туохт. Кыччаа, кытаат, онон үүтүҥ тарт (ынах синньин туһунан). ☉ Уменьшаться, затвердевать, туго доиться (о вымени коровы)
Ынахпыт синньэ, ыамын көтүтэн, бэһириктийэн хаалбыт. ПЭК СЯЯ

кыччаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кытаанах тылынан кыргыһыыга ыҥыран Кыһалҕаны кыччатыаҕыҥ, Албыны аччатыаҕыҥ. П. Ойуунускай
Үлэҕитин түүрүмэҥ, кыччатымаҥ. Хата эбии тэнитэн сирэлитэн биэриҥ. Суорун Омоллоон
Таһаҕаспытын араастаан ууран, тутан, ыпсаран, кыччатан көрбүппүт иһин, тас эрэ көрүҥэ дьапсаныйбыта. Далан

туохт., түөлбэ. Чиҥээн, дьиппинийэн кыччаа, аллара түс, суолун (кэ биһиилээх оту эбэтэр хаары этэргэ). ☉ Уплотниться, осесть, уменьшиться в объёме (о стоге сена или о снеге). От мөлүөрбүт.  Арай онно көрдөҕүнэ, к и м да сылдьыбатах, балаҕан таһынааҕы хаара мөлүөрбэккэ турар үһү. «Чол бон»

туохт.
1. Аччаа, кыччаа (көрүҥүнэн). ☉ Уменьшаться (в размере), обмельчать (по размерам)
Кинилэр [сулустар] биһиги сирбититтэн олус ыраах буоланнар, ити курдук кыратыйан көстөллөр үһү. Н. Якутскай
Тигр чарчаччы хатан, наһаа кыратыйбыкка дылы, тыыннааҕар кини обургу өрө кытарыҥнаан түһэн, итинник буолбатах курдуга. Л. Попов
Табаһыт эрэ барыта табабыт кыратыйда диэн уос номоҕо оҥостор буолбут эбит. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Кыра курдук буол, санан (сүргүн баттатан, чычааран). ☉ Ощущать себя ничтожным, незначительным (напр., перед силой слова)
Суруйа олорон сороҕор бэйэм куйахам күүрэр, этим атыйар буолара. Онно мин тыл күүһүттэн чаҕыйа, кыратыйа санаабытым. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Чиҥээн, дьиппинийэн аллара түс, намтаа, кыччаа. ☉ Уплотняясь, осесть, уменьшиться в объёме
Үрэх быыһыгар хаар, кыратык суоллубут буолан баран, кыһыҥҥылыы тиҥинэс сытара. Н. Апросимов
Сиилэс ортото кытыытынааҕар куруутун күүскэ суоллан түһэр, ол иһин томточчу угуллара наадалаах. САС
Халыҥ хаар үрдэ бөһүйэн күнтэн күн суоллан, намтаан иһэр. «ХС»
2. Этиҥ ыанан дьүдьэйбит, кыччаабыт көрүҥнэн. ☉ Усыхать, терять в весе (о человеке)
Урут далбарга сылдьыбыт талыы-талба бэйэтэ сылбыраан этэ суоллубут, тириитэ чарчыстыбыт, мыччыстыбыт. Болот Боотур
Урут киппэллэн түһэн модьу да этэ! Билигин суоллубукка дылы буолбут. Н. Лугинов
Өлүк суолла хаппыт төбөтүн анныгар бэчээттэммит мэлииппэни уурбуттара, муннукка лөчүөк саалтыыр ааҕа олорбута. Л. Толстой (тылб.). Тэҥн. уол I
ср. ДТС сол ‘уменьшаться, убывать; исчезать’

туохт.
1. Кээмэйгинэн кыччаа, иин-сүт. ☉ Убывать, спадать, уменьшаться в объёме
Халыҥ былыт уостан, чысхаан тыал астан, күн бэрдэ күлүмүрдүү көрөн турарын курдук этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэдьэн буһан-буһан баран уоһунна. Н. Босиков
Миискэлээх күөрчэх бэлиэр уостубут, түгэҕэ үүт буолбут. «ХС»
△ Уоҕуҥ хараан мөлтөө. ☉ Становиться слабее по степени проявления, ослабевать
Күн да уота уоста түспэт. Н. Габышев
2. көсп. Кырдьан, ыалдьан, санааҕаонооҕо ылларан биллэ дьүдьэй, ыр. ☉ Худеть, тощать, усыхать (напр., от старости, болезни)
Оҕонньор хайдах эрэ эттиин уостубут, уҥуохтуун тоҥхойбут. Н. Якутскай
Костя сирэйэ бу икки-үс хонукка биллэ уостубут, иэдэһэ кырыыламмыт. Н. Габышев
Иэдэһин этэ уостан икки омурда хапсыйа куурбут. «ХС»
3. көсп. Туохтан эмэ өрүкүйэн баран уоскуйан тохтоон хаал; мөлтөө. ☉ Успокаиваться, утрачивать к чему-л. интерес; ослабевать
Соня күүстээхтик сананан киирбитэ күүгэн курдук уостан хаалла. А. Фёдоров
Үлэһиттэр сарсыардааҥҥы уохтара арыый уостан барда. И. Никифоров
Арай биһиги уоппут эрэ тула кэпсээн-ипсээн уостубат. С. Никифоров

туохт.
1. Үөһэттэн аллара сыыйа түс, аллара диэки сыҕарый. ☉ Снижаться, опускаться, садиться, заходить на посадку
[Кустар] оол-ол, хаарынан бүрүллэн субуруһан турар хайалар кэтэхтэриттэн мүччү түһээт, а л л а р а намтаабытынан бардылар. Н. Заболоцкай
Хантан эрэ хойутаабыт сөмөлүөт кыһыл, күөх, үрүҥ үс хараҕынан имнэнэн, намтыы турда. Н. Габышев
Бэс ыйынааҕы сырдык ыраас күн кытара кыыһан, намтаан, киирэн эрэр. А. Сыромятникова
2. Урукку таһымҥыттан түс, аччаа, көҕүрээ. ☉ Уменьшаться, понижаться, опускаться (о величине, объёме, количестве чего-л.)
Өрүс уута намтаабыт.  Ампаар буора халыҥ эбит, сотору уу ылан, хаптайан, намтаан хаалбыт. Н. Заболоцкай
Туундараҕа тыал үстүү хонугунан быысаһааччы. Үс хонукка бүппэтэҕинэ алта хонукка, онтон онно тохтооботоҕуна тохсуһугар намтыыр буолара. «ХС»
Төһөлөөх даҕаны талааннаах киһи бэйэтин үлэтин таптаабат буоллаҕына, оҥоруохтаах ситиһиитэ ула ханнык намтыыр. ОАП ОТХ
3. кэпс. Намыраа, уҕарый, мөлтөө (хол., тыас-уус). ☉ Стихать, смолкать, замирать (напр., о шуме)
Дьон күүгээнэ улам намтаан, олорон-туран сааһыланан истилэр. Амма Аччыгыйа
Ынахтар маҥыраһыылара уонна ыанньыксыт дьахталлар айдааннара намтаан хаалла. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Дуоһунаскыттан аллара түс, дуоһунаскыттан кыччаа. ☉ Быть пониженным в должности
Ол эрээри Егоровыҥ хаһан да намтаабат, биир тэҥ дуоһунастарга көһөн иһэр. Н. Лугинов
Кини [поэт] эдэригэр бэркэ аатырбыта, үрдүк дуоһунастарга да сылдьыбыттааҕа, арыт намтаабыт, улдьаарбыт даҕаны сыллардааҕа. Н. Габышев
Львов биирдэ сыбаанньата намтыы сылдьыбытын билэрэ. К. Симонов (тылб.)
ср. бур. намдаха ‘утихнуть’, монг. намсах ‘понижаться’, навтайх ‘нагибаться, наклоняться, делаться низким’, тув. намдаар ‘утихнуть’

I
туохт.
1. Суоҥҥунан кыччаа, модьута суох буол. ☉ Становиться тонким, небольшим в поперечном сечении (о круглых длинных предметах, напр., верёвке, жерди)
Айыы бухатыыра киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаата саптааҕар синньээтэ. Саха фольк. Төгүрүк көһөҥө былыт хатыҥ сэргэ кэриэтэ синньиир, кылбайа дьиримниир. Н. Габышев
[Анньыы уга] туура угуллар сиринэн сыыйа синньиир. ПАЕ ЭАБ. Утар. соноо
2. Туораҕынан лаппа кыра, кэтитэ суох буол. ☉ Быть узким, сужаться
Киренскэйтэн үөһэ Өлүөнэ өрүс өссө синньиир. Н. Якутскай
Күөл атаҕа синньээн, уута чычааран, боруу отунан бүрүйэ үүнэн хаалбыт. Н. Заболоцкай
3. Дьарамай уҥуохтаах, хатыҥыр, суона суох буол. ☉ Быть исхудавшим; быть тонким, узким в кости, худым
Ньарбай …… сэдэх бытыгын иинэн-хатан синньээбит тарбахтарын төбөтүнэн таҥнары сыыйбахтаата. И. Никифоров
Биллэ кэҥээбит хаар маҥан ис ырбаахытын сиэҕин ньыппарыммыта, илиилэрэ кыраабыл угунуу синньии уһаабыттар. Н. Габышев. Кини испиискэ маһын курдук синньээн хаалла. Д. Родари (тылб.)
4. көсп. Үрдүк, хатан буол (куолас туһунан). ☉ Быть высоким (о голосе). «Тукаам, — куолаһа синньээн Татьяна остуол таһыгар кэллэ, — туох буолла?» М. Попов
Улаан тула холоруктуу-холоруктуу сайыһан кистии хаалбыт саҥата кулгаахпар тыҥкыныыр кумаар саҥатын курдук синньээн иһиллэ хаалла. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. йинчкэ ‘тонкий’
II
туохт. Дьиэ сүөһүтэ төрүүрэ чугаһаатаҕына, синньэ улаатан барар. ☉ Набухать (о вымени домашних животных — признак близкого отёла)
Биэс ынахтара бэһиэн синньиэхтэригэр диэри ыаталлар. Саха ост. I
Дьэ, Алакаайы [ынах аата] синньээн эрэр, сотору үүт биэриэҕэ. Амма Аччыгыйа
Биир тыһаҕас синньээбитэ хас да хонно, аны, баҕар, бу түүн төрөөн кэбиһиэҕэ. И. Сысолятин

туохт.
1. Ыйааһыныҥ уруккугунааҕар чэпчэки буол (хол., сорох малы бэйэҕиттэн түһэрэн). ☉ Становиться легче, терять в весе
Тыылара буоллаҕына, мэктиэтигэр, ыйааһына чэпчээн, туос тордуйаны ыыппыт курдук, ньалбыҥныы-ньалбыҥныы, икки өттүнэн хардары-таары ууну баһыталаата. Эрилик Эристиин
Таһаҕаһа чэпчээтэҕинэ, [атын] дьэ мииниэҕэ. МДН КК
2. көсп. Тугу эмэ оҥорорго, толорорго ыарахана, уустуга суох буол. ☉ Становиться проще, легче (о чём-л. — напр., о жизни)
Ол курдук олохпут чэпчээтэ, Олуга-хардыыта кэҥээтэ. И. Гоголев
Күн киирэн, сөрүүкээн, хаамарга чэпчии түспүтэ. В. Тарабукин
Оҕолор этии тутаах чилиэннэрин үчүгэйдик билэр буоллахтарына, синтаксиһы үөрэтии биллэрдик чэпчиир. ННН СТМО
3. көсп. Ыар-баттык оҥосто сылдьыбыт санааҥ-онооҥ быһаарыллан санаарҕаан бүт, үөр-көт. ☉ Облегчать, изливать душу, избавляться от тягостных мыслей
[Марина:] Һуу! Аата чэпчээтэхпин ньии… Санаам-оноом аастаҕа тоҕо үчүгэйэй! П. Ойуунускай
[Алааппыйа эмээхсин:] Кукаам, хоргутума! Ону-маны саҥардахпына, хайдах эрэ чэпчииргэ дылы буолабын. «ХС»
4. көсп. Атыыга барар сыанаҥ кыччаа, түс (табаары этэргэ). ☉ Становиться дешевле, уцениваться (напр., о выставленном на продажу товаре)
Харчы чэпчээн-чэпчээн баран, суолтатын сүтэрэн кэбиспитэ. Н. Заболоцкай
Ас-таҥас дэлэйдин, сыана чэпчээтин. И. Находкин
Атыыга уонна ырыынакка тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатыгар сыана чэпчээтэҕинэ оройуон уопсастыбаннаһын уопсай үлэлэрин, кыһамньыларын түмүгүн курдук көстөрө. ПИО ТС
5. көсп. Арыгы иһэн үөр-көт, холуочуй. ☉ Слегка опьянев, повеселеть
[Арыгыһыт] Истэҕинэ эрэ чэпчиир, Буллаҕына эрэ уоскуйар, Амсайдаҕына эрэ аһыыр буолла. А. Софронов
Бэйэтэ да чэпчээн олорор булчут, кураанахтаабыт арыгылаах куруускатын остуол кытыытыгар ууран, күлэн ымаҥныы-ымаҥныы, быһаарда. Н. Борисов
Арыгыһыт киһи испит, «чэпчээбит» кэмигэр төһө да бэйэтин сир үрдүгэр саамай дьоллооҕунан ааҕыммытын иһин, дьиҥэр, сору-муҥу эҥээринэн тэлэ сылдьааччынан буолар. ПДИ КК
6. көсп. Уруккугунааҕар ордук, арыыйда үчүгэй туруктаах буол, үтүөрэн ис (доруобуйаны этэргэ). ☉ Становиться лучше, пойти на улучшение (о здоровье)
[Быраас] ыарыһах тэмпэрэтиирэтин кэмнии-кэмнии, ыарыы чэпчээн дуу, ыараан дуу иһэрин быһаарар. «Кыым»
Ньукууну оройуон балыыһатыгар илдьибиттэрэ быданнаабыт. Арыыйда чэпчээбит курдук кэпсииллэр. А. Кривошапкин (тылб.)

I
хон диэнтэн хай. аата. Тыаҕа хонуу
□ Хойутаан хаалан, түбэһиэх хонуу буолла. АаНА СТОТ
II
1. аат.
1. От үүнэригэр сөптөөх кураанах дэхси сир. ☉ Поле; поляна, луг
Хонууга хорос, сыһыыга сырбас гынар баар үһү (тааб.: туруйа, саһыл). Охсуллубут от сыта, дьикти үчүгэй сыт, хонууттан дыргыйар. Далан
Киэҥ хонууларга сылгы, ынах, бараан, осёл уонна тэбиэн халҕаһа курдук ааспыттар. Эрилик Эристиин
2. физ. Ханнык эмэ күүс сабыдыала биллэр, көстөр эйгэтэ (куйаара). ☉ Пространство, в пределах которого проявляется действие каких-л. сил, поле
Биһиги кыраныысса таһыгар магистральнай турба боруобаттары уу анныгар сыбааркалааһыҥҥа, магнитнай хонууга алюминийы уонна алтаны кутууга — лиссиэнсийэлэри атыылыыбыт. «ПА». Электромагнитнай хонуу. ЯРС
3. Саахымакка, дуобакка оонньуурга үрүҥ, хара харахтартан турар дуоска. ☉ Доска для игры в шахматы, шашки, поле
Ферзь бэйэтин дьүһүнүн курдук дьүһүннээх ортоку хонууга туруоралларын, а.э. үрүҥ ферзь — үрүҥ хонууга, хара ферзь — хара хонууга туруорулларын өйдөөн кэбиһиҥ. ПВН СБК
Бөгүүрэҕэ биитэр пешкаҕа ханнык эмэ объегы биитэр хонууну көмүскээһин соругун сүктэрэн баран …… эбээһинэһи төһө кыайан толоруоҕун дуу, толоруо суоҕун дуу сыаналаа. КА СОоО II-III
2. даҕ. суолт. Хонууга үүнэр, үөскүүр. ☉ Растущий, находящийся на поле, полевой. Хонуу сибэккилэрэ. Хонуу чыычааҕа. Хонуу ото
♦ Хонуута кыараабыт (кыччаа- быт) — албына-түөкэйэ биллэн, дьон итэҕэлиттэн тахсыбыт; дьон итэҕэйбэт буолбут. ☉ Вышел из доверия людей, ненадежный человек (букв. у него сузилось поле (круг) общения)
Ити курдук Мырдыс ойуун хонуута улам кыараан, аны сир үллэһигэ барар сураҕын истээт, ойуунуттан аккаастаммыт диэн сурах иһилиннэ, атыннык албаһыраары гыннаҕа! ГНС СТСДТ. Хонууттан оҕолон — сокуоннай эрэ суох оҕолон. ☉ соотв. приносить в подоле
Кини [Айталыына] хонууттан оҕолонуоҕуттан ылата, кыбыстарыттан дьонугар сылдьыбата, МТС-ка олороро. В. Протодьяконов
◊ Хонуу боруута бот. — кырыылардаах адаархай лабаалардаах, төбөтүгэр бөкүнүк бөдөҥ туораахтаах элбэх сыллаах от үүнээйи. ☉ Споровое многолетнее травянистое растение с большими листьями, хвощ полевой
Хонуу боруутун медицинаҕа иик хаайтарыытын, хаан барыытын, сүһүөх ревматизмын уонна тыҥа сөтөлүн эмтииргэ тутталлар. МАА ССКОЭҮү. Хонуу лууга — чочунаах диэн курдук. Хонуу куйаар — киэҥ нэлэмэн, кураайытыҥы дэхси сир, хонуу. ☉ Ровное пространство в зоне сухого климата, степь
Кубань хонуу куйаара былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов. Хонуу маага бот. — синньигэс умнастаах, араҕас, ардыгар үрүҥ дьүһүннээх, кумахтаах, таастаах кытылларга, сэппэрээк талахтарга, бэс чагдаларга үүнэр элбэх сыллаах от үүнээйи. ☉ Травянистое растение с тонким стеблем, желтыми, иногда белыми цветками, мак голостебельный.
ср. тув. хову ‘поле’