аат. Кэтиир идэлээх киһи. ☉ Наблюдатель
Байыаннай кэтээччи.  Кэтээччи Петров эмискэ бортмеханигы ыҥырбыта уонна киниэхэ тугу эрэ ыйан көрдөрбүтэ. «Кыым»

туохт.
1. Ханнык эмэ таҥаһы таҥын. ☉ Надеть какую-л. одежду. Соҥҥун кэт. Сэлээппэтэ кэт. Түүппүлэтэ кэт. Саҥа көстүүмнэ кэт
2. Бэйэҕэр тугу эмэни иилин, баан (хол., симэҕи, наҕарааданы, быалаах дьоҕус малы). ☉ Навешивать на себя что-л. (напр., украшения, награды)
Дьэ бүгүн кэлэн мэтээллэрин, уордьанын тоҕо кэппэтэҕэй диэн Дайыыланы сэмэлии санаата. Софр. Данилов
Чыычаах оҕо сутуругун саҕа тискэҕэр сарыы саппыйаны моонньугар быалаан баран кэтэ сылдьарын устан, Бэдэр Харахха уунна. И. Гоголев
Кырдьаҕас учуутал ачыкытын кэтэр. Н. Якутскай
△ Тугу эмэни иилин (хол., атаххар — хайыһары, хаҥкыны эҥини). ☉ Надевать, нацеплять на себя что-л. (напр., лыжи, коньки)
Никита хотуокка кэлэн хаҥкытын кэттэ. Н. Лугинов
Остоолбоҕо хатаастар тыҥырахтарын кэппитинэн, радиорепродукторы иилиммитинэн Сиэҥкэ ааһар. Амма Аччыгыйа
Бу күөх бэстэр быыстарынан ыччат саас, күн ылаардар эрэ, хайыһар кэтэн, көр-нар, күрэхтэһии буолара. А. Сыромятникова
3. көсп. Олус уһуннук, күнү күннээн сатыы сырыт (хол., тыанан, үксүгэр суола-ииһэ суох сиринэн). ☉ Долго бродить (напр., по лесу, бездорожью)
Нохоо! Бу ханна баран иһэҕин, туох буолан хара тыаны кэттиҥ? Н. Неустроев
Ынахтар ойууру, сыбары кэтэн, мэнээк ыһыллан сордообуттара. П. Аввакумов
Мин дьүөгэ эмээхситтэрим куораты куоратынан, соҕурууну соҕуруунан кэппиттэрэ ыраатта. В. Иванов
4. көсп. Туохха эрэ кэтиллэ түс, иҥнэн хаал. ☉ С силой натыкаться на что-л.; встречать какое-л. препятствие (неожиданно)
Ат муҥунан түһэн суолга киирэн истэҕинэ, сыарҕа олгуобуйатын төрдүнэн төҥүргэскэ кэтэ биэрбитигэр, атах быата быһа ыстанна. Р. Кулаковскай
5. көсп. Уһуктааҕынан-биилээҕинэн кими эмэ ас, анньан өлөр. ☉ Заколоть кого-л. острым холодным оружием
Кыра уол сыһыыны туораан баран, быһаҕынан кэтэн, өлөрөн кэбиспит. Саха ост. I
Кутурук Сэмэн ииппит аҕатын Лөгөнтөйү быһаҕынан кэтэн барбытын туһунан сибигэнэһии, сөҕүү-махтайыы бөҕө буола түспүтэ. Р. Кулаковскай
«Ураа!» — диэн баран өстөөхтөр утары кэтэ турар ыстыыктарыгар уунутары сүүрэр. Эрилик Эристиин
6. көсп. Ханнык эмэ кыһалҕаны, сорумуҥу бэйэҕинэн ылын; сорго-муҥҥа тэбилин. ☉ Принять на себя какое-л. бремя, страдания; подвергаться страданиям, мучениям
[Ньургуһун Ньукулай:] Биһиги тыа хамначчытын иннигэр бу сорумуҥу кэтэр буолбаппыт дуо? Күндэ
Маннык дьон эбэтэр өлөн, эбэтэр кумалаан сорун кэтэллэрэ чахчы этэ. Суорун Омоллоон
Туох да кэскилэ суох суолга, бору-бостуой муҥу-сору кэтэн эрэр эбиппит дии? В. Яковлев
♦ Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт көр адаҕа
Кэбин кэт көр кэп II. [Даайыс:] Мин сордоох эмиэ эн кэпкин кэтэрим чугаһаан сылдьар. А. Софронов
Көр, онно эр бэрдэ: «Эһиги да мин кэппин кэтиэххит!» — диэхтээбит үһү эбээт. Н. Якутскай. Кэппитэ эрэ сэлээппэ (туппута эрэ торуоска) — киһи киэнин апчарыйар идэлээх, иҥсэлээх. ☉ Имеющий обыкновение присваивать чужое, жадный
Туппута эрэ торуоската, Кэппитэ эрэ сэлээппэтэ, Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, Уунарын умнан кээспит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кэтэ балык курдук кэтэ турар көр кэтэ I. Тимир тириитин кэппит — киҥэ-наара холлубут (алдьаммыт); киҥэ-наара холлон хаҕыс, тыйыс буолан көрсөр. ☉ Быть в дурном расположении духа; встречать кого-л. грубонеприязненно из-за дурного расположения духа
Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна, Илэ-бодо илиэһэй кыыһа, Ала-бааччы абааһы кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Буурҕа киҥэ-наара холлон уйулаан, Тимир тириитин, дьэ, кэтэн турда, доҕоор! В. Миронов. (Туох эмэ) тириитин кэт — дьүһүн кубулуй, уларый (үксүгэр мөкү, куһаҕан өттүнэн). ☉ Принять вид кого-чего-л., перевоплотиться в кого-что-л., обернуться кемчем-л. (обычно в худшую, дурную сторону — букв. надеть чью-л. шкуру)
Торҕон бөрө тириитин уста охсон баран, албын ыт тириитин кэтэҥҥин, дьадайа оҕустуҥ ини? Амма Аччыгыйа
[Өрүүнэ:] Ээ, дьыллар-күннэр буоланнар ньии, аныгы икки атахтаах сур бөрө тириитин кэппит, сур бөрө хараҕа харахтаммыт. Күндэ
Сарсыҥҥы күн тугунан көрөн тахсара биллибэт. Баҕар кимнээҕэр ордук абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай
◊ Мэнньиэс кэт — эр-ойох буол, таҥара дьиэтигэр бэргэһэлэн. ☉ Венчаться в церкви
Биир эмэ киһиэхэ, Мэнньиэс кэтэн бэргэһэлэнэн, Бэрт үчүгэйдик олороор. А. Софронов. Хоруона кэт — ыраахтааҕы буол. ☉ Стать царем, королем, императором, короноваться. Бэрт сотору бириэмэнэн Чампарыын Саар өлөн хаалбыт. Хоруонатын уола Доодор кэппит. Саха фольк.
др.-тюрк. кед, тюрк. кет, кэт

туохт.
1. Кими, тугу эрэ кыһанан, сорук оҥостон күүт. ☉ Ждать, поджидать, дожидаться (долго, упорно)
Кэтээбитэ үһүс хонугун туолуутугар күн тахсыыта икки куба курдук үрүҥ таҥастаах дьон көстөн баран, мэлис гынан хаалаллар. Саха фольк. Кыыһыгар биэрээри сибэкки үргээбит, Тапталын этээри, Чараҥҥа кэтээбит. Күннүк Уурастыырап
Сэрии элбэх сиэртибэлээх, Ол да буоллар миигин кэтээ, Тыылга, кытаат, үлэлээ! Баал Хабырыыс
2. Кими, тугу эмэ көрө-истэ, билэчуҥнуу сырыт (үксүгэр кистии-саба). ☉ Наблюдать, следить, подсматривать за кем-чем-л. (обычно тайком)
Уһун күнү быһа Ону-маны манаһа Уора-көстө кэтиир Убаһалыы кистиир. Болот Боотур
Кэнники хас да сыл күнү-дьылы кэтиир, сылгыны чинчийэр сэптэри кытта бодьуустаһан таҕыста. П. Филиппов
△ Харабыллаа, манаа. ☉ Караулить, сторожить, охранять кого-что-л.. Кэтээбитэ кэргэнэ, манаабыта балаҕана (өс ном.)
♦ Сүөһү кутуругун (кэннин) кэтээ (манаа) — атынынан дьарыктаммакка наар сүөһү иитиитинэн эрэ дьарыктан. ☉ Постоянно заниматься разведением крупного рогатого скота, не ведая никаких других занятий
Ыччаттар промышленнаска барбаттар. Наар сүөһү кутуругун манаан ханна ыраатыахтарай. [Быыпсай:] Биһиги былыргылыы сүөһү кэннин кэтиир дьон, аны дьон буолуохпут дуо. Суорун Омоллоон
◊ Кэтээн көрүү — туох эмэ уларыйыытын сорук оҥостон чинчийии. ☉ Изучение чего-л., наблюдение за изменениями, происходящими в чем-л.
Саҥа Долбор олохтоохторо ыарыыга ордук ылларымтыаларын туһунан эн кэтээн көрүүҥ олус интэриэһинэй. Г. Угаров
Кинигэлэр иллюстрациялара даҕаны, кини [Шапошников] …… олоҕу, айылҕаны кэтээн көрүүлэрин түмүктэрэ. Эрчимэн
ср. тув. кэдэ ‘подстерегай, подкарауливай’

туохт. Кими, тугу эмэ арахсыбакка көр-иһит, хас хардыытын көрө сырыт. ☉ Постоянно наблюдать, следить за кем-чем-л., не спускать глаз с кого-чего-л.
Дьиэ киһитэ бүтүннүү кинини кэтиир-маныыр курдук туттарын билэн, Кууһума кыйахаммыта. Күннүк Уурастыырап
Кэтээнманаан түһэҥҥин! Утуйаргар даҕаны хараххын симмэккин быһыылаах. «ББ»

аат. Кэтиир-маныыр, куруук көрөр-истэр киһи. ☉ Постоянный наблюдатель, неотступно следящий за кем-чем-л.
Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай

кэт оҥочо (биир маачталаах соҕотох баары-стаах муора оҥочото.)

1) надевать (на себя), носить что-л.; вешать, нацеплять (на себя); саҥа сонно кэт = надеть новую шубу; ытарҕата кэт = носить серьги; нацепить серьги; 2) перен. разг. наезжать, наталкиваться, налетать; сыарҕа чөҥөчөгү кэттэ сани наехали на пень.

1) ждать, поджидать; маҕаһыын аһылларын кэтииллэр они дожидаются открытия магазина; 2) стеречь, караулить, пасти; сүөһүнү кэтээ = стеречь скот; 3) наблюдать, примечать, подсматривать; кэтээн көр = вести наблюдение, наблюдать; ср. кэтэс=.

v. to wear, put on; to clothe

v. to guard, watch over; кэтэбил n. guard, watch

v. to watch, keep an eye on; кэтэх a. private