үрдэт диэнтэн дьаһ
туһ. Дьокуускайга, Нөрүнгүрүүгэ суоппардар собостуопкалыыллар эбит дии. Хамнастарын үрдэттэрээри. Софр. Данилов
Кэлиҥҥи кэмнэргэ оробуочайдар хамнастарын үрдэттэрэргэ боропсойуус элбэх үлэни ыытар. «ХС»

сыһ. Кыайыылаахтык, үрдүк көрдөрүүлээхтик. ☉ Производительно, продуктивно, эффективно
Михаил Иванович кэлиҥҥи кэмҥэ …… хаһааҥҥытааҕар да таһаарыылаахтык үлэлиирин билиннэ. Н. Лугинов
Холкуостаахтар дьаныардаахтык уонна таһаарыылаахтык үлэлииллэр. И. Данилов
Төһөнөн иллээх, эйэлээх буолабыт да, соччонон таһаарыылаахтык үлэлиибит, айабыт. «Кыым»

туохт. Элбээ, элбэх ахсааннаах буол, улаат. ☉ Множиться, увеличиваться, размножаться
Одьулуун өйдөөбөтө, ылыммата ордук бу кэлиҥҥи кэмҥэ үксээн иһэр. Н. Лугинов
Урукку курдук наар миигин үлбүрүйэрэ тохтоото, сонун доҕоттордонон аралдьыйара үксээтэ. С. Маисов
Бу күннэргэ сүүрүүкөтүү уруккутааҕар үксээтэ. «ББ»

даҕ. Саамай кэлиҥҥи. ☉ Самый последний
[Манчаары:] Суут Бүлүүттэн бүгүстээмэ диэн, Бүтүгэс бүрүкээс биэрэн, Көскө көһөрбүттэрэ. А. Софронов
Атырдьах ыйын бүтүгэс оптуорунньугар Элгээйигэ тиийэммин саҥа туппут таҥараҕыт дьиэтин сибэтии гыныам. Н. Якутскай
Хобороос бүтүгэс тыыннаах хаалбыт уола Спиридон Малгин ыараханнык бааһыран сырдык тыына быстыбыта. И. Егоров

I
сирдиргээ II диэнтэн холб. туһ. Кэлиҥҥи сэтии туркулар сирдиргэһэ сиэлэллэр. К. Уткин
II
даҕ. «Сир-сир» диэн эрэр курдук арыттаахтык иһиллэр, чэпчэки, сытыы (хол., тыал тыаһа). ☉ Издающий свистящий шум, сопровождаемый таким звуком (напр., о ветре)
Ол уот тырымтар уорааннаах охсууттан Сири кууспута сирдиргэс чаҕылҕан. Эллэй
Төйө тоҥуунан Төбөҕүн нууратан, Сирдиргэс тыалынан Сирилии уһууран, Өр да утуйа сыппытыҥ, Өлүөнэ эбэккэм. С. Васильев

аат. Иирэ талаҕынан, кэлиҥҥи кэмҥэ — сонос боробулуоханан өрүллүбүт туу (балыгы туулуурга, андаатары бултуурга). ☉ Плетёная из металлической проволоки верша (для ловли рыбы и ондатры), корчага
Афоня күөгүтүн чиэрбэнэн, Ваня харчаагатын килиэп бытархайынан мэҥиэлээтилэр, ол кэннэ ууга бырахтылар. И. Сосин
Синньигэс иирэнэн балыктыырга анаан харчаага туу оҥоһунна. А. Кривошапкин (тылб.)
Оҕонньор [Амма Аччыгыйа] даачатыгар таҕыстар эрэ, булгу харчааганан мундулуур үгэстээх. «Чолбон»

туохт.
1. Тэптиргэтэ иит, тэптиргэнэн бултаа. ☉ Настораживать на зайца тэптиргэ
Титириккэ кылы баайан Тэптиргэлииргэ ааттаах. Баал Хабырыыс
Имигэс үөл титиригинэн тэптиргэлээн туһах иитэлээн кэбистэ. Н. Босиков
Кэлиҥҥи киһи турар маска тоһоҕонон туттаран, боробулуоханан эбэтэр быанан баайан, ураҕаһын иҥиннэрэн да тэптиргэлиирэ бэрт. ПАЕ КБАТ
2. Тугу эмэ тэптиргэнэн көтөхтөр, үөһэ таһаар. ☉ Поднимать что-л. с помощью приспособления, механизма в виде подъёмного рычага
Дьонум, бэрэбинэлэрин көтөҕөн аҕалан, …… ампаар истиэнэтин өрө көтөҕөн, тэптиргэлээн кэбистилэр. Н. Неустроев

туохт.
1.
сарбый диэнтэн бэй., атын. туһ. Миигиттэн элбэх олоҥхону, былыргы кэпсээни, остуоруйалары суруйбуттара, кырдьан мөлтөөн, …… тылым сарбыллыбытын кэннэ суруйталаабыттара. Тоҥ Суорун
Кэлиҥҥи биэс сыл устата бурдук үүнүүтэ да быһар быһаҕаһа сарбылынна. П. Егоров
Биэс баай Афанасьевтар бас билэр сирдэрэ олус улаханнык сарбыллыбыта. БИГ ӨҮөС
2. Тугунан эмэ улахан кыһалҕаҕа ыллар, быстар суолга тиий. ☉ Быть обречённым на бедствие, на большие лишения (напр., в результате тяжёлого недуга)
— Иккиэн хамнаска сылдьаҕыт дуо? — Иккиэн буолан сарбылыннахпыт дии. М. Доҕордуурап
Нэһилиэк кинээһэ Уордаах Дьэкиим ол бириэмэҕэ, атаҕын арамачыыһа бэргээн, улаханнык сарбыллан сытара. Н. Заболоцкай

1. тардыалаа диэнтэн холб. туһ. Бааска сүгэтин төттөрү кыайан ылбакка тардыалаһан ньохоохтоото. Н. Павлов
   Сотору ким эрэ тордох аанын тардыалаһар. И. Данилов
2. көсп., кэпс. Эгил-тэгил күүстээх-уохтаах буолан, тэҥҥэ киирсис, барсымахтас (күрэс былдьаһыытыгар). ☉ Тягаться, состязаться с кем-л., имея равные силы, иметь с кем-чем-л. равные шансы на успех
   Кинилэр [Уус-алданнар сүүрүк аттара] өрөспүүбүлүкэҕэ киирэн бастыҥ сүүрүктэрдиин тардыалаһар буолаллара. «Кыым»
   Кэлиҥҥи сайыннарга Сэмэнньэй салайар …… сибэниэтэ оройуоҥҥа бастаан, өрөспүүбүлүкэҕэ даҕаны добуочча тардыалаһан, массыына, матасыыкыл пуондаларын ылыталаабыт. П. Аввакумов
   Кини маастардары кытта тэҥҥэ тардыалаһара, улахан көбүөргэ тустубут элбэх уопуттааҕа. ПАК СБМ

туохт.
1. Тугу эмэ айан таһаар, баар оҥор. ☉ Производить, создавать что-л. Үйэ-үйэ бэйэтэ тустуһунан өс хоһооннорун үөскэтэн иһэр
Саха фольк. Икки атахтаах өйө-санаата идэни үөскэтэр, көстүбэти көрөр. П. Ойуунускай
Саха норуота үгүс үйэлэрдээх историятын устатыгар баай уонна дьикти кэрэ тылынан уус-уран айымньылары үөскэппитэ. ССЛИО
2. Төрөтөн-ууһатан, көрөн-харайан элбэт, тэнит, тарҕат. ☉ Плодить, размножать, разводить
Кэлиҥҥи кэмҥэ үүнээйилэр саҥа дьикти суортарын утумнатан, үөдүтэн, сүөһү-ас эҥин үтүө боруодаларын үөскэтэн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Үс күннээх саһылы үөскэтэ туруохпут, Кылааннаах кырсаны, Кыһанан бултуохпут. С. Васильев
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов