көр араҕастый
Икки ыҥыыр аттаах киһи иһэллэрин көрөөт, кугас араҥастыйан көстөр түүлээх сиэр хара атыыр үөрүн күөйэн үмүөрүтэн барда. В. Протодьяконов
Чапчараастык кыһыллыбыт хатыыс өрөҕөтө, тиит мас үөһүн курдук кэрэлэнэн, араҥастыйан көһүннэ. «ХС»

көр мөлдьөгөй
Молдьоҕой халдьаайылаах дойду. ПЭК СЯЯ
Сыбар иһинээҕи быыкаа молдьоҕой анныгар хаһыллыбыт арҕахха [оҕолоох эһэ] иккиэн муох бөҕөнү көтөҕө-көтөҕө таһан эрэллэрэ. «ХС»
Өрүс уҥуоргумааргы кытыллара, сырыынньа молдьоҕойдорунан кэрэлэнэн, ырааттар ыраатан иһэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.). Тэҥн. хордоҕой, кырдал

көр дэбдэгэр
Киил оҕонньор үөлээннээҕин сирэйин өҥөйөн көрдө. Сэмэн дьүдьэйэн, уруккутуттан уларыйан, бэл урут толору эттээх төгүрүк сирэйэ дэгдэҕэр имнэнэн, кырыыланан хаалбыт. Н. Лугинов
Икки иҥин дэгдэҕэр уҥуохтара ордук бэлиэтик, кэрэлэнэн, туора киһи хараҕар тута быраҕыллар. Н. Босиков
Кыра соҕус дэгдэҕэр имнээх, хара бараан, модороон соҕус сирэйэ бэйэтэ-бэйэтинэн этэ. «ХС»

туохт. Тугу эмэ гынарга мэһэй, моһол буол. ☉ Быть помехой, препятствием, мешать
Сорох улуустарга быыбары саҥардыы ыытан эрдэхпитинэ, сэрии туран мэһэйдээн кэбистэ. Суорун Омоллоон
Кырдьык, ардах үлэни-хамнаһы элбэхтик мэһэйдээтэ. Н. Заболоцкай
△ Баран иһэр суолгар харгыс, мэһэй буол. ☉ Создавать преграду на пути
Киэһэ арҕаа саҕах кирбиитэ Кэрэлэнэн сүтүөр диэри, Уулуссалары мэһэйдээн Обуос субуй да субуй. С. В асильев. Тэлиэгэлээх киһи иннин өрүү көрүнэ иһээччи Суолугар туох мэһэйдиирин ылан киэр элитээччи. С. Тимофеев

1. аат.
2. Хойуу туман (хол., кыһыҥҥы улахан тымныы саҕана). ☉ Густой туман (напр., во время сильной зимней стужи)
   Болоорхой бутумах ортотугар куорат уоттара чаҕылыһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа
   △ Туох эмэ ырааҕа бэрдиттэн тумарыктыйан, чуолкайа суох көстүүтэ (хол., олус киэҥ сир уҥуоргу өттө). ☉ Неясная видимость чего-л. слишком далеко расположенного (напр., о дальней стороне обширной местности)
   Кинилэр уҥуоргу өттө күөх бутумах буолан араччы кэрэлэнэн көстөр Айҕаарыма диэн толоон дойдуга олороллор. Амма Аччыгыйа
3. Быһылаан, араллаан. ☉ Суматоха, свалка.
4. даҕ. суолт. Чуолкайа суох, үчүгэйдик көстүбэт. ☉ Нечеткий, неясный
   Кэбигирэй Миитэрэй тугу да көрбөт буолбут этэ. Арай хараҕын туһунан илиитин хамсаттаҕына, бутумах кыһыл ортотугар туох эрэ хара элэҥнииргэ дылы этэ. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Туох эмэ кэтэх урсуна. ☉ Фон чего-л.
Үрэх халдьаайы хордоҕойугар кутуйахсыт көтөн сапсына сылдьара харалаабыт тыа кыһамыгар сүрдээҕин туртайан, сырдаан көстөрө. И. Сысолятин
Халлаан сырдык кыһамар тииттэр үөһээ төбөлөрө кэрэлэнэн бэлиэтик көстөллөр. «ХС»
Түннүк сырдыгын кыһамыгар көрдөххө, көп түү курдук хаар кыырпахтара оргууй аҕай тэлбээриһэн түһэллэр. «Чолбон»
2. Өрүс эбэтэр муора үрдүк, туруору сыыра. ☉ Высокий, отвесный берег
[Кырса хороонун] үрдүк сиргэ, туундара булгунньахтарыгар, байҕал кыһамынааҕы таастарга оҥостор. И. Федосеев
Сөҥүү боруодалара …… сүүһүнэн миэтэрэ үрдүктээх Лена уҥа кыһамнарын устун көстө сыталлар. ГКН МҮАа
△ Туруору сыыр тэллэҕинэн ааһар синньигэс кытыл. ☉ Узкая полоска земли вдоль отвесного берега
Хотугу байҕал субурҕа кыһамнара эҥин эгэлгэ сибэккинэн, күпкүөх чыыбаҕа отунан силигилии симэнэн ахан тураллар. «ХС»

аат. Саас муус барарыгар өрүс, үрэх уута хаатыттан тахсан халыйыыта, угуттааһына. ☉ Весеннее половодье, разлив; наводнение
Эҕэрдэлээ хайаан да Өлүөнэҥ халаанынан, Бөхтөөх мууһу киэр кыйдыыр Муҥутуур айанынан. С. Данилов
Түһэр-ууллар хаардарбыт Халааннарын кытары Эн биһикки атаардыбыт Элбэх сыыдам сыллары. М. Ефимов
Дуолумаайы от үрэх халаанын кэмигэр тэнийэр, улаатар. А. Сыромятникова
◊ Халаан уута көр уу I
Быйылгы халаан уута килэһийэ тэлгэнэн, угуттаан-уйгулаан ааспыт сирэ бүтүннүү чуолкайдык туспа кэрэлэнэн турар. Амма Аччыгыйа
Халаан уута сорох сирдэринэн таһымнаан, симилэх тыа биир дэхси хаптайбыт, хатырыга, мутуга сулламмыт буолар. А. Фёдоров
Үрэх күөлэ, халаан уута киирэн, хата туолан, сүрдээҕин билгэйбит. В. Протодьяконов
ср. тув. калан ‘всемирный потоп’

аат. Өҥүргэс уҥуохтаах, кыһыл эттээх, уһуктаах тумустаах искэҕинэн уонна этинэн сыаналанар өрүс балыга. ☉ Промысловая рыба семейства осетровых без костного скелета, ценная своим мясом и икрой, осётр
Чап-чараастык кыһыллыбыт хатыыс өрөҕөтө, тиит мас үөһүн курдук кэрэлэнэн, араҕастыйан көһүннэ. С. Тумат
Кыһан баран тоҥнуу сиэниллэр балыктартан бастыҥнара чыыр, тууччах, хатыыс буолаллар. Дьиэ к.
◊ Хатыыс балык — хатыыс диэн курдук
Букатын билбэт кыыстарыгар, киниэхэ [сахалар] улахан булду бултаатахтарына, тайах омурдун, кыыл таба тылын, эһэ сыатын, хатыыс балыгы, араҕас соболору кэһии ыытар этилэр. Л. Попов
ср. бараб. кытыс ‘окунь’

даҕ.
1. Сынньылхай, сыстаҥнас, хойуу. ☉ Тягучий, густой, тянущийся
Балык салыҥын курдук, хойуу сыыйыллаҕас убаҕаһы иһээт, Даҕанча эмискэ титирии-дьигиһийэ түспүтэ, уҥуох-уҥуоҕа босхо барбыта, уоһа ыпсыбат буолбута. Далан
Протоплазма, а. э. клетка тыыннаах бэссэстибэтэ — сыыйыллаҕас, ньылбырхай убаҕас. СИиТ
2. Сыыйа туппут курдук уһун, көнө. ☉ Длинный, вытянутый (напр., о носе); струящийся (напр., о волосах)
Костя былыргылыы уһун, сыыйыллаҕас хара сылгы кылынан оҥоһуллубут дэйбииринэн аа-дьуо охсунан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Сирэйин этэ уоста быһыытыйан, кырыылаах сыыйыллаҕас уһун мунна, икки иҥин дэгдэгэр уҥуохтара ордук бэлиэтик, кэрэлэнэн, туора киһи хараҕар тута быраҕыллар. Н. Борисов
Мин табаарыһым, өрө тарааммыт сыыйыллаҕас баттахтаах, сытыы харахтаах, омуннуран ылар саҥалаах эдэр киһи, куолутунан өрө күүркэйэн кэллэ. П. Аввакумов
3. көсп. Сыыйан таһаарар курдук биир тэҥ, холку, намыын. ☉ Негромкий, нежный, протяжный (о голосе)
Сахалыы сыыйыллаҕас, намыын, хайдах эрэ иһиттэн имигэс ырыа сүрэххэр кутуллар. Н. Лугинов
Кини Николай Денисович сыыйыллаҕас бытаан куоластааҕын ахтар. Н. Габышев
«Здравствуйте!» — диэн мааны ыалдьыт сыыйыллаҕас, нарын куолаһынан дорооболосто. Д. Таас

1. аат., эргэр.
2. Былыргы туос моҕол ураһа бөҕөргөтүү иилэрэ (ураһа курдуута үс: алын курдуу, орто курдуу, үөһээ курдуу. Алын курдуу — ураһа тэллэҕинэн талаҕы эбэтэр титириги иэҕэн оҥоһуллар, үс төгүл ыытыллар. Орто курдуу — үрдүгэр ыыраахтаах баҕаналарынан ыытыллар суоруу мас ии. Баҕана икки арда орон буолар, орон ахсаана тоҕусуон икки. Үөһээ курдуу — ураһа үөһээҥҥи хайаҕаһын бүүрүгэ, чампарыга, ураһа ураҕастарын үөһээ уһуктарын холбуу туттарыыта). ☉ Три опояски, обода древней берестяной юрты (урасы) якутов (нижняя опояска проводится в три ряда тальником или тонкими молодыми лиственницами для укрепления основания урасы. Средняя опояска укрепляется на врытых в землю столбах, которые отделяют 9–12 лавок, расположенных вдоль стен. Верхний круг — опояска деревянного остова якутской берестяной юрты). Төрөтөр оҕо төлкөтө буоллун диэн Сүүрбэ дьөрбө титиригинэн Түгэх курдууну Төгүрүччү түһэрдим. Саха сэһ
   1977
   Кэлэр да үйэлэр кыһыл көмүс кырыылара, моҕол ураһа курдуутун курдук, кэрэлэнэн биллэллэр. Суорун Омоллоон
3. Чороон о. д. а. мас иһити сытыары эргийэ барар киэргэтии ойуута-оһуора. ☉ Горизонтально опоясывающие деревянную утварь (чороны и т. д.) узоры, орнаменты
   Оторой чопчу оһуордаах, ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы оҕунуохтаах Уйгу чороон иһит. С. Зверев
4. сыһ. суолт. Тугу эмэ эргийэ, тула, эргиччи, төгүрүччү. ☉ В обхват
   Космос куйаарыгар тиийдибит, Сири курдуу эргийдибит. С. Тимофеев
   Хуторы тула эргиччи Курдуу турар харабыл. А. Бродников