сов. баан, эрин, кэлгин.

сов. баан, кэлгин; повязаться платком былаатынан баан.

сов. 1. (наложить себе повязку) бэрэбээскэлэн, баан; 2. (чем-л. по поясу) кэлгин, баан.

аат., эргэр. Ыҥыыр кэннигэр таһаҕаһы кэлгинэр быа уонна онно кэлгиммит таһаҕас; төргүү. ☉ Ремешки у задней луки седла для привязывания чего-л., торока, а также притороченная к седлу поклажа
Итиэннэ бөхтүргэлии баайбыт утуйар таҥаһын сүөрэн хостообутунан барда. Сэмээр Баһылай. Иэйэхсит хатын иһэрэ Илэ бааччы иһилиннэ эбээт! Оҕолоор! Э-э-э дуо! Чохчой көҕөн Бөхтүргэлээх үһү! Доҕоттоор! Саха фольк.

сов.Х. (привязать себя к чему-л.) баан, кэлгин; 2. (прикрепиться к чему-л.) баалын; 3. к кому-чему, перен. (почувствовать привязанность) тартар, убан; 4. к кому-чему_% перен. разг. (пристать) баайылын, арахпакка бул.

дьапсаный диэнтэн бэй
туһ. Киһи тахсан аһын, иһитин-хомуоһун дьапсына турдаҕына, аан тыаһаата. Н. Заболоцкай
Булчут аһаан бүтэн, Аа-дьуо туран хомунар: Малын-салын дьапсынан, Сабан ыксары кэлгинэр. А. Бэрияк

1. д а ҕ. , к э п с. Ор ду г ахоһо суох сөрү-сөп оҥоһуулаах, быһыылаах. ☉ Во всём соразмерный, в точности соответствующий чему-л.
   Үчүгэй архитектура бэйэтигэр сөрү-сөп, ханнык да ордуга-хоһута суох лып курдук буолуохтаах. Н. Лугинов
   Павел эргиллэн лып курдук уҥуохтаах чэкииһи көрдө. Н. Островскай (тылб.)
2. сыһ. суолт. Сөрү-сөп быһыылаахтутуулаах гына; сөп баҕайытык, ыпсаҕайдык. ☉ Ловко, удобно; подходя, соответствуя чему-л. н а и л у ч ш и м о б р а з о м
   [ Дерсу] ботуоҥкатын лып курдук кэлгиммит, ыга курдаммыт, этэрбэһин үчүгэйдик бааммыт этэ. В. Арсеньев (тылб.)
   Бакланов симэн кэбиспит курдук толору эттээх-сииннээх, ыҥыырга лып курдук олорор. А. Фадеев (тылб.)

аат., кэпс.
1. Ол-бу араас бытархай, буолар-буолбат мал-сал. ☉ Мелкие, не имеющие особой ценности вещи, барахло
Айаннаан кэлбит киһи быһыытынан сээкэйин бэрийэ турдаҕына дьукааҕа киирэн кэлэр. У. Нуолур
Күөрэгэй манньыаттарын уонна сээкэйин барытын бобо кэлгинэн, икки өттүнэн быалаах туос тымтайга уган сүкпүтүнэн баран истэ. Т. Сметанин
Ньургууна ураһа улаҕатын диэки баран сээкэйи хомуйталаата уонна ыһыырынньык уматынна. А. Сыромятникова
2. кэпс. Ол-бу араас сонун, кэпсээн. ☉ Всякая всячина, и то и сё
Киһилээхсүөһүлээх киин сиртэн кэлбит дьон буолуоххут, сээкэйдэ сэһэргээн, сэргэхситэн ааһыҥ. Болот Боотур
Сэрбэкэ кинээс киэһэ сээкэйи ыаһахтаһан баран, уолунаан атахтаһан утуйан хаалтара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Аа-дьуо сээкэйи кэпсэтэ, дойдубут сааскы салгынынан тыына, сатыы айанныахха диэтим. КНЗ ОО
3. кэпс. Киһи этин-сиинин (хол., илиитин-атаҕын) этэргэ: киһи туга эмэ (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ О теле (напр., о руках, ногах) человека: что-л. у человека (употр. в притяж. ф.)
Мин кус эрэйдээҕи бултаһарга буолбакка, быыһыыр санааҕа киирэбин, хайдах быыһыах баҕайыный, сээкэйин эчэппэтэҕэ буолуо дуо. И. Сосин
Оҕо оонньуура оҕо сээкэйин өлөрбөтүн курдук, уһугакырыыта суох буолуохтаах. Дьиэ к.

1. даҕ.
2. Уһуннук буолбакка, кылгас кэм иһигэр буолар. ☉ Совершающийся, осуществляющийся быстро (напр., о каком-л. процессе), скорый, стремительный
   [Бүөтүр] Киһи барахсан сайдара түргэн даҕаны. Амма Аччыгыйа
   Ириэнэх эт күөһэ буһара түргэн, онтон тоҥ күөс уһун. Н. Якутскай
   Сэмэнчик, үөһэ тыынан баран, сайыммыт аастаҕа тоҕо баҕас түргэнэй дии санаата. «Чолбон»
3. Сыыдам сырыылаах, быһый (хол., ат). ☉ Резвый, горячий (напр., о лошади)
   Сахам сирин таптыыбын, Кини хатан дьыбарын, Түргэн сэлиик аттарын, Түүҥҥү дьаамсык ырыатын. П. Тобуруокап
   Уҥуохтарынан саамай улаханнара, атахтарынан түргэннэрэ Буурҕаһыт диэн баар. Эрилик Эристиин
   Самыыта ласпайан сымнаҕаһа, айана түргэнэ үчүгэйин эриэхсит. КНЗ ОТК
4. Дьулурҕа (хол., уу сүүрүгэ); ыксаллаах, тиэтэллээх (хол., саҥа, хамсаныы). ☉ Стремительный (напр., о потоке); быстрый (напр., о речи, движении)
   Кини биэрэккэ киирэн туран, Бүлүү эбэ түргэн сүүрүгүн одуулуура. Суорун Омоллоон
   Түтүгүрээбит түргэн саҥалаах, хатыылаах хадаар харахтаах, өрүкүйбүт баттахтаах киһи. И. Гоголев
   Дьукаах Аана киниэхэ холуйдахха, туттара-хаптара түргэнэ бэрдэ. М. Доҕордуурап
5. аат суолт. Аһара түргэн туох эмэ. ☉ Что-л. очень быстрое. Аракыата түргэнэ. Массыына чааска түргэнэ төһөнүй?
   ♦ Кыл түргэнинэн көр кыл
   Инчэҕэй таба тириитин кыл түргэнинэн сууланан, кэлгинэн кэбистилэр. Д. Апросимов. Массыына кыл түргэнинэн сиилэс угар сиргэ ыстаннаран киирэн, сүөкүү охсор. Үлэ үөр
   ◊ Түргэн атах кэпс. — сылдьарын ыарырҕаабат, сыыдам (киһи). ☉ Шустрый, скорый на ногу (о человеке). Түргэн атах эн баран кэл. Түргэн илии кэпс. — түргэн, олус сымса туттуулаах. ☉ Проворный, ловкий на руку
   Төлөпүөн тыаһаабытыгар орто кыыспыт Сардаана, түргэн илии, туруупканы ылан миэхэ ууммута. СДТА
   ср. др.-тюрк. теркин ‘быстро’, алт. түрген, тув., монг., эвенк. түргэн ‘быстрый’

аат.
1. Тугу эмэ уган баран көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах тэрил. ☉ Приспособление для ношения тяжёлых вещей на спине, сума
Миэхэ Хабырыыска кэтэрдиэхпин саҕынньахта, сүгэһэрдэ, хайыһарда, айата таһааран кулу. Байанай онтуката суох сылдьыбат үһү. П. Ойуунускай
Аанча …… хабдьытын ылан ас буолар аналлаах, минньигэс эттээх булт быһыытынан үчүгэйдик тутан сүгэһэригэр уктан кэбистэ. Болот Боотур
[Ылдьаа оҕонньор] сүгэһэригэр өтүйэтин укта сылдьарын ылан тааһы ойута охсуталыыр. Н. Якутскай
2. Көхсүгэ сүгэ сылдьар таһаҕас. ☉ Груз, ноша за плечами
Тогойкин сүгэһэрин түһэрэн, хайыһарын устан, аны отон итигэстээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Бу икки эдэр киһи хайы сахха тэриммит, бэлэм малларын сүгэллэр, Сүөдэргэ эмиэ сүгэһэр сүктэрэллэр. Н. Якутскай
3. көсп. Ыар баттык буолан сылдьар туох эмэ кыһалҕа, түбүк, эрэй. ☉ Обременительные хлопоты, забота, бремя
Эн сүдү түбүгүҥ, эн ыалдьар кыһалҕаҥ — Мин сүрэҕим, мин санным сүгэһэрэ. С. Данилов
Бу күннэрдээҕи сүпсүк, түрүлүөн, түүнүн-күнүһүн билиминэ тыанан-үөһүнэн сылдьыы — араахыма киһиэхэ сөптөөх сүгэһэр буолбут этэ. С. Федотов
Дьон хомолтотун сүгэһэр оҥостор саҕа куһаҕан суох. Сэмээр Баһылай
△ Тугу эмэ оҥорор эбээһинэс, ким эмэ иннигэр эппиэтинэс. ☉ Какая-л. обязанность, ответственность перед кем-л.
Кини, дьиҥэр, икки хос экзамены туттарар сүгэһэри сүктэ. Н. Заболоцкай
Чочуйаан Киппирийээнэбис үгүс уопсастыбаннай сүгэһэрдээх. Оннооҕор кулууп, бибилэтиэкэ сэбиэттэригэр кытта баар. Э. Соколов
[Мария Егоровна] массыына ыытыытын курдук уйулҕаҕа ыарахан сүгэһэри бэйэтигэр ылынан, кэргэнин айанын суолун чэпчэттэҕэ. ПНИ АДХ
◊ Сүгэһэр мас — туох эмэ ыараханы (үксүгэр булду) көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах, маһы кириэстии баайан оҥоһуллубут тэрил. ☉ Приспособление из накрест скреплённых палок для ношения за плечами или на спине тяжёлой ноши (обычно дичи), которая привязывается ремешками
Кырса тириитин дьөрбөлүү баайан, сүгэһэр маска үллэччи сүгэйдээбит. Суорун Омоллоон
Кини билигин сүгэһэр маһыгар саһыл көп түүлээх кутуругун эрэ кэлгинэн иһэрэ. И. Федосеев
Мас сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. [Миитэрэй оҕонньор] туһаҕыттан куобаҕын ылан ыараҥнатан көрөр, эмиһин билээри самыытын, быттыгын туппахтыыр уонна мас сүгэһэригэр баанан кэбиһэн баран, оргууй хаама турар. Амма Аччыгыйа
Хаҥха сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. Хаҥха сүгэһэр сүгүөҥ дуо? Тоҕус туут мас хайыһары мииниэҥ дуо? Булчут оҕо кутун-сүрүн боччоччу туттарыам этэ. П. Ойуунускай. Сүгэһэр үүнээйилэр бот. — үүнээйи умнаһыгар, лабаатыгар олохсуйан үүнээччилэр. ☉ Растения, поселяющиеся на других растениях, но не являющиеся паразитами, так как пользуются этими растениями только как местом прикрепления, эпифиты. Сүгэһэр үүнээйилэр соҕуруу тропиктарга уонна хотугу ойуурдар муохтарыгар көстөллөр. Тарбах сүгэһэрэ — атах тарбаҕын сүһүөҕэ токуруйан тахсыбыта. ☉ Искривление сустава на пальцах ног. Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, монг. сеуке ‘носилки, паланкин’