этилэр. Р. Кулаковскай
   ср. кирг. алат, наалат ‘непутёвый’

туохт.
1. Салгыны чэбдигирт, дьэгдьит (этиҥнээх ардах, күөх от-мас туһунан). ☉ Сделать чистым, свежим, освежить (напр., о грозе)
Тэлгэһэни көҕөрдүү доруобуйаҕа улахан туһалаах, биллэрин курдук, күөх отмас салгыны дьэгдьитэр, ырааһырдар. Дьиэ к.
2. Эмтээх оттору туһанан кими, тугу эмэ дьаҥтан-дьаһахтан, дьиэҕин-уоккун куһаҕан дьайтан харыстаа. ☉ Оградить, защитить, очистить свой дом и домочадцев от болезней, хвори и другой нечисти (обычно при помощи различных трав)
Өбүгэлэрбит кытыаны аһы-үөлү хаһаанарга, иһити-хомуоһу ырааһырдарга, ыарыыттан, дьаҥтан дьаһахтан харыстанарга, дьиэни-уоту ырааһырдарга туһаналлара. ПАЕ ЭАБ
3. көсп. Өйгүн-санааҕын дьайҕарт, үтүөҕэ-кэрэҕэ туһулаа. ☉ Освежить, прояснить (напр., знания, мысли)
Ити курдук биир-биир аттаран иккиэн санааларын сыымайдаан, ырааһырдан, чочуйан баран, биир түмүккэ кэллилэр. В. Яковлев
Маннык хоһоон киһи иэйиитин үрдэтэр, санаатын ырааһырдар, үтүөнү-сырдыгы айарга көҕүтэр. ЭСЭ
4. көсп. Кими эмэ буруйтан-сэмэттэн босхолоо, кырдьыгын буллар. ☉ Оправдать, реабилитировать кого-л.
Мин наһаа үөрдүм. Иванов Мирону, Гаврильев Макары эмиэ ырааһырдыбыттар. Б. Павлов. Бары буруйу барытын Варяҕа түһэрбитигэр, кыыһа барытын чиэһинэйдик кэпсээн биэрэн, Айтаны ырааһырдан таһаарбыттара. Сэмсэ

I
туохт.
1. Туоһу, туос иһити уо. д. а. буруоҕа тутан, буруо сытын иҥэр (хол., бөҕөргөтөн, үөнтэнкөйүүртэн харыстаан). ☉ Окуривать, пропитывать дымом берёсту, берестяной сосуд и т. п. (напр., для прочности, дезинфекции)
Үүт аһыйбатын диэн, туос иһити сууйан, куурдан баран сугун абаҕата, боҕуруоскай оттору кыратык буруолатан иһит иһин ыһаарар идэ баар эбит. ГПП ТО
Сорох ыал иһиттэрин үчүгэй сыттаннын, сииккэ ылларбатын, үөн-көйүүр тыыппатын диэн кытыанынан ыһаараллара. КЕФ СТАҮө
Өбүгэлэрбит кытыаны аһыүөлү хаһаанарга, иһити-хомуоһу ыһаарарга, дьиэни-уоту ырааһырдарга туһаналлара. ПАЕ ЭАБ
2. Буруо сытынан тунуй, буруолат. ☉ Обдавать дымом, окуривать
Ынахтарын боҕуруоскай оту уматан, минньигэс сыттаах буруонан ыһаараллар. Амма Аччыгыйа
Остуолга кыраһыын лаампа симириҥнии умайар, сэбирдэх табах хойуу буруота дьиэ иһин ыһаарбыт. Софр. Данилов
[Сэппэрээк] Аһыы хатан сытынан Арай былыр эмээхситтэр Алаһа дьиэлэрин Алгыыр, ыһаарар эбиттэр. М. Тимофеев-Терёшкин
3
ыыһаа 2 диэн курдук. Күһүҥҥү эмис балыгы иһин ылан, уҥуоҕун ылҕаан баран, кэрдиистээн, аргыга ыйаан күн уотугар хатараллара, буруоҕа ыһаараллара. Далан
Байҕалтан бултаан таһааран Балык хатаран, буруоҕа ыһааран, Бааркы, дьуухала оҥорон Ол дьон оннук олорбуттар. Болот Боотур
Бу дьоҕус сопхуос өссө халбаһы оҥоруоҕа, эти тууһаан, буруоҕа ыһааран атыылыаҕа. «Кыым»
4
ыһаарылаа диэн курдук. Эмээхсин майаҕас балыгы ыһаарда, күөһү толору собо буһарда. П. Егоров
Хаас сымыытын ыһааран сиир үчүгэй. ПАЕ ДьКК
Төбөтүн эттээн баран ыһааран да, бүтүннүү буһаран да сиэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. ыш, тюрк. ыш, ис, монг. ис ‘копоть, дым’
II
туохт. Кими эмэ быдьар, ыыс-бурут тылларынан үөх. ☉ Оскорблять бранью, поносить кого-л.
Харытыай ону кытта тэҥҥэ часкыйа түһээт, киһи иилэн ылбатынан үөҕэн ыһаарбытынан барда. Р. Кулаковскай
Кутуукап Дьарааһын кыыһыран сабын быһа тарта, эбиитин маатыранан ыһаарда. Д. Очинскай
Суох, син биир ыыс-бурут тылларынан ыһаараллар. «ХС»

кытыы

сущ
кытыы, кытыы сир

хай I диэнтэн тиэт. көрүҥ. Кытаатыҥ, дьиэҕитин хайбахтааҥ иһиҥ

несов. кытаат.