быычыкаан диэн курдук
Пиэрмэҕэ көмөҕө Биэриэх буолбут килиэккэтэ Быытыкаан, Кыыча куоска Кыайан киирбэт Кыараҕаскаан. К. Туйаарыскай

хоромньулаа диэнтэн бэй
туһ. Кини [Кыыча] өлбүтүттэн үрүҥнэр кыырпах да саҕа хоромньуламматтар ини. Софр. Данилов

уккуй диэнтэн атын
туһ. Көрдөөх атас дьонноруҥ Көхтөрүгэр уккуллан, Эйигин күүтэ чуҥкуйар Остуоллааххын умнаҕын. С. Данилов
Оо, Кыыча, Кыыча!.. Ол иһин даҕаны эн сүрэҕиҥ хайдах куһаҕаҥҥа уккуллуо, хараҥаҕа тардыһыа этэй? Софр. Данилов

даҕ. Хойуу, доргуйан иһиллэр (саҥа, куолас). ☉ Густой, басистый (голос)
— Ким баарый? Киһи баар дуу, суох дуу? Улахан көҥкөлөс саҥаттан Кыыча дьик гынна. Софр. Данилов
Зырянов Тоҕой Сэлэ тиһэх аҕабыытын ырайга атааран, көҥкөлөс куолаһынан ытыыр-ыллыыр икки ардынан мэлиибэннээбитэ. Л. Попов

туохт. Сырдык, ыраас маҥан дьүһүннээх буол (үксүн дьахтар туһунан). ☉ Быть белолицым, иметь светлую кожу лица (обычно о женщине)
Кырдьык даҕаны кырасыабай дьахтар эбит. Кылтайбыт тэтэркэй сирэйдээх. Н. Павлов
Кырааска кырыстаах кыҥыһах кырдалга Кытаара кыбыммыт кыыча кыыс кылтайда. Дьуон Дьаҥылы

даҕ., кэпс. Иҥнэри, иҥнэри түспүт. ☉ Наклонный, наклонившийся набок
Маҥан былааттаах дьахтар Сотору-сотору өндөҥнүүр, Кыҥыһах маһы аннынан тахсан Кылааттаах бурдукка үөмэҥниир. С. Васильев
Кырааска кырыстаах кыҥыһах кырдалга Кытаара кыбыммыт Кыыча кыыс кылтайда. Дьуон Дьаҥылы

туохт. Баҕарбат киһиэхэ бэйэҥ баҕаҕынан, күүскүнэн тугу эмэ биэрэ, оҥоро сатаа. ☉ Навязывать кому-л. что-л. (напр., неотступно угощать)
Ааныс араас эгэлгэ аһы астыы-астыы сыҥалыы сатаабыта да, Кыыча биир да ытыры, биир да тооромоһу айаҕар ылбатаҕа. Софр. Данилов
Булбут аһын сыыһын, «оҕом эрэ тот сырыттын» дии-дии, киниэхэ сыҥалыыра. Н. Якутскай
«Табаарыс луохтуур, Эн соҕотох оҕобутун өрүһүйдүҥ, улахан баһыыба!» — дии-дии, Киппирийээн манньа биэрээри сыҥалаабыта. Д. Таас

сыһ.
1. Хаһан эрэ (бу да иннинэ, кэлин даҕаны). ☉ Когдато (и до этого, и позже)
Урут-хойут киҥир-хаҥыр саҥарсыбыты аахсымыахха. Н. Якутскай
Кыыча урут-хойут Валерий туох үчүгэйи оҥорбутун өйдүү сатаабыта. Софр. Данилов
2. Ким, туох эмэ иннинэ биитэр кэнниттэн. ☉ До или после кого-чего-л. [Кинээс Бииктэр:] Онон биһиги, ким да холкуоска урут-хойут киирбэтин диэн баппыыска оҥоһуннубут. Суорун Омоллоон
◊ Урут-хойут түһүс — иннигэр-кэннигэр да буоллар, син кэмигэр тугу эмэ гын. ☉ Чуть раньше или чуть позже кого-чего-л., то опережая, то отставая (один от другого), но вовремя делать что-л. Отторун, ардах да таммалаатар, урут-хойут түсүһэн син кэбистилэр.
□ Ити курдук урут-хойут түсүһэн, кинилэр өр үлэлээтилэр. Амма Аччыгыйа

I
туохт. Убаҕаһы омурдан ис, тугу эмэ ыйыстан кэбис. ☉ Пить, глотать
Куудумньулаах маҕалайдаах Ыстаабакка ыйырда. И. Чаҕылҕан
Оҕо утуйа сытан сөтөлүннэ. Сөтөллөн баран силин кытта тааһы ыйырда. Күндэ
Алыптаах айыым кыыла …… Ымыр да гыммакка, Ыйыран чылып гыннаран кэбистэ. С. Зверев
Ыйырар тыаһа бүтэҥитик куллурҕаан иһиллимэхтиир. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. саҕур ‘глотать, впитывать’, уйг. сиҥир, сигир ‘проглатывать’, тув. сыыр ‘глотать’
II
аат. Киһи биирдэ ыйыстар убаҕаһа. ☉ Один глоток (как народная мера объёма жидкости). Ыйыр да хаалбатах, барытын испиттэр
□ Кыыча биир да ыйыры, биир да тооромоһу айаҕар ылбатаҕа. Софр. Данилов
Сүүрбэччэ киһиэхэ биирдии ыйырдыы тигистэ. К. Симонов (тылб.)

туохт. эб.
1. Этиллэр предмет хаачыстыбатын, атын бэлиэтин, күүһүн хайҕаан, сөҕөн, бэркиһээн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает высокую оценку (восторг, восхищение, изумление, иногда ужас) качества, силы проявления признака предмета речи
«Үөрүнньэҥэ, хоргутумтуота диибин диэн!» - Кыыча сэргэ хааман кэпсии истэ. Софр. Данилов
Бу манна маҥнайгы сэрии дьыл кыһыллар кэлэн, үрүҥнэри үүрэллэригэр саа тыаһа диибин диэн биир кэм бап-баһырҕас этэ. Оо дьэ, куттанан да биэрбитим ээ. С. Ефремов
Оо дьэ, суоллара диибин диэн, куруутун аҕыс уон-сүүс килэмиэтир тутан иһэллэр да, киһи хамсаан да көрбөт. Багдарыын Сүлбэ
Барахсан көмүскэһэ диибин диэн. «ХС»
2. Этиллэр предмет дэлэйин сөҕүү былаастаан көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, восхищение по поводу множества кого-чего-л.
Кумаара үлүгэр диибин диэн. Софр. Данилов
Билигин хоту дойду холкута, көҥүлэ, түүлээҕэ, үбэ диибин диэн, дьону угуйа-тарда турар. «ХС»