аат., эргэр. Дьахтар сиэҕэ суох түүлээх соно, бууктаах сон. ☉ Женская меховая шуба без рукавов. Былыр баай саха дьахталлара уйуктаны сөбүлээн кэтэллэр эбит

сыһ. Нүксүччү соҕус; ыгдаччы. ☉ Сутуловато, сжавшись, съежившись
Бүрүүкэтин сиэптэригэр илиилэрин уктан баран, богдоччу туттан олорор. С. Руфов
Оҕуска мордьооттоон, андаатар сиһин богдоччу туттан олороро. Далан
Табаһыттар халыҥ таҥастарын богдоччу кэтэллэр. ИИА КК

I
аат. Тобугу арыый ааһар остоох тирии (түнэ, тыс) этэрбэс. ☉ Кожаная (из ровдуги или камусов) обувь с голенищами чуть выше колен. Түнэ бүүппэх. Тыс бүүппэх
□ Тыс бүүппэх үрдүнэн таба ыстааны уонна иһинэн халтаҥ түүлээх сон таһынан бүтэй уолуктаах саҕынньаҕы кэтэллэр. ДФС КК
II
аат. Санньыйыы, санаарҕааһын, саҥата-иҥэтэ суох буолуу. ☉ Печаль, грусть; молчаливость
Аан бастаан оччоҕо киһиэхэ барытыгар Амарах, Эйэҕэс сүрэҕи мин биэриэм. Бүтэй күн эттээххэ бүүппэхтээх дууһатыгар Бүппэт төлөннөөх үөрүүнү иҥэриэм. Улуро Адо (тылб.)

туохт.
1. Оҕуруота тик, оҕуруонан киэргэт. ☉ Вышивать, украшать бисером
Эмээхсин ачыкытын кэтэн тыс этэрбэс оҕуруолуу олорор. Суорун Омоллоон
Бастыҥ иистэнньэҥнэр эгэлгэлээн оҕуруолаан, ойуулаандьарҕаалаан тикпит таҥастарын онно [таба бырааһынньыгар] кэтэллэр. Болот Боотур
Оҕуруолаан оҥорон Ойуулардаах үүннүөҕүм, Чараас ньаалык солконон Чаппараагы тигиэҕим. И. Эртюков
2. кэпс. Сылгы суларын быанан иҥиннэр. ☉ Прикреплять недоуздок верёвкой, тонким ремнём
Айаас сылгыга анаан сулары кэтит хоҥуруулаан уонна бөҕө оҕуруолаан бэйэ оҥосторо ордук. АНП ССХТ

1. аат. Бороҥнуҥу от күөх өҥнөөх халыҥ таҥас, онтон тигиллибит пуорма (хол., байыаннай). ☉ Плотная ткань коричневато-зелёного цвета, а также форменная одежда из такой ткани, хаки. Аармыйаҕа бары хаакы кэтэллэрэ. Бултуу бараары хаакытын көрдөөтө
   □ Кини хаакы таҥастааҕар өссө хараҥатыйан көстөр, өҥнөөх байыаннай көстүүмнээх. С. Руфов
2. даҕ. суолт. Хаакыттан тигиллибит (таҥас). ☉ Сшитый из хаки (об одежде)
   Эдэр кыһыл армеец бас сыгынньах, эргэ хаакы гимнастёркалаах. И. Гоголев
   Түгэх хостон эргэ хаакы ырбаахылаах, түнэ этэрбэстээх чороччу улаатан эрэр уол таҕыста. «ХС»

I
аат., эргэр. Былыр саха боотурдара кэтэр тимир бэргэһэлэрэ. ☉ Железный шлем якутских боотуров-богатырей. Утуйа сыттахтарына эмискэ куйахтаах, дуулаҕалаах, батастаах дьон киирэн кэлэллэр. Саха сэһ
1977
Туоҕа Баатыр уонна Дагдаҕар Баатыр төбөлөрүгэр тимир чомпой дуулаҕаларын ууруммуттар этэ. Далан
Былыргы саха үтүө боотурдара моонньоох бастарыгар дуулаҕа диэн тимир бэргэһэ кэтэллэрэ үһү. НСА ПШЯП
чагат. дулуҕа, казах., бур. дуулҕа
II
даҕ. Күүстээх-уохтаах, модун, улахан. ☉ Очень сильный, могучий, мощный
Бэйэтэ түүн утуйбат дуулаҕа үлэһит, киһи кэргэннээхпин диир киһитэ. Болот Боотур
Кыбыас түүлээх атыыр оҕус дуулаҕа моонньун булгутан туора үүммүт кылгас суон муостарынан сири тоҕо силэйэрэ. Далан
Бөҕө Ньукулааскы биир күдьүс көрүҥнээҕэ - толору эттээҕэ-сииннээҕэ, дьон ортотугар киирдэҕинэ, дуулаҕа атыыр оҕус ынах сүөһү ортотугар сылдьарын курдук, сүдү көрүҥнээҕэ. «К». Тэҥн. дуолан 1.2

аат., эргэр.
1. Урут сахаларга: бэриэнньик курдук моонньугар иилинэн кэтэр ичигэс түөс таҥаһа. ☉ В старину у якутов: тёплый передник, нагрудник
Уоттаах саһыл кутуруктуун уорҕата түһүлүктээх. Саха фольк. Үлэ дьоно түһүлүк диэн, моонньунан кэтиллэр ичигэс түөс таҥаһын кэтэллэрэ. СНЕ ӨОДь. Бу дойду дьоно кэтэр мукуу бэргэһэлэрэ, түһүлүктэрэ, саҥыйахтара …… барыта таба тириититтэн уонна тыһыттан тигиллибиттэр. ЭБЭ ДьА
2. Өҥнөөх сукунаттан биитэр сарыыттан тигиллибит, араас киэргэтиилээх түөс таҥаһа. ☉ Разукрашенный женский нагрудник, сшитый из сукна или замши
Кинилэртэн [дьахталлартан] ордук баайдара үрүҥ көмүстэн, боруонсаттан уонна алтантан оҥоһуллубут киэргэллэрдээх килиэ-халаа түһүлүктээх эбит. ЭБЭ ДьА. Кыыс оҕо, дьахтар түһүлүгэ олус сиэдэрэй ойуулаах-дьарҕаалаах буолар. НБФ-МУу СОБ
Ол дьахтар аны кырынаас тириитин аттаран түһүлүк тиктэн, саал былаат оннугар моонньун сөрөнүөхтээх үһү. «Кыым»
ср. др.-тюрк., тюрк. төш ‘грудь, грудина’

даҕ. Күл дьүһүнэ дьүһүннээх, болоорхой (тугу эмэ, хол., таҥаһы дьүһүннүүргэ) эбэтэр оннооҕор харатыҥы (кыылы, сылгыны дьүһүннүүргэ). ☉ Цвета пепла или более темный, серый (о цвете предметов и шерсти нек-рых животных, напр. летнего зайца-беляка, и птиц); мышастый, сивый (о масти лошадей). Бороҥ куобах. Бороҥ ат
□ Бойбоччу түспүт Бороҥ хаатыҥкатыттан Хатыҥ уктаах быһаҕы ылан, Хамсатын хаһан хачыгыратта. С. Васильев
Үрэхтэр саҕаларыгар бороҥ чооруостар эрбэһиннэри илгиэлии сылдьаллара көстөр. Амма Аччыгыйа
Дулҕа быыһынан быыкаа бороҥ кусчааннар субуруһан дьурулууллар. Л. Попов
♦ Бороҥ урааҥхай фольк. — ырыаҕа-хоһооҥҥо «саха, саха дьоно» диэн өйдөбүлгэ туттуллар. ☉ Фольклорное художественное выражение в значении «якуты» (букв. смуглолицый люд)
Боһоллоох дьыл обургу Босхо бастаах Бороҥ Урааҥхайы Буор дьиэ анныгар Боҕутуннаран олорпута. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн бэйэлээх Сайдам киэҥ эйгэлээх Сай күдүө баҕарахтаргар Сайыҥҥы да сахтарга Ыттаах, табалаах Ыгым ычалаах Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай Чугаһыа баара дуо? Күннүк Уурастыырап
Сэти-сэлээни умнубут Ханнык бороҥ урааҥхай Бөх тоҕор чабычахха Чараҥнарбын кубулутта? Умсуура
◊ Бороҥ буор — үчүгэй кунуһа суох сырдык дьүһүннээх, үүнээйигэ мөлтөх почва. ☉ Серозем. Бороҥ чох — таас чох алын суорда. ☉ Бурый уголь
Батамаайы үрэҕэр бытархай кыһыл көмүс, Марха өрүскэ туой, тутууга туһаныллар таастар уонна бороҥ чох баалларын дакаастаабыттара. ДНА СХБКК. Күллүҥү бороҥ — күл дьүһүнэ дьүһүннээх бороҥ. ☉ Серый (букв. пепельносерый)
[Сылгы чыычааҕа] киһи аттыгар түһэн, үөнү-көйүүрү эккирэтэн, күллүҥү бороҥ көхсө көппөрөҥнүү, төбөтө, моонньо хараарыҥныы …… сүүрэнкөтөн дуодарыйара. И. Федосеев. Күөх бороҥ — көҕөрөн көстөр бороҥ. ☉ Серый с синим оттенком
Аан дойду үрдүнэн эдэр ыччат хомуньуустуу сойууһун чилиэннэрэ кэтэллэригэр ананан тигиллибит күөх бороҥ форма таҥас, уулуссалары толору киэптээн, көмүөл уутунуу күөгэлдьийдэ. Амма Аччыгыйа. Күөхтүҥү бороҥ — кыратык көҕөрөн көстөр бороҥ. ☉ Серый с синеватым оттенком. Күөхтүҥү бороҥ хаҕар аата бэчээттэммит: «Сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын толоруҥ!» СГПТ. Сырдык бороҥ — барбах эрэ болоорхой дьүһүннээх, туртаҕар бороҥ. ☉ Светло-серый
Хараҥатык быстах былыттар сырдык бороҥ кэлим былыттар хонууларынан үөр бөрөлүү суһаллык ааһаллар. Н. Габышев

аат.
1. Үүнээйи силиһиттэн төбөтүгэр диэри сүрүнэ, сүрүн уга. ☉ Ствол, стебель
[Даҕанча] аттынан титириктэр, хатыҥнар умнастара элэҥнэспиттэрэ. Далан
Сонос бэс умнаһыттан икки хаамыы кэриҥнээх тэйиччинэн силиһин булан сүгэнэн быһыллар. Хомус Уйбаан
Дьэдьэн төрүт угуттан умнастар үүнүтэлииллэр. КЗА АҮө
2. Туох эмэ уһун синньигэс уга. ☉ Удлинённая часть какого-л. предмета (напр., ствол пулемёта)
Оҕонньор хамсатын умнаһын туура тардан ылан эргитэ тутуталаата. Болот Боотур
Бүлүмүөтүн умнаһа итийэн илиитин сиир буолбута. Л. Попов
3. Бөппүрүөскэ, сигэриэтэ сотото, хамса чубууга. ☉ Стержень папиросы, сигареты, чубук курительной трубки
Булбут аҕыйах умнастарым биирдэ-иккитэ сыпсырыйар табахтаах эбиттэр. Р. Кулаковскай
Уол «Беломор» табах умнаһа тостон сылдьарын кичэйэн угунна. Айысхаана
Оҕонньоор, хамсаҥ умнаһын кырбаабаккын эбээт, тардыаҕы. «ХС»
4. көсп. Өрүс, үрэх батыыта сир, кытыл. ☉ Берега вдоль всей протяжённости реки
[Мартыын:] Булчут саха доҕордоох этим, Бу улуу эбэ умнаһыгар буор үүтээҥҥэ Кинилиин икки сыл Бииргэ кыстаабытым. И. Гоголев
Өлүөнэ өрүс умнаһын оройуоннарыгар оһуохай умнуллаары гынна. «ХС»
Мэгэдьэк сылгыта аны Бүлүү өрүһүн умнаһын тухары тарҕанна. АНП СЭЭ
5. түөлбэ. Атах таҥаһын оһо. ☉ Голенище обуви. Этэрбэс умнаһа
◊ Умнас бааһынайдара — өрүс умнаһыгар олохтоох сахатыйбыт, сахалыы билэр, саҥарар нуучча дьоно. ☉ Объякутившиеся русские (крестьяне), живущие вдоль берега реки
Баһыттан атаҕар диэри умнас бааһынайдара таҥнар таҥастарын булан таҥыннарар. Н. Якутскай
Аня төрөппүттэрэ умнас бааһынайдарыттан төрүттээх буоланнар, дьиэлэригэр сахалыы кэпсэтэллэрэ. С. Никифоров
[И.С. Ширшиков] өр сыллар усталарыгар умнас бааһынайдарын оҕолорун билиигэ-көрүүгэ сирдээбитэ. «Кыым». Умнас дьаама эргэр. — өрүһү кыйа, айан суолун устатын тухары ыал олорор сирэ, дьаам. ☉ Населённый пункт, находящийся на берегу реки, на почтовом тракте, ям
Маннык ырбаахыны умнас дьаамын дьахталлара кэтэллэр. И. Никифоров
Умнас дьаамыгар сир боппуруоһа сытыырхайбытынан сибээстээн, исполком Максим Аммосовы уонна Якушкову Покровскайтан Сиинэҕэ диэри командировкалыыр уурааҕы ылыммыта. П. Филиппов
Мин аргыһым сүрдээх сытыы-хотуу киһи, умнас дьаамнарын ахсын билсэрдээх буолан, хонук ыал дөбөҥнүк булар. «ХС»
Өрүс умнаһа көр өрүс. Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС»

аат.
1. Киһи-сүөһү организмыттан тахсар убаҕас мустарыгар биитэр балыктарга усталларыгар туһалыыр чараас мөһөөччүктүҥү уорган. ☉ Пузырь (мочевой, плавательный)
Иик быыстала суох үөскээн, синньигэс туруупка устун хабахха мунньустар. СИиТ
Маатка түргэнник оннугар түһэригэр сөп буола-буола хабаҕы босхолуур улахан суолталаах. ТЕН ИДь
Балаҕаннарын түннүгүн сайынын от кыла сиэккэнэн биитэр балык хабаҕынан тардаллар эбит. ДСИТ
2. эргэр. Сүөһү, көтөр-сүүрэр ииктиир, балык устар уоргана инчэҕэй эрдэҕинэ үрүллэн хатарыллыбыта (тугу эмэ угарга, кутарга аналлаах). ☉ Высушенный в надутом виде пузырь животного, птицы, рыбы, предназначенный для хранения чего-л.
Кырбый [киһи аата] кэһиитин улахан тууйаска сүөгэй уонна оҕус хабаҕын толору курупчаакы бурдук аҕалбыт. И. Гоголев
Биһиктэр үрдүлэринэн сүөһү хаппыт хабахтарын ыйаан күлтэтэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Күһүн эбэм улар хабаҕа мөһөөччүктэри сабынан баайан балаҕан өһүөтүгэр ыйаталаата. С. Маисов
3. Убаҕастан быыһылаан үллэн тахсар салгын эбэтэр ханнык эмэ гаас дьэҥкир төгүрүгэ. ☉ Пузырьки воздуха или газа
Буордаах уу үрдүгэр аата-ахсаана биллибэт үгүс хабахтар көбөн сыыгынастылар. Амма Аччыгыйа
Долгун хабах курдук, үрүҥ күүгэнинэн үллэ-үллэ уостубута. Л. Попов
Саҥардыы оргуйан хабахтар көстүөх курдук буоллулар да, кисиэли үөһэ тардыллар. ФВН ТС
♦ Биир хабахха тыын көр биир
Ол дьоннор куомуннаһан, биир хабахха тыыналлар. Хабахха тыыннар көр тыыннар. Барыны бары билэн түһэҥҥин, аны хабахха тыыннара сылдьарыҥ буолуо. Болот Боотур
Оттон манна киһини барытын хабахха тыыннарыахтыы дьаабыламмыттара дии. Е. Неймохов
◊ Таас хабах көр таас I. Таас хабах хайаҕа баар буолар. Хабах таҥаһа — ыҥыырга олорор киһи хабаҕын курдуу сабар куобах тириитэ таҥас. ☉ Пояс из заячьей шкуры, защищающий мочевой пузырь от холода
Силип барарга тэринэн уллук сутуруо, хабах таҥаһа кэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Былыр ыҥыырдаах атынан ыраах айаҥҥа барар дьон хабах таҥаһа диэни кэтэллэрэ. «Чолбон». Хабах хаппар — урут сахалар сүөһү, сылгы хабаҕын имитэн, таҥаһынан, сарыынан бүүрүктээн, айахтаан оҥорор, бытархай малларын угар дьоҕус суумкалара. ☉ В старину у якутов: сумочка для мелочи, изготовленная из выделанного мочевого пузыря крупного рогатого скота, отделанная тканью, сыромятью. Күннэтэ туттуллар малга-салга хабах хаппара эмиэ киирсэрэ. НБФ МУу СОБ
др.-тюрк. хавух, тюрк. ковук