ж. 1. сибэтиинньэ, сибэтиэй сир; 2. перен. улаханытыктабыл, кэриэс-хомуруос; беречь как святыню кэриэс-хомуруос оҥостон харыстаа.

туохт. Тугу эмэ оҥорорго олус кыһан-мүһэн. ☉ Стараться делать что-л. весьма тщательно
Киһисаха аатырбыт Кэриэс-хомуруос тыллары Кичэйэн-хачайан тураммыт, Кэҥэтэ-уһата иһиэҕиҥ. А. Софронов
Килбик-кичимэҕэй күннэргэ Кичэйэн-хачайан тураммыт Ордук соргуну булуохпут, олох дьолун оҥоруохпут. П. Ойуунускай

туохт. Сааһыран, кырдьан, мөлтөөн бар. ☉ Слабеть, недомогать с возрастом, стареть
Сыалаах бэйэтэ Сыһыйан барда, Эттээх бэйэтэ Эмэлийэ быһыытыйда. П. Ядрихинскай
Этиҥ-хааныҥ Эмэлийиэн иннинэ Кэриэс-хомуруос тылтан Кэпсии тардыый! П. Ядрихинскай

туохт.
1. Тугу эмэ оҥорорго күһэлин, тугу эмэ оҥорор наадалан. ☉ Иметь проблемы, трудности, надобность делать что-л. Баһылай оҕонньор, миэхэ аҕыйах хонукка дылы харчыта иэс салгыы түһүөҥ этэ дуо? Туттар кыһалҕаланным. А. Софронов
«Бырастыылаһыы» — иитиллибит сириттэн, иэримэ дьиэтиттэн арахсар кыһалҕаламмыт …… киһи кэриэс-хомуруос тыла. Софр. Данилов
Үөрэммэхтээн истэхпитинэ, Никон Петрович суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытардыы ыалдьан, оскуола икки симиэнэнэн үөрэнэр кыһалҕаламмыта. П. Аввакумов

даҕ. Инники өттүгэр үүнэр-сайдар кыахтаах, инникилээх. ☉ Имеющий хорошую перспективу, хорошее будущее, перспективный
Кини [Никита] эрчийэр бөлөҕөр сааһынан саамай эдэрдэрэ эрээри, барыларыттан сылбырҕа, түргэн реакциялаах буолан кэскиллээхтэрэ. Н. Лугинов
[Чокуурап:] Улахан кэскиллээх дойду, сирэ-уота да үчүгэй. С. Ефремов
Улахан кэскиллээх проблемалары ылан, олору кэлимсэтик быһаарыахха наада. В. Яковлев
Туох саҥаны, кэскиллээҕи тарҕатан, сайыннаран иһиэххэ. «Кыым»
◊ Кэскиллээх кэс тыл — истиҥиһирэх, кэриэс-хомуруос, инникини-соргуну түстүүр тыл. ☉ Заветное, заповедное слово, слово-напутствие
Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк

1. аат.
2. Кими, тугу эмэ аһыныы, харыһыйыы. ☉ Сочувствие, сострадание, проявление милосердия, жалость к кому-чему-л.
   Өлбөтөҕө Таптал саамай кэрэтэ — Саҥата суох харысхал сылаас хараҕа. А. Парникова
   Кырдьык, Василий Максимович тыйыс, Кини туруору, ардыгар харысхалы билбэт. В. Ажаев (тылб.)
3. Кутталлаах суолтан көмүскүүр, харыстыыр, туох эмэ. ☉ Защита, опора, заслон
   Олох хардыыта харысхала суох, дьэбир. Софр. Данилов
   Үгэс диэн омук бэйэтин олоҕун отуорун харысхала буолар. Хомус Уйбаан. Халыҥ хаххам, суон дурдам, Харысхал буолбут аҕам, Сүгүрүйүүм, эн ааккар — Сүдү нуучча саллаакка. А. Бродников
4. даҕ. суолт. Кими, тугу эмэ харыстыыр аналлаах. ☉ Бережный, заботливый
   Кини таптала омуннаах итии имэҥтэн хайдах эрэ уоҕа улам уҕарыйан, харысхал сыһыаҥҥа сыыйа сыҕарыйан иһэр курдук. Күрүлгэн
5. сыһ. суолт., буолб. ф-ҕа туттуллар. Аһынары билбэттик, харса суох, аһыммакка. ☉ Беспощадно, безжалостно
   «Бырастыылаһыы» — өстөөҕү утары харысхала суох кыргыһар кытаанах санааламмыт киһи кэриэс-хомуруос тыла. Софр. Данилов. Биирдэ Чолбон өлбүт суору тутан туран санаабыта: «Суору харысхала суох кыдыйар сөп үһү дуо?» И. Федосеев
   Гостиницаҕа ип-итии этэ, таһырдьа күн харысхала суох сырайара. «ХС»

аат.
1. Маска, мас лабааларыгар түһэн мустубут хаар. ☉ Снег, осевший на ветвях деревьев, на кустах
Көмнөҕү көтөҕөн турар мутуктар хойуу таарбах лабаалара харааран көстөр буоллулар. Амма Аччыгыйа
Маҥан баатанан бүрүммүттүү, чоҥкуйан турбут тыа ыарахан көмнөҕүн түһэрэн дьэгдьийдэ. М. Доҕордуурап
2. Күһүн тымныы түһүүтэ сиргэ тохтор саһарбыт мутукча. ☉ Пожелтевшая хвоя в период ее опадания
Аҕыйах хонукка көмнөҕө суйдаммыт ойуурунан, саҥа кыраһа хаарынан хаамар ама туохха тэҥнээх буолуой? Софр. Данилов
Сороҕор хахсааттаах тыалларым Суоһуран уулары түмэллэр, Көҕөрөн бараммыт тыаларым Көмнөҕүн суолларга тибэллэр. Р. Баҕатаайыскай. Күһүҥҥү көмнөх түһэр. Я. Семенов
△ Күһүҥҥү саһарбыт мутукча, сэбирдэх сиргэ түһэн тэлгэммитэ, мунньуллубута. ☉ Опавшая листва, опавший хвойный покров
Марба кур көмнөх тэлгэхтээх үрдүк сис суолун устун баран истэ. Күндэ
Ыскамыайкаҕа сыстыбыт былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи, көмнөҕү бэрчээккэтинэн сотон, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Н. Лугинов
◊ Көмнөх хаар — үөһэттэн түһэр хойуу түүтэх хаар. ☉ Густой, обильный снег, идущий хлопьями
Бөһүөнэх көмнөх хаар түһэрэ. Баал Хабырыыс
Үрдүгэр көмнөх хаар саба түһэн унаарытара. П. Аввакумов. Өлүнньүк көмнөх таҥаһа эргэр. — ким эмэ өлөрүгэр анаан муспут, бэлэмнээбит таҥаһа-саба (былыргы сахаларга оннук үгэс баара). ☉ Одежда, заготовленная заранее на случай смерти (старинный обычай у якутов)
Тойонуҥ өлүнньүк көмнөх таҥаһын таҥыннын, кэриэс-хомуруос тылы кэпсэттин, кур хоолдьуга кунанын булуннун! ПЭК ОНЛЯ II
ср. бур., халх. үбнэг ‘пороша’, тоф. һөмнүк ‘снег с сильным ветром’

даҕ.
1. Хара дьураалардаах көҕүстээх, кыһыллыҥы бороҥ өҥнөөх, бороҥ өрөҕөлөөх, хара тыстаах (саһыл түүтүн өҥүн туһунан); оннук саһыл бэйэтэ. ☉ Сиводушчатый (о лисе); лиса-сиводушка
Кэрэмэс саһыл.  Сааба Маҥхааһай хаһааһыттан үс кэрэмэскэ, сүүс тииҥҥэ атыыласпыт бэрдээҥкэтин таҥнары сүгэн кэбиспит. Л. Попов
Чолбон аҕата биирдэ хапкаантан кэрэмэс саһылы ылан кэлбитин өйдүүр. И. Федосеев
2. Кэрэмэс саһыл тириитинэн тигиллибит (хол., бэргэһэ). ☉ Сшитый из шкурки сиводушчатой лисицы
Кэрэмэс бэргэһэ тиктилэр Килбиэн кэрэ кыргыттар. Эллэй
3. Күрэҥсийбит дьүһүннээх (бытык). ☉ Сивый, седеющий (о бороде)
Буулур атыыр сылгы сиэлин тэлгии бырахпыт курдук күрүө кэрэмэс бытыктаах. ПЭК ОНЛЯ I
△ Бороҥсуйан көстөр кэрэтиҥи дьүһүннээх (сылгы дьүһүнэ). ☉ Светло-серый (о масти лошади).
4. көсп. Бары өттүнэн дэгиттэр үтүө, бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Отборный, лучший (во всех отношениях)
Барыта кэрэмэс, барыта толуу, Барыта судургу, барыта сонун. С. Данилов
Имигэс иэхсиилээх Кэрэмэс киирсиилээх Чурапчы бөҕөһө. А. Бродников
Үлэҕэ, үөрэххэ дьулуурдаах Үгүс тэгил ыччаттардаах, Аатырыан аатырбыт Алыс кэрэмэс дойду эбит. «ХС»
△ Кэрэттэн кэрэ, бастыҥ кэрэ. ☉ Прекраснейший, красивейший
Эйигин көрөөтүн биллим мин Хаар ыарын, кырдьар саас кырыыһын: Кэрэмэс бэйэлээх кэхтэрин. С. Данилов
Илдьиэҕим мин киһи гиэнин Кэрэмэс биир кэрэтин — кэхтэн бүтэр сэбэрэтин, Уостубат уот мичээрин. С. Тарасов
Араас омук ааттаахтара Ураты дойду урдустара Кэрэмэс бэйэтин көрөөрү Кэлэр идэлэммиттэр. С. Зверев
5. көсп. Кэриэс-хомуруос (тыл). ☉ Заветный, сокровенный, задушевный (о слове, речи)
Этэр кэскиллээх Кэрэмэс тылбын эттээх-хааҥҥытыгар иҥэрэн, Истэн сэҥээриҥ эрэ! П. Ядрихинскай
♦ Кэрэмэс саһыл мэлдьэҕэ — көрдөрөн туран мэлдьэхтээх. ☉ Ничего не признающий, нагло отрицающий все, мошенник (букв. отпирательство лисицысиводушки).
◊ Буурай кэрэмэс — бороҥ толбонноох кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка с серым отливом. Быалаах кэрэмэс — сиһин ортотунан хараҥа дьураалаах кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка с темной полосой вдоль спины. Дьиикэй кэрэмэс — буоппал, мөлтөх түүлээх кэрэмэс саһыл. ☉ Лиса-сиводушка с некачественной шерстью. Киргиллээх кэрэмэс — сырдык дьураалардаах, күндү кэрэмэс саһыл. ☉ Лиса-сиводушка со светлыми полосами на спине (ценится дорого). Кириэстээх кэрэмэс — түөһүгэр үрүҥнээх («күннээх»), күндү түүлээх кэрэмэс саһыл. ☉ Лиса-сиводушка с белым пятном на груди (ценится дорого). Кырымахтаах кэрэмэс — түүтүн кылаана сырдык толбонноох күндү түүлээх кэрэмэс. ☉ Лисасиводушка с серебристым отливом на спине (ценится особо).
эвен. кэрэмрии ‘сиводушка’

I
даҕ. Саамай кэнники, бүтэһик; саамай уһук. ☉ Самый последний, завершающий; конечный. Тиһэх бакаал иһилиннэ: «Мэлдьи доҕордуу буолуоҕуҥ!» Эллэй
Арай умнуллуо суоҕа хаһан, ханна даҕаны Эн биир дьоруой ыччатыҥ тиһэх хаартыската. С. Данилов
Тиһэх тохтобулга оптуобустан түһэн, Дмитрий Петрович тустуу саалатын диэки хаамта. НЕ ТАО
♦ Тиһэх суолугар (суолга) атаар көр атаар
Сайыҥҥы куйаас күн оҕонньору тиһэх суолга атаараары киһи бөҕө тоҕуоруйбут. Е. Неймохов. Эллэйи тиһэх суолга атаарарга олус элбэх киһи кэлбит этэ. «ХС». Тиһэх тылын этэ илик калька. — бэйэтин кыаҕын өссө да ситэ туһана, бэйэтин көрдөрө илик. ☉ Он ещё не сказал своего последнего слова, он ещё не проявил до конца свой потенциал
Оттон үһүс миэстэҕэ улахан эрийсии буолуох курдук. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ да тиһэх тылларын этэ иликтэр. «Кыым». Тиһэх чаас калька. — кимтэн, туохтан эмэ арахсар эбэтэр өлөр бүтэһик түгэн, чаас. ☉ соотв. последний час
Кини тиһэх чааһыгар бу орто дойдуга төрөөн туох үчүгэйи көрбүтүн була сатыыр. Н. Якутскай
Бу амырыын ыарыыттан ама туох ааттаах быыһаан ылыаҕай? Тиһэх чааһа бу тирээн кэллэҕэ. В. Иванов
◊ Бүтэр тиһэххэ — бүтэһигэр, түмүгэр. ☉ В самом конце
Бүтэр тиһэххэ Кеша Тускаев тыл этэ тахсыбыта. Эрилик Эристиин
Тиһэх күн көр күн. Сэлиик атыыһыт сэллик ыарыыга быһа эмтэрэн адьас өлөөрү тиһэх күннэрин ааҕа сылдьара. Н. Лугинов
«Эрэлбит эрэ кини этэ», — диэн нүһэр, тиһэх күҥҥэ эрэ этиллэр саҥалар онтон-мантан иһиллибиттэрэ. А. Сыромятникова. Тиһэх сонун — араадьыйанан, тэлэбиидэнньэнэн, хаһыатынан бүтэһик сонуннары иһитиннэрии. ☉ Последние известия, новости
Эбээн, юкагир приёмниктан Истэр «тиһэх сонуннары». Дьуон Дьаҥылы
Киэһэ үлэ кэнниттэн Кэтэһэбит сэттэттэн Дьокуускайбыт «кэлэрин», Тиһэх сонун кэпсиирин. М. Тимофеев
Тиһэх суол көр суол. Тиһэх суолун булбут. И. Бочкарёв
Кини мэлдьи бөдөҥ, үтүө көрүҥнээх, күүстээх дьону таптыыра. Ол өйүн бу тиһэх суолугар да ыһыктыбакка истэҕэ. «ХС». Тиһэх тыл — 1) ким эмэ тугу эмэ этэригэр түмүктүүр тыла. ☉ Чьё-л. заключительное слово
[Мирей] бэйэтин санаатыгар сүүмэрдэммит тылларынан мүччүргэннээх тиһэх тылын эттэ. Эрилик Эристиин; 2) киһи өлөөрү, тыына быстаары сытан этэр кэриэс-хомуруос тыла. ☉ Последнее, предсмертное слово
«Быраһаай, Андрей! Сор-муҥ барыта таҥараттан тутулуктаах буолар, дьон хаһан да онно буруйдаах буолбаттар», — диэн этэ эдьиийиттэн истибит тиһэх тыллара. Л. Толстой (тылб.); 3) киһини көмүүгэ этиллэр бырастыылаһар тыл. ☉ Погребальное, прощальное слово
Сэбиэт Уйбаан, сирэйэ-хараҕа тыйыһыран, тиһэх тыллары эппитэ. П. Аввакумов; 4) суут-сок. сууттанааччы суукка этэр бүтэһик тыла. ☉ Последнее слово подсудимого на суде. Буруйдаах тиһэх тылын эттэ. Тиһэх чуораан — үгэс быһыытынан сылын аайы оскуоланы бүтэрэр үөрэнээччилэргэ анаан ыытыллар тэрээһин аата. ☉ Последний звонок
Тиһэх чуораан, Суолга алҕаан Тыаһаа, тыаһаа, Туой, лыҥкынаа. «ББ»
II
аат., түөлбэ. Биир-икки саастаах эһэ оҕото. ☉ Медвежонок одного года — двух лет
Олорор дьиэлэрэ буоллаҕына …… сэттэ тиһэх эһэ тириитэ бүрүөлээх лип халҕан дьиэллээх. ПЭК ОНЛЯ I
Түбэстэҕинэ биир арҕахтан биэс-алта эһэни хостуохха сөп. Ол аата икки-үс тиһэҕэ, икки-үс наргычата (былырыыҥҥыта) бааллар эбит. ПАК АаТХ

1. хаал 1 диэнтэн дьаһ. туһ. Бачча үөрэнэн, сыралаһан баран хаалларан кэбиһээри муҥнуур буоллахтара үһү. В. Яковлев
   Александр дьиэ туттан иһэн хаалларбыт акылаатын оннугар тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Кими, тугу эмэ баар сириттэн хамсатыма, илдьэ барыма. ☉ Оставлять кого-что-л. на месте пребывания, нахождения, не брать с собой
   Таһаҕастарын аара хаалларан баран, кыстыыр сирдэригэр сулумах бэйэлэрэ арыычча тиийэллэр. Амма Аччыгыйа
   Мин эйигин манна хаалларарым, эйигинэ суох тахсарым сатаммат. С. Ефремов
   Арааһа, суумкатын бу эргин хаалларбытын ханна эрэ халты уурбуттара дуу. Огдо
3. көсп. Ким, туох эмэ бэйэҥ кэннигиттэн баар буоларын, хааларын курдук оҥор. ☉ Оставлять кого-что-л. после себя
   Алааскар эн мас үүннэрэн хааллардаххына — Хас саас аайы сэбирдэх буолан тыллыаҥ. С. Данилов
   Киһи бэйэтин кэннигэр эмиэ бэйэтин курдук эдэр көлүөнэни хаалларара ордук кэрэхсэбиллээх. С. Никифоров
   «Бу идэбин күн сиригэр баар оҕолорбор кыайан хаалларбатым», — диэн улаханнык хомойон барбыта үһү. ИСА
4. көсп. Тугу эмэ саҕалаан баран, тиһэҕэр тиэрдимэ, тохтотон кэбис. ☉ Не доводить дело до конца, оставлять, бросать
   Барыны-бары умнан, тугу барытын хаалларан туран, хайыһар оҥосто охсуохха. Амма Аччыгыйа
   Бачча үөрэммит сыраларын хаалларан кэбиһээри муҥнуур буоллахтара үһү. В. Яковлев. Ситэ бүтэ илик дьиэлэри бүтэриэх баар этэ, саҕалаан баран хааллараары гынныбыт. М. Доҕордууурап
5. көсп. Болҕомтоҕун уурума, аахайбакка аһаран кэбис. ☉ Не обращать внимания на что-л., не придавать значения чему-л. [Чүөчээски] Ийэтин аһынара бэрдиттэн, тыллыы барыан тардынна, таах хаалларыан эмиэ санаата буолбата. Суорун Омоллоон
   «Суох, итини мээнэ хаалларыахпыт суоҕа, биһиги бүгүн куурсунан декаҥҥа сурук суруйуохпут», — диэтэ Миша. Н. Лугинов
   Урукку үтүөтүн аахсан сэмэтэ-буруйа суох хаалларар хайдах да сатаммат. С. Ефремов
   △ Тугу эмэ ылыныма, аккаастаа. ☉ Отвергать что-л., отказывать кому-л. в чём-л.
   Ытык тылбын ылын, Хаарыан тылбын хаалларыма, Үтүө тылбын өлбөөдүтүмэ. Саха фольк. Билиҥҥитэ, кырдьык, таҥара мин малыыппабын мээнэ хаалларбакка дылы гынар. А. Софронов
   Бар дьонум көрдөһүүтүн хаалларар кыаҕым суох. Н. Якутскай
6. көсп., кэпс. Урукку дьарыккын, урут оҥоро үөрэммиккин умун, бырах. ☉ Отвыкать, отходить, отказываться от чего-л., ставшего привычкой
   Ии, сэгэриэм, ол дьарыкпын хаалларбытым өр буолла. Күндэ
   Кини билигин даҕаны тохсунньу тымныытыгар таһырдьа тахсан хаарынан суунарын хааллара илик. Ф. Софронов
   Сааһа аҕыйаҕын быһыытынан, мэнигэ-тэнигэ буоллаҕа, мантан антах хаалларыа буоллаҕа дии. МНН
7. көсп., кэпс. Утарылаһар кыаҕа суох буолан хантан эмэ чугуй, төттөрү бар (хол., кыргыһыы кэмигэр). ☉ Отступая оставлять, бросать что-л. Смоленскай умайбыта, этэрээт куораты хаалларан, куотарга күһэллибитэ. «Кыым»
   ♦ Атаҕын суолун хаалларбыт көр атах
   Үүтээн таһыгар соторутааҕыта тыатааҕы «ыалдьыттаабыт» быһыылаах, атаҕын суолун хаалларбыт этэ. «Чолбон»
   Сиргэ-буорга хааллар — сиргэ хаал диэн курдук (көр сир II). Истиҥ-иһирэх тылларын, Кэриэс-хомуруос этиитин Сиргэ-буорга хаалларымаҥ, Тыаллаах-күҥҥэ ыһымаҥ. С. Зверев. Хара ньуургун хаалларан туран — сыраҥсылбаҥ эстиэр диэри (үлэлээ). ☉ В поте лица (работать)
   Эһэтэ барахсан үйэлээх сааһын тухары хара ньуурун хаалларан туран үлэлээбит киһи буоллаҕа эбээт. Күрүлгэн