1. дьуххалаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Балаҕан өтөхсүйбүт: сыбаҕа дьуххаланан түспүт, түннүктэрэ аһаҕастар. Н. Якутскай
   Аҕыс салаалаах Аал Кудук мастара Алын силиһэ адаарыйбыт, …… Хатырыктыын дьуххаламмыт. С. Васильев
2. Таҥаскын уһул, сыгынньахтан, сыбыдахтан. ☉ Сбрасывать с себя одежду, оголяться
   Мин аргыһым, былҕайбыт кугас атыыһыт, симии эбэтэр тимир оһох иннигэр киирэн олорон, дьуххаламмытынан барар, ордук таҥаһын устуталаан кэбиһэр. В. Короленко (тылб.)

даҕ. Туох эмэ аттыгар, чугаһыгар эргиччи, төгүрүччү баар. ☉ Находящийся в окрестности, окрестный
Тулатынааҕы мастартан үөр чооруостар бырдаҥалаһан тахсаннар, тоҥсуйан догдоҥолоспутунан бардылар. Амма Аччыгыйа
Билигин биһиги сайылыкпыт тулатынааҕы ыаллар суохтар, дьиэлэрин үксэ өтөхсүйбүттэр. Далан
Оччотооҕуга билигин баар Чөркөөх тулатынааҕы киэҥ бааһыналар барыта төҥүргэс былаастаах ойуур тыа этилэр. «ХС»

аат. Дьиэ сүөһүтүн кэтээн аһатааччы, мэччитээччи; бостуук. ☉ Пастух
Ити мэниктии сылдьар, көрү көҕүлүттэн туппут оҕо буолбатах. Кини үлэһит, баай холкуос табатын бастыҥ маныыһыта Володя Слепцов. А. Сыромятникова
Холкуос субан сүөһүтүн маныыһыта Охоноон оҕонньор …… биир уол оҕо олоҕун олорон ааспата этэ дуо? Л. Попов
◊ Маныыһыт суумката бот. — өтөхсүйбүт сирдэргэ, бааһыналарга үүнэр бытархай маҥан сибэккилэрдээх, биир сыллаах от үүнээйи. ☉ Пастушья сумка
Сайын устатыгар маныыһыт суумката үс-түөрт көлүөнэ үүнээйилэри биэрэр. Кини аһа …… урут маныыһыттар кэтэ сылдьар суумкаларыгар маарынныыр үс муннуктаах стручокчааннар [ол иһин үүнээйи итинник ааттаммыт]. КВА Б
Биир сыллаах сыыс оттортон маныыһыт суумката диэн үүнээйи ордук элбэх. ХКА

I
аат. Хотон, балаҕан, дьиэ сыбаныллан турар сааҕа эбэтэр буора. ☉ Глина или навоз, которыми обмазывают хлев, юрту, дом
Балаҕан сыбаҕа кууран, кыым түстэр эрэ буруолаабытынан барар. Амма Аччыгыйа
Балаҕан өтөхсүйбүт: сыбаҕа дьуххаланан түспүт, түннүктэрэ аһаҕастар. Н. Якутскай
Иччитэх балаҕан диэки көрбүтүм, им-ньим, үрдүгэр үүммүт эрбэһиннэрэ тулаайахсыйбыттыы күкээриллэн, буор сыбаҕа кубарыйан олорор. Н. Заболоцкай
◊ Кур сыбах — саҥа буолбатах, өрдөөҥҥү, эргэрбит сыбах. ☉ Старая, несвежая обмазка
Уолаттар хотон кур сыбаҕын суллаан, чохчолуу-чохчолуу уматаллар, дьахталлар хотоннору сыбыыллар. Күндэ. Сыбах дьиэ — буорунан сыбанан оҥоһуллубут дьиэ. ☉ Мазанка
Хатыйыы талах олбуор сыыһа, буор сыбах дьиэлэр киниэхэ [тааҥкаҕа] ас буолуохтара дуо, барыларын оҕо оонньуурунуу үлтү хаамар. ДАЛ УуУоО. Сыбах оһох — титирик дьардьамаҕа истас өттүттэн туой буору сыбаан оҥоһуллубут саха оһоҕо. ☉ Деревянный камин с короткой прямой выходной трубой, обмазанный изнутри и снаружи глиной
Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар, атах ороҥҥо Макаар оҕонньор сытар, холумтаҥҥа чаанньык, сыбах оһох уоттаах. А. Софронов
Сыбах оһоҕун кэннин хараҥата субу таҥнары харбыахха айылаах барыҥныыр, сарбаҥныыр, холлоҕосторо, баҕаналара күлгэри уорҕатын курдук килбэлдьийэр. Суорун Омоллоон
ср. уйг. сувак, туркм. суваг, алт. шыбак ‘штукатурка’
II
аат. Мас умнаһа. ☉ Ствол дерева.
ср. карач.-балк. сабакъ, башк. һабак, кирг. сабах, ног. сабак ‘стебель’

I
аат.
1. Туох эмэ (хол., суол, өрүс) токуруйан өҕүллүүтэ. ☉ Изгиб, излучина, извилина (дороги или реки, озера с заливом)
Аттаах киһи суол тоҕойун эмискэччи быһа астаран, сиэллэрэн таҥкычахтата турда. Амма Аччыгыйа
Сотору соҕус буолаат, тоҕой кэтэҕиттэн уматык тиэммит танкер көһүннэ. «ХС»
△ Оннук өҕүллүүгэ тумустаан турар сир, тыа. ☉ Полуостров, мыс
Үрэх тоҕойугар киирэн геологтар көстүбэт буоллулар. В. Протодьяконов
2. эргэр. Туспа түөлбэ, учаастак. ☉ Тогой (самая мелкая административная единица в северных районах Якутии в первые годы Советской власти)
Мин бу тоҕой киһитэбин. ПЭК СЯЯ
Төрөөбүт тоҕойбут өтөхсүйэн турар. Сэмээр Баһылай
Дьонноох тоҕойтон ыраах Муора түллэр кытылыгар Олорбуттара үһү. А. Бэрияк
3. түөлбэ. Үрэх, сээн эргиирин быһа түһүү. ☉ Кратчайший путь между берегами реки в её излучине.
II
аат., эргэр. Кулун сэлэтин тиэрбэһэ. ☉ Кольца на натянутой верёвке, к которым привязывали жеребят перед дойкой кобылиц.
◊ Тоҕой сэлэ көр сэлэ
Дьоллоох тоҕой сэлэни туругурдуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Иилээх-саҕалаах күрүөм Тоҕой сэлэтин Торум түптэтин Тойоно буолбут Хатан Дьаралык! П. Ойуунускай
Үс былас уһуннаах Тоҕой ситии сэлэни Тоҕуоруччу тарпыттар. С. Зверев
ср. уйг. токай ‘лесные заросли’, бур. тохой ‘бухта, залив; извилина, изгиб, лука (реки, дороги)’

I
аат.
1. Балаҕан эбэтэр хотон эркинин биир маһа — өһүөҕэ сыһыары иҥнэри ууруллар мас, бэрэбинэ. ☉ Одно из брёвен в срубе хлева, юрты, которое одним концом вбивается в землю, а другим, верхним, упирается наклонно в матицу
Иччитэх, өтөхсүйбүт балаҕан. Муннугунан биир холлоҕоһо аһаҕас, үрдэ биир сиринэн самныбыт. Күндэ
Балаҕан иһигэр киирбиппит, хатырыга саҥа сулламмыт буолан холлоҕоһо, үрдэ, чүмэчи курдук кылбайан көстөр. М. Доҕордуурап. Батас Мөндүкээн сытар оронунан тоҕус холлоҕоһу көтүрү анньан тахсан куотар. Саха сэһ
1977. 2. Дьиэ, тутуу көҥдөйө, сүрүн эркиннэрэ. ☉ Остов, сруб, стены дома, строения
1978 сыл сайыныгар диэри оскуола, киин хочуолунай холлоҕосторун бүтэрбиттэрэ. ДСИТ
Хас да мэндиэмэннээх сүүнэ улахан таас дьиэ холлоҕоһо турбута сүүрбэттэн тахса сыл буолла. «Кыым»
Байдаарка мас холлоҕоһо сымалаламмыт парусинанан тардыллыбыт. ВПВ ИК
3
холлороон диэн курдук. [Семён] ханна хайыһар да ньиэмэстэргэ кэтиллэн, төттөрү-таары аамайданан, илинин-арҕаатын да сүтэрэ быһыытыйан баран, икки олбуор ыккардынан холлоҕос баарынан уҥуоргу, арыый кытыы уулуссаҕа тахсыбыта. Софр. Данилов
4. Сүөһү, кыыл холо, буута ойоҕосторун кытта түөрт аҥыы араарыллан эттэммит этин биир чиэппэрэ. ☉ Четвёртая часть туши животного. Ити кыыллары эттээ, холлорун араартаан, түөрт холлоҕоһу биир да ойоҕоһун тыыппакка тоҕус хонук устата күн уотугар хатар. Саха фольк.
◊ Уот холлоҕос — олус үрдүк, уһун төлөннөөх уот. ☉ Высокое, длинное пламя
Скважинаҕа чугаһаан кэлэбит. Сүүнэ улахан, сүүрбэттэн тахса миэтэрэлээх уот холлоҕос күүдэпчилэнэ турарын көрө түһэбит. НС ХСБС
Халлааҥҥа эмискэ уот холлоҕос уһулу ойон тахсар. «ХС»
«Катюша» снарядтара халлааны хайа солоон, уот холлоҕос буолан бараллара. ССС
II
аат. Кымыһы, тары кутарга аналлаах уһаат курдук улахан туос иһит. ☉ Большая берестяная посуда в виде бочки для хранения кумыса, простокваши
Мин эдэр эрдэхпинэ лэппэс сабарай чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос диэн туос иһиттэр бааллара. М. Доҕордуурап
Мин ону-маны өйдүүр буолуохпар диэри сорох дьон тары сайын холлоҕоско хаһааналлара. А-ИМН ОЫЭБЫ