туохт. Өлүктүй, тыыннаах чэгиэн эт-хаан бэлиэлэрин сүтэр (киһи, кыыл-сүөл этин-сиинин хайа эмэ өттүн туһунан этэргэ). ☉ Омертветь (о части тела человека и животных). Илии-атах күүскэ үлүйбүт өттө өлүнньүрүөн сөп

көр сутаас
Дьахталлар наардаан олороннор, Халадаай, байбара, судааска Хайдаҕа бэрдин …… аахсаллар. Дьуон Дьаҥылы
Олус кэрэ ол тыа бүгүн: Иччилэрэ — кыыл-сүөл, көтөр, Судааската — сугун күөҕэ Хаймыыта — кыһыл отон. С. Данилов
[Жозефина:] хара судааскалаах кыһыл былааччыйалаахпын эбээт. В. Чичков (тылб.)

аат., фольк. Кыыл сүөл, үөн-көйүүр аһылыгын тобоҕо, сиэҥэ буолар, улахан кыыллар сиэн, ыһан-тоҕон хаалларбыт тобохторо. ☉ Остатки добычи хищников
Үөн-көйүүр үскэйэ оҥордохпуна, үс биис үтүөлэрэ үөҕүү оҥостуохтара. П. Ойуунускай

туохт. Харахха быраҕыллар, биллэр-көстөр гына уой. ☉ Располнеть, поправиться, отъесться
Кыыл-сүөл эмиэ барыта сайыны быһа күөххэ көҥүл көччүйэн өҥүн-дьүһүнүн сүтэриэр диэри уойбут-топпут. Далан
Дэлиһиэй кинээс уруккутунааҕар эрэ арыый кырдьыбыт уонна эбии уойбут-топпут. Эрилик Эристиин
[Хобороос] быйыл ордук уойда-тотто, бөлөнүйэн хаалла. А. Сыромятникова

хаайыс диэнтэн хай. аата. Ньирэйи хаайсыы буолла
◊ Хаайсыы кэмэ — сылгы, сүөһү, кыыл-сүөл иссэр кэмэ. ☉ Время гона скота, животных
Атыыр хаайсыы кэмин устата хас да тыһыны буоһатыан сөп. «Чолбон». Хаайсыы кыыла — иссэр кэмигэр сылдьар кыыл. ☉ Животное во время гона
Эрдэ туран, иккитэ чэйдиир ыһыктаах, хаайсыы кыылын таба тутаары, халыҥ сиһи дабайбыппыт. Н. Борисов

аат., эргэр. Сүөһү, кыыл-сүөл таныыта. ☉ Ноздри (у животного)
Атыыр сылгы Хааҥсаарын уҥуоҕун курдук Алта алтан аарыктаах. П. Ойуунускай
Сааны ииттэрэр бокуойу биэрбэккэ, утары ыстаммыт эһэни тайаҕынан иккитэ хааҥсаарга биэрэн кууһуннарбыта. Болот Боотур
Алталаах аллаах ат Харытын туруору туппут курдук Хааҥсаардаах муруннаах. Суорун Омоллоон
ср. уйг. каҥшар, алт. коҥжор, п.-монг. хоҥшийар ‘переносица’

аат.
1. Кыыл-сүөл уйата, хорооно, олохсуйар, кыһын иһийэр сирэ. ☉ Нора, логово, логовище
Кырынаас ордуутун хаар саба түспүт. Амма Аччыгыйа
[Кыһын] Үөн-көйүүр ууһаан, мустан Ордуутугар нухарыйар, Барымай эрэ барыта Балаҕаныгар хаптайар. М. Тимофеев
2. Олорор дьиэ; хорҕойор, уйаланар сир. ☉ Жилой дом; пристанище
Отут уораҕайдаах Ооҕуй бараан ордуу Нэлэмэн маҥан чэрчитин Чэлгиэннээх тэлгэһэтин Хомураҕы хоннорботох Холбороҥ маҥан хонуу. П. Ойуунускай
Тойон, кулаак буолан, ордуутуттан огдолуйбут. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк., тюрк. орду ‘палатка; лагерь; дворец; логово, нора’

аат.
1. Тыынар тыыннаах (үөн-көйүүр, кыыл-сүөл уо. д. а.). ☉ Живое существо, животное
Быйыл куобах эмиэ сэдэх дьыла буолла. Өтөрүнэн үөскээбэт харамай буолаары гынна. В. Яковлев
Дьэ ол иһин ардах чиэрбэлэрин, олус туһалаах харамай быһыытынан, харыстаныахтаах. ББЕ З
Бултааһын бобуллубут заповедниктарыгар билигин даҕаны элбэх араас харамай ордон хаалбыт. СПН СЧГ
2. түөлбэ., харыс т. Киһи, булчут. ☉ Человек, охотник.
ср. тюрк.-монг. хара ‘чёрный, тёмный’

1. даҕ. Бэрт өрдөөҕүтэ, былыр ааспыт. ☉ Давно прошедший, давно минувший, древний
   Былыргы быралыйбыт дьылларга, Урукку уларыйбыт хонуктарга Кырыктаах омуктар Кыра ыалларын Кыама суох кырган кээстэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Алыс, наһаа эрэйдэнэн Аралдьыйа түһээри, Былытынан сабыллан Быралыйбыт былыргыны Саныы-өйдүү сатыыра. Күннүк Уурастыырап
   Оо, арай ол быралыйбыт былыргы кэмнэргэ юкагирдар дьолго талаһыы туһунан номох ис хоһоонун өйдөөбүттэрэ итиэннэ билиммиттэрэ эбитэ буоллун даа! С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт. Дьонуттан, дойдутуттан тэйбит, ыраах сылдьар киһи; үөрүттэн быстыбыт кыыл-сүөл. ☉ Бродяга, странник, скиталец; одинокая птица или зверь. Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты бырдах сиир (өс хоһ.)

туохт. Тула баар буол, төгүрүктээ. ☉ Окружать кого-что-л.
Бандьыыттар куораты тулалаан улам иһирдьэ сыҕарыйан истилэр. Амма Аччыгыйа
Кинилэри тулалаан турар күөх ойуур …… нуоҕалдьыйан хамсыы турбута. М. Доҕордуурап
[Маайыс:] Ити эйигин тулалыы сылдьар дьон эйигин бар дьоҥҥуттан тэйитэ сатыыллар. С. Ефремов
Сомоҕо домох дьиҥнээх лексическэй састаабын быһаарарга кини тулалыыр тылларын кытта сыһыана улахан оруоллаах. СЛСПҮО
◊ Тулалыыр айылҕа — киһини тула баар от-мас, кыыл-сүөл барыта. ☉ Окружающая природа
Тулалыыр айылҕаҕа улахан хоромньуну оҥорбокко эрэ ханнык баҕарар бырамыысыланнаһы сайыннарыахха сөп. Софр. Данилов
Биһиги үлэбит былыр үйэтээҕитэ киһи үөскүөҕүттэн, тулалыыр айылҕаҕа тымныыттан хорҕойор сир көрдүөҕүттэн ыла саҕаламмыта. Н. Лугинов. Тулалыыр эйгэ — киһини тула баар көстүү, быһыы-майгы. ☉ Окружающая среда
Арыт тулалыыр эйгэ киһи ис туругар быһаччы сабыдыаллыырга дылы. Н. Лугинов
Тулалыыр эйгэбит барыта ыраас буоллаҕына олохпут уйгута тупсар. А. Фёдоров