и. д. от кэриэлий =.

сов., прибедняться несов. кэриэлий, кэриэлин.

кэриэлий диэнтэн хай
аата. Арбаныы, киһиргэнии Хаһан да хайҕамматтар Ол эрээри кэриэлийии Күүс бэлиэтэ буолбатах. С. Данилов

сыһ. Аһаҕастык, улгумнук, кудуххайдык. ☉ Открыто, просто, свободно
Айта аһаҕастык, дьэллэккэйдик кэпсэтэр, Света кэриэлийэр. Далан

көр кэриэлий
Биһиги бэйэбит даҕаны нэһиилэ бөрөнөн олоробут, — Тарбаахап соруйан кэриэлимтийбитэ буолла. В. Протодьяконов

даҕ., кэпс. Олус хаала, эргэрэ, алдьана илик (мал); олус кырдьан буорайа илик (киһи). ☉ Еще не совсем старый, не совсем ветхий (о вещи); не совсем старый, не совсем дряхлый (о человеке)
Көхсүн сон. Көхсүн оҕонньор. — Кэриэлийиэххэ сатаммат, билигин даҕаны көхсүммүн. «ХС»

даҕ. Кэриэлийэрин сөбүлүүр, дьадаҥытынан, туга да суоҕунан, мэлийбитинэн суланар идэлээх. ☉ Прибедняющийся, склонный роптать, жаловаться, плакаться на судьбу. Кэриэлимтэҕэй кэтит тумус баар үһү (тааб.: халба). Сэкирэтээр кэриэлимтэҕэй тыллара Семен Митрофановиһы хомотуохтааҕар үөрдүбүт курдук буолбута. С. Окоемов

I
даҕ.
1. Олус ыарахан, муҥнаах, киһи сыратын, күүһүн ылар. ☉ Трудный, тяжёлый, сложный
Аппа, хайа, ыарҕа, дулҕа. Кинилэри кыайар, бу эрэйдээх айаны чэпчэтэр, түргэтэтэр кытаанах. Амма Аччыгыйа
Тунаар туундараҕа Дьаҥ-дьаһах, эрэйдээх олох Икки атаҕы Имниин эһэрэ. Доҕордоһуу т. Сүүрбэһис үйэ! Эн ырыаһытыҥ — Мин үһүс чиэппэргэр үөрэнним. Ынырык эрэйдээх ыарыыларгын Сүтэрэ ылгыыргар эрэнним. С. Данилов
Ити үлүгэр таас хайалары, аппалары быыһынан түһэн барыы кытаанах, эрэйдээх буолуо. Г. Колесов
2. Олус түбүктээх, сүпсүктээх, үгүс үлэлээх. ☉ Хлопотный, требующий много сил, полный трудов и лишений, многострадальный
Халыҥ харчыны булуу-талыы эрэйдээх, ыарахан. У. Ойуур
Эрэйдээх кэмнэри аастыбыт, охсуһуу хонуутугар хаан ахта, иэдэстэргэ харах уута куурда. Т. Сметанин. Эрэйдээх дьылбыт буоллаҕына Иккиһин кэлэн иэдэттэ, Элбэх киһи иитимньитин эһээри гынна. Саха фольк.
3. Бэрээдэгэ, иитиитэ суох, куһаҕан майгыннаах. ☉ Трудный, проблемный (о ребёнке)
Киһи тылын букатын истибэт, дьэ эрэйдээх оҕо диэтэҕиҥ. «ХС»
◊ Уһун эрэйдээх — олус буомурбут, бары өттүнэн улаханнык мөлтөөбүт, эрэй бөҕөнү көрбүт (бэйэ туһунан кэриэлийии эмиэ буолуон сөп). ☉ Несчастный, невезучий, незадачливый
Ээ, ол мин, уһун эрэйдээххэ туох үчүгэй олоҕо кэлиэй? М. Доҕордуурап
Ытыыр да, уһун эрэйдээҕим, суох буолбуту хантан эргитиэҕэй? И. Эртюков
II
сыһыан т.
1. Кимтуох эмэ кыһалҕатын өйдүүр, аһынар, уйадыйар быһыы. ☉ Употребляется при выражении говорящим жалости, сочувствия к предмету высказывания
Төрөөнүөскээн борбуйбун көтөхпүт балаҕаным эрэйдээх тураахтаатаҕыҥ. А. Софронов
Эрэйдээҕим оҕото, онно тугу-тугу санаабыта, төһө хоргуппута буолуой? Суорун Омоллоон
Баһыккалаах эрэйдээхтэр өйдөрүттэн тахсыахтарыгар диэри Ньургуһуннарын аһыйбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Били ийэлэр эрэйдээхтэр Билигин да кэтэһэллэр: «Баҕар... Туох билиэй», — дэһэллэр. И. Эртюков
2. Дьону абааһы көрөн, күлэн-намтатан этэр тыл. ☉ Употребляется для выражения говорящим пренебрежения, презрения к предмету высказывания
Биирдэ эмэтэ тугу эмэ саҥараары гыннахпына, төрүт саҥарпат — эн эрэйдээх тугу билэҕин, акаары, оннук маннык диир. Н. Неустроев
[Ньукулай:] Эрэйдээх оҕолор, тугу эрэ билэр буолан ынаһыйа сиэлэн эрэр буолла. А. Софронов
△ Бэйэни сэнэнэр, түһэринэр тыл. ☉ Употребляется для выражения говорящим уничижительного отношения к себе
[Спиридон:] Ээ, ону мин эрэйдээххэ кэпсиэ дуо. Бука, таах тахсыбатах киһи буолуо эбээт. С. Ефремов
[Акаары уол — аҕатыгар:] Эн кыһамматаххына, мин эрэйдээх хайдах буолуомуй. Н. Неустроев
Мин эрэйдээх киһи санаатын хайдах диэн мээрэйдиэм буоллаҕай? Бэйэм даҕаны илини-арҕааны билбэт курдукпун. Н. Неустроев

1. дьөһ.
2. Төрүт түһүгү кытта: предметтэри быһаччы эбэтэр хайааһын көмөтүнэн тэҥнии тутан атылыы курдуктары бэлиэтииргэ туттуллар (ардыгар сирэй, ахсаан биитэр түспүт кэпсиирэ сыһыарыыларын ылар). ☉ С основным падежом (иногда принимает аффикс л., мн
   ч. или опущенного сказуемого) употребляется для уподобления предметов (то же, что; почти что; все равно, как; как). Ыт миэнэ дьиэ кэргэним кэриэтэ. Өлөртөрбөппүн, ону хайыыгыт! Амма Аччыгыйа
   Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр дьахтарын кэриэтэ. С. Данилов
   Суотчуппун уонна ыһыыга боломуочунай кэриэтэбин. Софр. Данилов
   Биһиэхэ, эр дьоҥҥо, таптыыр кыыспыт күндү, кэрэ, быһата, таҥара, аанньал кэриэтэ. Н. Габышев
   Билэҕин дуо, ити дьахтар Луначарскай солбуйааччыта, норуодунай хамыһаар кэриэтэ. Н. Габышев
   △ Хайааһын көмөтүнэн тэҥнии тутууга тэҥниир суолта дэгэттэнэр. ☉ При уподоблении с помощью действия имеет оттенок сравнительного отношения
   [Хобороос:] Коля, мин эйигин оҕолообут оҕом буоллаҕыҥ. Эн миигин ийэҥ кэриэтэ сыаналыах тустааххын. С. Ефремов
   Кини бөһүөлэгэр төннөр күнүн улахан бырааһынньык кэриэтэ саныы сылдьар. Н. Заболоцкай
   Бу кинилэр — бүтүн сылы этэҥҥэ мүччү түспүт үөрүүлэрин малааһыннааһыннарын кэриэтэ буолар. Эрилик Эристиин
3. Тэҥниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отношение сравнения (как, подобно)
   Хас дьоруой уҥуоҕун Ийэ сир иэнигэр Хайҕаллаах үлэнэн симиибит. Кэм кэлиэ — кинилэр кэриэтэ Сэриигэ Киил тимир кэккэнэн киириэхпит. Эллэй
   Айымньы үрдүк күүрүүтэ Аралдьыйар, араастыыр, Көтөр киириитин кэриэтэ Аҕырымныыр, Арыт ыксыыр. С. Данилов
   Сааскы күн сарыалын кэриэтэ Сандааран үчүгэй да бэйэҥ, Санаабар, бу баарыҥ кэрэтин, Мин ахтар, мин күндү биэбэйим! С. Тимофеев
   Кыыс оҕо кэриэтэ элбэхтик ылламмыт Кытылгын, биэрэккин Кэрийэн хаампытым. П. Тулааһынап
   △ Быһаарар сыһыаны тэҥниир суолта дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает определительные отношения с оттенком сравнительного значения (как, подобный)
   Биһиги оҕо эрдэхпититтэн бииргэ үөскээбит кэриэтэ доҕордуу дьон быһыытынан, үөрэ-көтө көрүстүбүт. А. Бэрияк
   Эйиэхэ көрдөһүү кэриэтэ илдьит баар. «ХС»
   Ол Уйбаан диэн улахан көмөтө суох, бэрт ыарыһах, киһи аҥаарын кэриэтэ киһи этэ. «ХС»
4. ситим т. суолт.
5. Тэҥниир ситимнэри, тэҥниир баһылатыылаах этиилэри холбуур. ☉ Употребляется для соединения сравнительных оборотов, сравнительных придаточных предложений с главным (как, подобно)
   Кутаа уокка буораҕы Бырахпыт кэриэтэ, Бинтиэпкэ саа сомуогун Ити тыл таһыйда. Эллэй
   Улахан өрүс сүүс үрүйэ сиигин барытын бэйэтигэр оборон ыларын кэриэтэ, улахан баай сүүһүнэн киһи көлөһүнүн супту уулаан байар. Н. Якутскай
   Төрөөбүт айылҕабын кытта Күн тура-тура көрсүһэр курдук, Илэ-бодо кэпсэтэр кэриэтэ, Эттиин-хаанныын силбэһэн сылдьар этим. С. Зверев
   Киһим, бу наҕылыччы кэлбит ардах тохтуо суоҕун кэриэтэ, бэйэтэ да тохтуон баҕарбат быһыылаах. «ХС»
   △ Тэҥниир ситимнэри, баһылатыылаах тэҥниир этиилэри холбуурга биирдиҥи оҥорор суолталаах туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения сравнительных оборотов, придаточных сравнительных предложений со значением уподобления к главному (подобно тому как)
   [Ыстапаан] баарасуоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэс-түөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарарын кэриэтэ санаахтаамына. А. Софронов
   △ Тэҥниир ситимнэри, баһылатыылаах тэҥниир этиилэри холбуурга ордорон талар суолталаах туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения сравнительных придаточных предложений, оборотов со значением предпочтения к главному предложению (чем)
   Маннык көдьүүһэ суох муҥнана олоруох кэриэтэ, тахсан дьаарбайбыт эбэтэр кинигэ аахпыт быдан барыстаах буолуо эбит. Н. Лугинов
   Муус буурҕа уһаарбыт киһитэ Элбэҕи билбитэ-көрбүтэ, — Токуйуон кэриэтэ тостуоҕа, Тобуктуон кэриэтэ охтуоҕа, Доҕоруом, кэрэхсиэҥ кинини — Дьулуурдаах хотугу киһини. Л. Попов
   Суон истээх тойоҥҥо Сордонуом кэриэтэ, Өлөрсөн, охсуһан Өлүөхпүн саныыбын. П. Тулааһынап
   △ Тэҥниир ситимнэри, ардыгар баһылатыылаах тэҥниир этиилэри холбуурга утарыта туруоран солбуйуу суолталаах туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения сравнительных оборотов, редко сравнительных предложений со значением протовопоставления и заместительства к главному предложению (чем, вместо того чтобы)
   Дорооболоһорун оннугар туоруур, Кэпсэтиэн кэриэтэ киэр хаамар, Сэһэргэһиэн кэриэтэ кэриэлийэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хата кини кэриэтэ, Биир эмэ мин билбэт Бэрт омуктан ааттаабытыҥ буоллар Бэркэ биһириэм этэ. А. Софронов
   Ол эрээри бу сырыыга чуумпу уоскутуон кэриэтэ, хата, киһи сүрэҕин ордук ыга баттыыр курдуга. Н. Заболоцкай

аат.
1. Киһи төбөтүн иһинээҕи өйдүүр-толкуйдуур уоргана. ☉ Голов ной мозг
Медиктэр кэтээн көрүүлэринэн, кыһыл оҕо мэйиитин ыйааһына улахан киһи киэнинээҕэр алта төгүл кыра эбит. ОАП ИиЭУо. Киһи уонна дельфин мэйиилэрин ыйааһына чугасаһалларын таһынан, уустук уруһуйдара олус маарыннаһаллар. ДьДьДь
Мэйии мэйии холбуйатын иһигэр сытар. ШВФ З
2. көсп. Киһи өйдүүр, билэр дьоҕура; өй. ☉ Умственные способности, ум
Көр эрэ, бу киһиҥ мэйиитин! Эн курдук көрсүө өйдөөҕү, Амарах майгылааҕы, бэрт мэйиилээҕи кытта билсэ илик этим. А. Софронов
[Ааныка:] Хайдах кырдьа-кырдьыар диэри ньуоска мэйии эбиллибэт баҕайытай? С. Ефремов
3. түөлбэ. Бас, төбө. ☉ Голова
Мэниги таратыма, мэйиигэр тахсыа (өс хоһ.). Ити кэмҥэ төбөтүн туох эрэ кытаанаҕынан охсоллор, Дьуурай мэйиитэ түҥ гынар. А. Фёдоров
♦ Бэдэр мэйии көр бэдэр I
Бэдэр мэйиилэр, ол түҥэтиккэ бэйэбитигэр тиксиэ диэн кэриэлийэн сордоммут эбит тэр ээ. Амма Аччыгыйа
Уопсай үп тэн-астан Охсо түһэн ылааччы Бэдэр мэйии дьоннор Биһиэхэ да бааллар. Р. Баҕатаайыскай. Кумах мэйии үгэрг. — көтүмэх, олус дьалаҕай. ☉ Отно сящийся невнимательно к своей работе, небрежный, неаккуратный
Мэйиигин сыс — төбөҕүн сыс диэн курдук (көр төбө). Мин мэйиибин сынньа таас быарыгар олордохпуна, Суланньа кэлбитэ. «ХС». Мэйиигэр хатаа кэпс. — умнубат гына өйгөр хатаа. ☉ Хорошенько запомни что-л. Киэһэ алтаҕа кэлэргин умнума, мэйиигэр хатаан к э б и с. Н А Г Я Р Ф С II. Мэйиитэ сытыйбыт үөхс. — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох буолбут, акаарытыйбыт. ☉ Выжил из ума (букв. мозги его прогнили)
«Мэйиитэ сытыйбыт баҕайы», — диэн иһигэр аҕатын Баадай Барыыһы мөҕөр-этэр. Болот Боотур. Мэйиитэ эргийэр (иирэр) — ыалдьан эбэтэр туохтан эмэ олус долгу йан, хараххар тулалыыр эйгэҥ барыта эргийэн эрэр курдук буол. ☉ соотв. голова идёт кругом, голова кружится
[Уол:] Итирдим ээ, көр эрэ, ити сир эргийэр! Мэйиим иирдэ. А. Софронов
Оо, сүрүн баҕаһын, киһини хаһыытаппытынан уокка сиэтэн өлөрөр диэн! Сүөдэр итинтэн мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр. Н. Якутскай
Баһылай оҕонньор туран уотун оттоору гыммыта мэйиитэ эргийдэ. Далан. Саһыл мэйии үгэрг. — албынныыры, албынна һары үчүгэйдик сатыыр киһи, албын өйдөөх. ☉ Хитрый, плутоватый человек
Лэгиэн албас санаалаах, угаайылаах өйдөөх, саһыл мэйии этэ. Күннүк Уурастыырап
Ити саһыл мэйии баар-суох бөҕөспүтүн Тыыннаахтыы былдьаата буолбаат. И. Гоголев. Тииҥ мэйии үгэрг. — мындыр, киитэрэй өйдөөх киһи. ☉ Очень хитрый, изобретательный, хитроумный человек
Онтукаҥ бээ тииҥ мэйии, истибитин-көрбүтүн умнубат, өйүгэр тутар киһи. «ХС». Тэ һэҕэс мэйии кэпс. — истибитин умнан кэбиһэр, умнуган. ☉ соотв. дыря вая голова
Тэһэҕэс мэйии, харчытын эмиэ умнан бараахтаабыт дии! НАГ ЯРФС II. Улар мэйии үгэрг. — акаары, аҥала өйдөөх киһи. ☉ Глупец
Ул а р мэ йии! Ити ханна бардаҕым диэн барбыт быһыыта буолуой. А. Софронов. Хоҥ мэйии үгэрг. — олох акаары киһи, өйө суох. ☉ Слабоумный человек
Оо, хоҥ мэйии! Эбэ хотун икки эҥээригэр Миигиннээҕэр өйдөөх суох дии санаан Киэ бирэр этим, киһиргэнэр этим. И. Гоголев
П а д а ҕ а н ы ! Ол хоҥ мэйиилэр хантан үөрэҕи ылыахтарын баран. Н. Якутскай. Эт мэйиитинэн кэпс. — ким да көмөтө суох, бэйэтин өйүнэн, бэйэтэ билэринэн. ☉ Без посторонней помощи, своим умом
«Бэйэтэ билэр» Микииппэр Көрбөтөҕүн даҕаны «Көхсүтүнэн сэрэ йэр» Истибэтин даҕаны «Эт мэйии тэ» эргитэр. П. Т обуруокап. Ийэлээх аҕата бэлэхтээбит эт мэйиитинэн, таһыттан таммаҕы эбиммэккэ эрэ үйэтин моҥоото. Ф. Софронов
ср. др.-тюрк. мейи, уйг. мейэ, тат. ми ‘головной мозг’