туманнаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Били киһибит ону-маны саҥаран, мунньараҥнаан-ханньараҥнаан, оҕолору күллэртээн, нууччалыы-сахалыы туманнаталаан барда. К. Уткин

сөбүлээ диэнтэн дьаһ
туһ. Кини кэпсэтэригэр күлүгэ суох сайаҕас мичээринэн, истиҥ сыһыанынан билсибит дьонугар тута сөбүлэтэр. Н. Лугинов
Көстөкүүн дьиэлээхтэргэ улаханнык сөбүлэттэ уонна тотохана күллэртээтэ даҕаны. Н. Заболоцкай
Тоҕо сөбүлэтэ сатыыбыт, Туохтан чугуйан харгытыыбыт? С. Васильев

туохт.
1. Охсуһан-этиһэн айдааны тарт, бурайсыс. ☉ Буя нить, скандалить
Саша бэрт өр муҥ хааллаан, айдаан бөҕөнү тардан баран, түүн хойут утуйбута. Н. Якутскай
2. кэпс. Туһата суоҕу лэбэйдээ, лахсый. ☉ Надоедать разговорами, болтать, пустомелить. [Ася] мин оҕо эрдэхпитин кэпсээн күллэртээн …… бэркэ тапсан олордохпутуна кыра Лэкиэс муҥхааллаан, онтон буоста таһааччы кыыс хаһыат, сурунаал аҕалан, аралдьытаннар, хаһыат үрдүгэр түһүстүм. Н. Г абышев

сов. кого күллэр; он насмешил нас своим рассказом кэпсэлинэн кини биһигини күллэртээтэ.

даҕ. Үчүгэй түмүктээх, туһалаах (үксүгэр буолб. ф-ҕа мэлдьэх. этиилэргэ тут-лар). ☉ Имеющий пользу, результат, полезный (обычно употр. в отриц. ф. и оборотах).
◊ Буоссата суох — туох да суолтата, күттүөнэ суох. ☉ Не имеющий ничего положительного, никакой пользы
«Убайдаах балыс эрээри буоссата суохтан хохучуоллаһан түһэҥҥит», — хаҥас диэкиттэн Ааныс сымнаҕастык унаарытта. Софр. Данилов
Бэйэтэ эмиэ сотору-сотору буоссата суоҕу умуннаҕына, склероһун туһунан кэпсээн күллэртиир. Н. Лугинов
Үөдэн, буоссата суох кыыл эбиккин ээ. М. Чооруоһап

даҕ.
1. Күлүүлээх-салыылаах, оонньуулаах; тэбэнэттээх (киһи). ☉ Веселый, шутливый; озорной (человек)
Алексей эдэригэр наһаа көрдөөх, олус уус тыллаах киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Көрдөөх Көстөкүүнэп Үстүүн Кими эрэ хаадьылыыр. Баал Хабырыыс
Муҥура суох тэбэнэттээх, көрдөөх, тулаайах Мөлчөһү көрөөччү таптыыр. АҮ
2. Киһини күллэрэр (хол., түбэлтэ, кэпсээн, быһылаан). ☉ Забавный, занимательный, анекдотический (напр., случай, происшествие, рассказ)
Миша тоҕоостоох түгэннэр аайы олоххо буолбут көрдөөх түбэлтэлэри уонна анекдоттары кэпсээн күллэртиир. Н. Лугинов
Кини киэһэ аайы биһиэхэ …… араас көрдөөх кэпсээннэри кэпсиир. А. Бэрияк
Мин ити үлэһит кыыһы кытта аҕыйах көрдөөх тылы бырахсан ааһыахпын баҕаран кэлбитим. Н. Габышев

I
туохт.
1. Тугу эмэ харчыга эбэтэр атыҥҥа, бэйэҥ наадыйаргар эргит, оннук атыылаан эргитиинэн дьарыктан. ☉ Заниматься куплей, продажей, торговать
Эргинэн-эргинэн иннэҕэ тиэрпиккэ дылы (өс хоһ.). Микииппэрэп кинээс дьоно буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэ-тиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. М. Доҕордуурап
Биир улахан тэрилтэни кытта чопчу дуогабардаһан, үрдүк хаачыстыбалаах бородууксуйаны ырыынак сыанатыттан үрдүктүк атыылыахха, эргиниэххэ сөп. МДА
2. сөбүлээб. Барыстанаары, барыһыраары, тугу эмэ атыы-эргиэн оҥоһун. ☉ Превращать кого-что-л. в предмет купли-продажи в корыстных целях, торговать кем-чем-л. «Оттон хайа уонна иллэрээ сыл кыыһын атыылаан эргинэн турар дии», — диэн куолулуур Силлибит Уос [киһи аата]. Күндэ
Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, сир ылаары гынарын туһунан эмиэ өйүгэрсанаатыгар тугу да иилэн ылбата. П. Ойуунускай
Хас ааһан иһэр күрүөйэх түөкүттэргэ эн эккинэн-хааҥҥынан хаста эргинэн хааллылар этэ?! Амма Аччыгыйа
3. эргэр. Туох эмэ табаары үрдүк сыанаҕа атыылаан барыһыр, эргиэмсиктээ. ☉ Быть барышником, барышничать
Бу табаар, чэй, табах суох дьылыгар кыһайан олус эргинэн эрэр. Күндэ
Дьаамҥа киирэн олорон бу бырааба дьиэҕэ хаартыһыттары мунньан, үбүлээн, хаарты торуойдаан дьону хабалаҕа киллэрэ, эргинэ олорор. Күндэ
II
аат. Туох эмэ чугаһа, тулата, тулалыыр сир. ☉ Местность, прилегающая к чему-л., окружающее пространство, окрестность
Бары эргинтэн дьон кэлэллэр. ПЭК СЯЯ
Мин булчут этим. Бу эргин арай ити Өкүлүүн аҕата Ньукууһа миигин эргиччи баһыйара. Амма Аччыгыйа
Боломуочунай бу эргин төһө өргө диэри сылдьар? Р. Баҕатаайыскай
◊ Дьиэ эргин (эргиннээҕи) көр дьиэ I
Мин дьиэ эргин үчүгэй булчутунан ааҕылларым. Н. Якутскай. Чугас эргин (эргиннээҕи) — олус ырааҕа, тэйиччитэ суох, тулатынааҕы. ☉ Находящийся или живущий в окрестности, расположенный вблизи, окрестный
[Миитэрэй] чугас эргин дьону барытын үтүктэн күллэртээтэ. Амма Аччыгыйа
Чугас эргин оройуоннарга маннык үчүгэй оҥоһуулаах остолобуой аҕыйаҕын туһунан кэпсэтии буолбута. «Кыым»
III
дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ тулатыгар, чугаһыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении местности, вблизи которой совершается действие (окрест, поблизости, около, в)
Ойоҕо ааттаах куолутунан куорат эргин сырыттаҕына, бу киһи тыына киэһэлик быстаахтыыр. Огдо
Ньурба эргин маҕаһыын атыыһыттара этилэр. ФГЕ ӨӨСҮҮ
1970 сыллаахха төрөөбүт дойдубар тахсан, Чакыр, Хайахсыт, Хадаар, Хоптоҕо нэһилиэктэрин эргин кэрийэн көрүтэлээбитим. КМП ДьБ
2. Бириэмэ, кэм суолталаах ааттары кытта хайааһын оҥоһуллар кэмин барыллаан көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении времени, выражая приблизительный характер момента совершения действия (к)
«Биһиги даачаҕа тахса сылдьыахпыт. Алта эргин кэлээриҥ», — диэтэ Мааппа. Н. Босиков
Саар Көстөкүүн таҥара күнүн эргин аны андыны мэнээк бултаатылар. С. Маисов
Балтараа ый айаннаан, Москваҕа атырдьах ыйын ортотун эргин тиийбиппит. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ өйгүттэн түһэрэн кэбис, саныы сылдьыма. ☉ Упустить что-л. из памяти, запамятовать
«Тимир арааһа манна баарын умнаммыт, мутугунан муҥнанан...» — Семён Ильич муннукка олорон бытархай тимирдэри хачыгыратар. Амма Аччыгыйа
Кэргэнин аатын умнан Күлүүгэ барааччы, Бэйэтин аатын умнан Мэлтэллэн турааччы. И. Гоголев
[Өлөөнө:] Ханнык агроном? [Солко:] Аатын ким эрэ диэбиттэрэ да, умнан кэбистим. С. Ефремов
2. Ааспыт ханнык эмэ түгэни өйдүүсаныы сылдьыма, өйгөр тутары наадалааҕынан ааҕыма. ☉ Перестать помнить, утратить воспоминания о ком-чём-л.
Орлов, сэриилэспит күчүмэҕэй күннэрин саныыр буолан, саха уола доҕорун умнубат этэ. Суорун Омоллоон
[Нүһэр Дархан:] Уһуну, киэҥи улаҕалыы санаан, Урукку өспүтүн умнарбыт уолдьаста. И. Гоголев
Онон алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. С. Ефремов
3. Дьалаҕай, болҕомтото суох буолан ылыахтааххын ылбакка, илдьэ сылдьыбакка ханна эрэ хаалларан кэбис. ☉ Оставить, забыть что-л. где-л., не захватить с собой по рассеянности
— Улахан бааҥка кылдьыыта илиибэр быһа киириэ. — Оттон үтүлүктээх туттаҕыҥ дии. — Үтүлүкпүн дьиэбэр умнан кэбиспиппин ээ. Амма Аччыгыйа
Мин, саабын ылаары, хаҥас санныбын харбаан көрбүтүм, саам суох эбит: саһыл хороонун аттыгар тииккэ өйөннөрөн баран, умнан кэбиспиппин. Суорун Омоллоон
Бэйэтэ эмиэ сотору-сотору буоссата суоҕу умуннаҕына, склероһун туһунан кэпсээн күллэртиир. Н. Лугинов
4. Тугу барытын өйгүттэн-санааҕыттан киэр илгэн, болҕомтоҕун туох эмэ бииргэ эрэ хатаа. ☉ Сосредоточившись на чём-л. одном, не замечать ничего другого
Тыалы-хаары, хараҥа түүнү, алдьархайы-аһыыны — барытын бу кэмҥэ умнан кэбиһэн бараннар, хаһыаты көрө олордулар. Амма Аччыгыйа
Сымыраахап аан дойдуну, бэйэтэ кимин, ханна иһэрин барытын умунна. Т. Сметанин
Ити курдук кэпсэтэн, Бириэмэни көтүтэн, Иккиэн табаах тардаллар, Кэми-чааһы умналлар. А. Абаҕыыныскай
△ Тугунан эмэ үлүһүйэн, атын тугу да болҕомтоҕо ылбат, аахайбат буол. ☉ Поступаться кем-чем-л. ради когочего-л.
Барыны хаалларан, барыны умнан туран, хайыһар оҥосто охсуохха! Амма Аччыгыйа
Никита Айаанныын бибилэтиэкэ сабыллыар диэри олорон бириэмэни, сынньалаҥы умнан, үлүһүйэн туран дьарыктаналлар. Н. Лугинов
Дьэкиим, бары сэрэҕин-сэргэҕин умнан, үлүһүйбүттүү үлэлэһэ олордо. Н. Заболоцкай
5. Тугу эмэ гымматаҕыҥ быданнаабыт, ырааппыт буолан, ол үөрүйэххин сүтэр. ☉ Утрачивать былые умения и навыки (плакать, смеяться), переставать это делать
Нина эттээх суон харыларынан ыксары кууһан, уураһары умнубута быданнаабыт уоспун сып-сылааһынан хаарыйан уураан ылбыта. Далан
Оҕолор, үрдүттэн көрдөххө, үҥкүүлүүр этилэр да, кинилэр үөрэри-көтөрү умнубуттара өр буолта. Суорун Омоллоон
«Бу оҕом иһин, дойдум, бар дьонум иһин», — диэн иһэн бөтө бэрдэрэн, хараҕын соттумахтаан ылла, бу ытыыры да умнубут кырдьаҕас саха эмээхсинэ. Н. Заболоцкай
Кыыс толлорун да, кыбыстарын да умнан кэбиспит быһыылаах. Н. Заболоцкай
♦ Бэйэтин умнубат — бэйэтин барыһын мүччү туппат. ☉ Не упускать своей выгоды, не забывать про себя
Яков киниэхэ соруйтара да барбатаҕа, үөрүүнэн күндүлээбитэ, таарыччы бэйэтин кытта умнубатаҕа. Н. Заболоцкай
Ол сылдьан, таарыччы бэйэтин эмиэ умнубатаҕа, элбэх түүлээҕи, түүлээх таҥаһы, көмүс сэби-сэбиргэли иҥэриммитэ. И. Никифоров. Утуйар уутун умнубут — утуйарын-сынньанарын аахсыбакка умсугуйан үлэлиир, таптыыр дьарыгынан дьарыктанар. ☉ соотв. забыть про сон, заниматься чем-л., не отрываясь, увлечённо
Кини балыксыт, күстэх да диэн баран утуйар уутун умнар. Н. Габышев
Үөрэҕин таһынан Михаил, утуйар уутун умнан туран, кистэлэҥ литератураны ааҕан тахсар умсулҕаныгар оҕустарда. П. Филиппов
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС»
ср. др.-тюрк. унут, тюрк. унут, умыт ‘забывать’